برقراری امتیاز و ترجیح برخی مسلمانان بر برخی در سهم بیتالمال
دوران خلیفۀ دوم عمربنخطاب شد، مدتی آنجا هم به همین وضعیت بود. بعد از یک مدتی، عُمَر به ذهنش رسید که ما خوب است برای ارزشهایی که در بعضی از مسلمانها وجود دارد، یک امتیازاتی قائل بشویم. بعضیها را بر بعضی ترجیح بدهیم. این چیزی است که در آن روز هم که مطرح شد، از نظر خیلی از مسلمانها کار خوبی محسوب میشد و خود خلیفۀ دوم هم که این کار را انجام داد، از روی اعتقاد به اینکه این کار خوب است و به درد مسلمانها [میخورد] و به نفع جامعۀ اسلامی است، این کار را انجام داد. بین سابقین و غیر سابقین اختلاف قائل شد. آنکسانیکه قبلاً مسلمان شدند، با آنکسانیکه بعداً اسلام آوردند، اینها چرا یک اندازه از بیتالمال بگیرند؟ در میان آنهایی که قبلاً مسلمان شدند، بین مهاجرین و انصار، اختلاف قائل شد. گفت مهاجرین بر انصار فضیلت دارند، زیرا مهاجرین در مکه در کنار پیغمبر بودند، …
مشورت در مسجد دربارهٔ قیام دوبارهٔ برخی استانهای فتحشدهٔ ایران
در جنگها، نظر علی جلب میشد و [از او] سؤال میشد. در شوراهای مهم نظامی، علی رأی قاطع داشت و از نظر علی استفاده میشد و نظر میداد. (51/11/22) همیشه بالاترین مشورتها را او میداد. آنوقتیکه بعد از فتح بسیاری از استانهای ایران بهوسیلۀ مسلمین، یک عدهای مجدداً در برخی از استانها قیام کردند، سر بلند کردند و لشکر بزرگی درست کردند، و آمدند که بیایند با مسلمانها و با حکومت اسلامی مبارزه کنند ـ یک حادثۀ بزرگی بود، در هنگام خلافت عمر بود ـ عمر آمد مسجد. همه را جمع کرد، مسئله را مطرح کرد. و گفت حادثۀ بسیار مهمی پیش آمده و سرداران برخی از مناطق تحت نفوذ ما، آنجایی که تصرف کردیم و مسلمان شدند، دوباره دست به هم دادند ـ در کتب تاریخ البته شهرهایی که در این کار اجتماع کرده بودند، هست ـ و بناست بیایند اینجا؛ ما چه بکنیم؟ مشورت کرد. یکی از سران، بلند شد گفت، من میگویم تو خودت که پختۀ کاری و تجربه داری، جمعیتها را راه بینداز و برو خودت محور باش و قضیه را ختم کن، فیصله بده، برگرد. طلحه این را گفت. یکی دیگر از بزرگان مسلمین گفت، من عقیدهام این است که از شهرهای مختلف، از مناطق کشورهای …
رسیدن به خلافت با وصیت ابوبکر و دستور خلیفه
در قضیۀ خلافت عمر، ابیبکر عمر را نصب کرد، یعنی مسئلۀ انتخاب و شورا و مشورت نبود، ابیبکر وصیت کرد که بعد از من با عمر بیعت کنید؛ بعد هم وصیت ابیبکر را خواندند و گفتند که ایشان دستور دادند که ما با جناب عمربنالخطاب بیعت کنیم. خب دستور خلیفه بود، مردم هم آمدند بیعت کردند.
صحه گذاشتن بر اشرافیگری معاویه با تعبیر «کسرای عرب»
خلیفۀ دوم صریحاً روی عمل معاویه صحّه گذاشته است. آمدند گفتند معاویه کاخ میسازد، کاخ سبز درست میکند، اشرافیگری [میکند]، و او در جواب گفت: «ذَلِکَ کَسرَی العَرَبِ»[6]، نه، عیب ندارد، این درمقابل امپراتوریِ گذشته است؛ یک مقداری شکوه امپراتوری لازم است. (51/1/24)
پشیمانی از تبعیض در بیتالمال در ماههای پایان عمر
عُمَر در آخرین ماههای زندگیاش پشیمان شد، گفت این کار را من بیخود کردم، احساس میکنم که همان رویّهای که پیغمبر و بعد از پیغمبر، ابیبکر عمل کردند، همان رویه بهتر است و من اگر زنده بمانم، بازهم بین مسلمانها تساوی برقرار خواهم کرد.[3] منتها عمر زنده نماند؛ همان روزها یا همان ماهها از دنیا رفت. [این روش] بعد از عمر، در دوران حکومت عثمان ـ که آن قاطعیت و شدت عمل خلیفۀ دوم را هم نداشت ـ توسعه پیدا کرد؛ بعضیها با بهانههای مختلف، با عناوین گوناگون، توانستند سهم بیشتری از بیتالمال ببرند. دوازده سال هم …
پرسش از سلمان دربارهٔ خلیفه یا پادشاه بودن خود و گریستن از پاسخ او
… اموال مردم یک درهم، یا کمتر از یک درهم، یا بیشتر از یک درهم برداری، «و وضعته فی غیر حقّه»[46]؛ نه اینکه برای خودت برداری؛ در جایی که حقّ آن نیست، آن را بگذاری، «فانت ملک لا خلیفة»[47]، در آن صورت تو پادشاه خواهی بود و دیگر خلیفه نیستی. او معیار را بیان کرد. در روایت «ابن اثیر» دارد که «فبکا عمر»[48]؛ عمر گریه کرد. موعظه عجیبی است. مسأله، مسأله خلافت است. ولایت، یعنی حکومتی که همراه با محبّت، همراه با پیوستگی با مردم است، همراه با عاطفه نسبت به آحاد مردم است، فقط فرمانروایی و حکمرانی نیست؛ اما پادشاهی معنایش این نیست و به مردم کاری ندارد. پادشاه، یعنی حاکم و فرمانروا؛ …
پذیرش عذرتراشی برای اشرافیگری حاکم شام
آنوقت، آن آقا، آن سنت غلط جاهلیت مردم شام را ـ که تا دیروز درگیر حکومت امپراتوری روم شرقی بودند ـ تثبیت میکند، تقریر میکند. بهانهاش هم این است! برای اشرافیگری، برای اسراف، برای کامرانیهای بیجای خود، عذر میتراشند، و عُمَر [هم] قبول میکند، اما علی گوشش بدهکار این حرفها نیست. علی دنبالهرو پیغمبر است.