مطلقالعنان نبودن حاکم و پرهیز از گرفتن آنچه حلالیتش معلوم نیست
… کشانده او را آورده اینجا، براى اینکه به او بفهماند تو که دارى میروى و حالا بر یک شهرى مسلّط خواهى شد، یک عدّه مردمى در اختیارت هستند ــ مالیات آنها، پول آنها، جان آنها، مال آنها، عِرض آنها؛ آن وضعى که آن روزها بوده ــ مواظب باش! این قدرت، قدرت مطلقه نیست؛ تو به عنوان حاکم، مطلقالعنان و افسارگسیخته نیستى؛ حواست جمع باشد؛ بفهم چه کار دارى میکنى. بعد فرمودند: فَاِیّاک وَ تَناوُلَ ما لَم تَعلَمُ حِلَّه؛[17] مبادا چیزى را که حلال بودن آن را نمیدانى، تناول کنى، بخورى یا بگیرى ــ تناول فقط خوردن نیست ــ آن را در اختیار نگیر، مگر یقین کنى که حلال است. مىبینید؛ این وضع زندگى امیرالمؤمنین و زهد او است و درس او است.
تلقی غلط رایج از حاکم بهعنوان مطلقالعنان و مصلحتاندیش
ببینید حکومتها در دنیا چهکارهاند؛ نقصهاى حکومتها را انسان در طول تاریخ مشاهده کند؛ تلقّىها و معارف غلطى که از حکومتها در ذهنها است که وقتى کسى حاکم است، وقتى کسى شمشیر در دستش است، وقتى کسى قدرتمند است، همه متوقّعند که او مطلقالعنان[2] باشد، هر کارى میخواهد بکند، التذاذهاى زندگى را مورد بهرهبردارى قرار بدهد؛ اگر غیر از این باشد تعجّب میکنند؛ یا در او مصلحتاندیشى، سیاسىکارى و برخورد با حقایق به شکلهاى گوناگون، و نه به شکل واحد و یکسان، مورد انتظار است؛ چون عمل بر این [شیوه] بوده. حکومت امیرالمؤمنین یک حکومتى است که همهى این تلقّیهاى غلط را نَسخ کرده.
حق نداشتن زمامداران برای نابودی ملت خود یا ملتهای دیگر
… سوى رهبران و رؤساى عراق و چه از سوى آمریکا و متّحدانش از اروپایىها و غیرهم؛ و همین تصوّر غلط از قدرت و قدرتمندى و توهّم اختیاردارى که این قدرتهاى غاصب و ظالم براى خودشان نسبت به ملّتها قائلند، این فاجعه را به وجود آورده؛ و این فرهنگ در دنیا باید عوض بشود. رؤساى کشورها، رؤساى جمهور، مسئولان ملّتها حق ندارند ملّتهاى خودشان را به ورطههاى فنا و هلاک بکشانند و حق ندارند براى منافع ملّتهاى خودشان یا به نام آنها ملّتهاى دیگر را نابود کنند. این قدرتى که اینها به آن متّکى هستند یک قدرت ظالمانه است، یک قدرت غاصبانه است. فرهنگ صحیح الهى این قدرت را غاصبانه میداند و کسانى را که از قدرت اینجور استفاده میکنند ــ مثل همین آقایان رؤساى آمریکا و بعضى از کشورهاى اروپایى و غیر اینها ــ جنایتکار به حساب …
باجدادن به عدهای برای حفظ قدرت و بستن دهان بدخواهان
جلوۀ دومی که میخواهم بگویم، قاطعیت درمقابل توقعات بود که یک نمونهاش را دربارۀ طلحه و زبیر عرض کردم و نمونههای دیگری هم دارد. (63/4/1) باجخواهی از زمامدار، یکی از کارهای رایج است، در همۀ زمانها هم هست، و زمامدار که خودش قویترین و گردنکلفتترین آدم یک جامعه است، باز بهنوبۀ خود به یک عدهای باج میدهد. از همه باج میگیرد، اما باز به یک عدهای باج میدهد. چرا؟ برای خاطر حفظ قدرت خودش، برای خاطر بستن دهان بدخواهان. همین باجدادنها، اولِ انحطاط و انحراف زمامدار است؛ اولِ عدول از حق است. برای خاطر یک مصلحتی به یکی باج میدهد و درمقابل زورگویی و پرتوقعی او، تسلیم میشود. و خود آن تسلیم، که یک نقطهضعف است، او را به تسلیمهای دیگری وادار میکند؛ و هَلُمَّ جَرّا[7].