حسابکشی امیرالمؤمنین (ع) از او در قضیهٔ اموال بصره
طبق آنچه که در نهجالبلاغه است، به عبداللهبنعباس که حواری امیرالمؤمنین علیهالسلام بود ـ و به تعبیری ازلحاظ شخصیت و سوابق و خدمت به امیرالمؤمنین، نفر دوم در دستگاه خلافت آن حضرت محسوب میشد، معلوم است که عبداللهبنعباس نسبت به امیرالمؤمنین چه حالتی داشته است ـ سر قضیۀ پولهای بصره و گزارشی که به حضرت داده شده بود، به او نامهای نوشتند؛ او هم گله کرد، اما حضرت گلۀ او را با جواب تندی پاسخ دادند که چرا گله میکنی؟ من دارم از تو حسابکشی میکنم. (70/4/5) امیرالمؤمنین آنچنان نامهای به عبداللهبنعباس نوشته است که مو بر تن انسان راست میایستد! این چه مردی است؟ این چه انسان عظیمی است؟ به عبداللهبنعباس میفرماید که اگر این اموال را برنگردانی، «فَاِنَّکَ اِن لَمْ تَفعَل»[9] اگر این کاری که گفتم نکنی، «ثُمَّ **اَمکَنَنِی اللّٰهُ مِنکَ»**» بعد من دستم به تو برسد، «لَاُعْذِرَنَّ اِلَی اللهِ فیکَ» پیش …
تنها گذاشتن امیرالمؤمنین (ع) با وجود جایگاه موجه نزد شیعه و سنی
عبداللهبنعباس پسرعموی امیرالمؤمنین و پسرعموی پیغمبر، راوی اینهمه حدیث، مفسر قرآن، چهرۀ موجه بین شیعه و سنی، همین کار را با علی کرد، که امیرالمؤمنین در نهجالبلاغه دوتا نامه و دو خطاب دارد به عبدالله عباس. مگر عبدالله عباس چه کسی بوده؟ همینکه چهارتا حدیث از او، از قول پیغمبر نقل کردند، شیعه و سنی هم قبولش دارند، همه قبولش دارند. صحابی پیغمبر هم نبوده، درعینحال همه قبولش دارند، و این یک نکتهایست. اگر صحابی پیغمبر بود و شیعه و سنی قبولش داشتند، مهم نیست، مثل …
نامهٔ تند امیرالمؤمنین (ع) به او به سبب برداشتن از بیتالمال
او یک رب النّوع است؛ یک وجود دست نیافتنی، ولی الگوست. سعی کنیم به سمت این الگو برویم. کسی نمیتواند شجاعت علی علیهالسّلام را داشته باشد. نزدیکترینِ انسانها به امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام، جناب عبداللَّه بن عباس، پسر عمو، شاگرد، رفیق و همراز و مخلص و محبّ واقعی آن حضرت بود. وقتی خطایی از آن بزرگوار سر زد - مقداری از اموال بیت المال را که فکر کرده بود سهم او میشود، برداشته و به مکّه رفته بود - امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام چنان نامهای به وی نوشت که با خواندن آن، مو برتن انسان راست میایستد. تعبیر امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام در نامه[10] ، خطاب به عبداللَّهبنعباس این است که «تو خیانت کردی!» آنگاه میفرماید: «فانّک ان لم تفعل»؛ اگر این کاری که گفتم نکنی، «ثمّ امکننیاللَّه منک»؛ بعد دستم به تو برسد، «لاُعذرنّ الی اللَّه فیک» پیش خدا درباره تو خودم را معذور خواهم کرد. یعنی من سعی میکنم بهخاطر تو، پیش خدا خجل و سرافکنده نشوم. «ولأضربنّک بسیفی الّذی ما ضربت به احداً الّا دخل النّار»؛ …
گلهمندی از امیرالمؤمنین (ع) و ترک او برای زندگی مرفه در مکه
… حکومت علوی ـ که حساب علی علیهالسلام با حساب امام حسن علیهالسلام یکی است، از هم مجزا نیستند اینها ـ این مسائل مطرح نیست؛ طلحه و زبیر و بسیاری از سران دیگر، برای خاطر همین عدالتها از دوروبَر حضرت دور میشوند و میروند و علی علیهالسلام را تنها میگذارند. پسرعموی امیرالمؤمنین، و شاگرد خاص امیرالمؤمنین، و مسلمان باسابقۀ خوشنام در جامعۀ اسلامی، یعنی عبداللهبنعباس، راوی معروف که اینقدر نام او پر است در کتب حدیث از شیعه و سنّی ـ و از چهرههای مشتبه تاریخ، یکی همین عبدالله عباس است ـ از علی علیهالسلام گلهمند میشود و حاضر نیست با علی علیهالسلام کنار بیاید. و علی علیهالسلام را میگذارد میرود به مکه، دنبال زندگی مرفّه و راحتش و دنبال تدوین حدیثش و دنبال زهد و عبادتش. دوستان و دشمنان علی علیهالسلام درمقابل زهدی که او به خرج میداد و عدالتی که در تقسیم اموال عمومی به خرج میداد، به ستوه آمده بودند.
تنها گذاشتن علی، حسن و حسین (ع) و مرگ فلاکتبار
… چرا از مرگ بترسی بدبخت! عبدالله عمر! چرا؟ خب، بگذار زنده نمانی. حجاج با تو چه میکرد؟ حجاج به زندگی تو که نمیدانستی ده دقیقه بعد از آن بیعت ننگین زنده هستی، یا ده سال زندهای و اگر زندهای چگونه زندهای، به آن زندگی بگذار حجاج پایان بدهد، بگذار پایان بدهد. عبدالله عباس را ندیدی با چه فلاکتی از دنیا رفت؟ عبدالله عباسی که علی را یکجا تنها گذاشت، حسن را یکجا تنها گذاشت، حسین را یکجا تنها گذاشت؛ تو از سرنوشت او، ای عبدالله، عبدالله عمر پند میگرفتی.
تلخکامی پایان عمر در مکه و نداشتن توحید درست
… بود با او درد و دل میکرد. یک گاوی را ظاهراً، گوسالهای را کشتند، جگرش مریض بود، چهجوری بود، تکّهپاره بود، به پسرش نشان داد، گفت ببین، جگر پدر تو از جگر این گوسفند یا گاو یا گوسالهای که کشتیم، تکّهپارهتر است. پدرِ من درآمده در این زندگی. چه شده بود مگر؟ همان شهر مکهای که پناهگاه عبدالله عباس از خشم امیرالمؤمنین و جایگاه آسایش او درمقابل مسئولیتی که امیرالمؤمنین به او محوّل میکرد، محسوب میشد؛ همان شهر مکه شده بود جهنم عبداللهبنعباس. من میگویم عبدالله عباس توحید درستی ندارد، عبدالله عمر توحید درستی ندارد، اگر موحد بودند، موحد چه در پای، ریزی زرش چه شمشیر هندی نهی بر سرش امید و هراسش نباشد ز کس همین است معنای توحید و بس[10] راست میگوید، راست میگوید، مهمترین تأثیر روانی توحید در روح یک انسان این است که در راه خدا، در راه تکلیف، در راه آنچه که هدفِ وجود خود تشخیص میدهد، از دشمنان این راه نهراسد. نمیگویم ضعف اعصاب نداشته باشد، گاهی دلش هم اضطرابی پیدا نکند، نه؛ ترس فعال نداشته باشد، بیمِ فعال نداشته باشد. ترس و بیمی که او را از پیمودنِ راهِ خدا باز بدارد، در وجودِ او نباشد. این ترسها، این بیمها، این هراسهایی که جلوگیر فضیلتهاست، زمینۀ بسیار خوبِ …
شکوهٔ امیرالمؤمنین (ع) در نامهای از تنها گذاشتن او به دست عبدالله بن عباس
… آقا برو این دام بر مرغ دگر نِه،[8] برو؛ تو اگر شیعه بودی، وقت امتحان باید خودت را نشان میدادی. «عِندَ الاِمتِحانِ يُكرَمُ الرَّجُلُ اَو يُهانِ»[9]، «في تَقَلُّبِ الاَحوالِ عُلِمَ جَواهِرِ الرِّجالِ»[10]. تو اگر شیعۀ علی بودی، علی را آنقدر خونِ دل نمیدادی؛ با فرار کردن خودت اینقدر نالۀ علی را بیرون نمیآوردی، که علی آنجور ناله زد از رفتن عبدالله عباس؛ تو از همۀ خویشاوندانم به من نزدیکتر بودی، من امید به تو داشتم، من متکی به تو بودم، پسرعمویت را در این شرایط تنها گذاشتی و رفتی؟! نامهایست که علی در نهجالبلاغه، خطاب به عبدالله دارد، منتها مرحوم رضی رضواناللهعلیه در نهجالبلاغه،[11] چون زمان بنیعباس زندگی میکرده، یا ترسیده یا خجالت کشیده بنویسد «مِن كِتابٍ لَهُ اِلىٰ عَبدُالله عَبّاس»، نوشته «مِن كِتابٍ لَهُ اِلىٰ بَعضِ عُمّالِهِ»[12] نوشته که امام علیهالسلام به یکی از عاملانش، استاندارانش نوشته، ننوشته این استاندار چه کسی بوده. وقتیکه این نامه را میخوانید، خب معلوم است که عبدالله عباس بوده، بهعلاوه، غیر نهجالبلاغه، جاهای دیگر نقل کردند مربوطِ به عبدالله عباس است؛ که پسرعمویت را تنها گذاشتی، چه کردی و چه کردی.
انزوا و کنارهگیری از جامعه در فضای اختناق
… سعى میکند با دستگاه خلافت مواجهه پیدا نکند؛ این قدر وضعیّت سخت است. یک کسى مثل عبداللهبنجعفر که برادرزادهى امیرالمؤمنین و داماد امیرالمؤمنین و شوهر جناب زینب است، سعى میکند که به دستگاه خلافت حتّى نزدیک بشود، چون اصلاً غیر از این چیزى متصوَّر[1] نیست. یک کسى مثل عبداللهبنعبّاس حالت انزوا از جامعه پیدا میکند، کأنّه کنارهگیرى میکند، یک گوشهاى مىنشیند؛ یعنى این کسانى که زبانهاى ناطق و گویا و شخصیّتهاى برجسته و آقازادگان بزرگ بنىهاشم و قریش و جوانهاى نامدار صدر اسلام بودند -که هر کدام تاریخچهاى از افتخارات پشت سرشان است- جرئت نمیکنند بیایند وسط میدان، چه برسد مردم عادّى؛ نه فقط در شام، حتّى در خود مدینه. …
خروج از جبههٔ امیرالمؤمنین (ع) پس از حسابکشی دربارهٔ اموال بصره
… لحاظ شخصیّت، از لحاظ سوابق، از لحاظ خدمت به امیرالمؤمنین، معلوم است نسبت به امیرالمؤمنین چه حالتى داشته ــ سرِ قضیّهى پولهاى بصره که گزارشى به حضرت داده شده بود، نامهاى نوشتند به او؛ او گِله کرد؛ حضرت گلهى او را با جواب تندى پاسخ دادند که چرا گله میکنى؛ من دارم از تو حسابکشى میکنم.[6] و موجب این شد که عبداللهبنعبّاس از همان بصره دیگر کوفه هم نیامد و رفت مدینه. البتّه به دشمنان امیرالمؤمنین نپیوست ــ معلوم بود که نمیپیوندد ــ امّا از جبههى على (علیه السّلام) خارج شد. و از این قبیل الىٰ ماشاءالله در زندگى امیرالمؤمنین [هست، وقتى] انسان ریز میشود. ما بیاییم اینها را یک قدرى خُرد کنیم در زندگى خودمان. سیاستهاى اصلى قوّهى قضائیّه اینها است. هیچ تبعیض قائل نشوید.
هشدار به امام حسین (ع) دربارهٔ خطر و درکنکردن ماهیت تکلیف
خب، امام حسین، هم درمقابل چنین انحرافی قرار گرفته است، پس باید آن تکلیف را انجام بدهد، موقعیت هم مناسب است؛ پس دیگر عذری وجود ندارد. لذا وقتی عبداللهبنجعفر و محمدبنحنفیه و عبداللهبنعباس، اینها کسانی بودند که عامی که نبودند، اینها همه دینشناس بودند، آدمهای عارف، عالم، چیزفهم؛ اینها هم وقتی به حضرت میگفتند آقا! خطر دارد، نروید، میخواستند بگویند خب خطری که در سر راهِ تکلیف بود، تکلیف، برداشته است. آنها نمیفهمیدند که این تکلیف، تکلیفی نیست که با خطر برداشته بشود. خب خطر داشته باشد! این تکلیف همیشه خطر دارد. کِی ممکن است انسان، علیه یک قدرتی آنچنان مقتدر بهحسبِ ظاهر قیام کند و خطر نداشته باشد؟! مگر میشود چنین چیزی؟! این تکلیف، همیشه خطر دارد.
مورد اعتمادتر و آبرومندتر از ابوموسی اشعری
… همینطور است، او این جنگ را اصلاً رها نمیکرد، او را میگذاریم که برود داوری کند برای اینکه صلح ایجاد کند. حضرت فرمود خب، من اینها را معرفی میکنم. گفتند نه! ابوموسی اشعری. خود همین انتخاب، کار مردم عادی نبود. خب، مردم عادی ابوموسی را از کجا میشناختند؟ عبداللهبنعباس که مأمنتر[7] و آبرومندتر از ابوموسی اشعری بود، پس عامۀ مردم نبودند که روی ابوموسی انگشت میگذاشتند. یک کارهایی هست که وقتی انجام میگیرد، یک حرفهایی هست که وقتی زده میشود، روشن است که این حرف، حرف یک جریان است، یک دستگاه است، یک سازماندهی است، حسابشده است. خب چرا ابوموسی؟ ابوموسیای که از اولش هم با علیبنابیطالب خیلی میانۀ خوبی نداشت.[8] در ماجرای …
مأموریت مباحثه با خوارج و بینتیجه ماندن آن
… نکنیم، این بچه متولد میشود، اینهم فاسد میشود. قصاص قبل از جنایت! بچۀ در شکم مادر را کشتند، خب، مادر هم مُرد دیگر؛ با این وضع فجیع اینها را کشتند. عدهای از یاران امیرالمؤمنین را همینطور کشتند. تا کَسی از شهر میآمد بیرون برود، اینها میرفتند و میکشتند. حضرت دیدند نمیشود با اینها اینطور گذراند، ابنعباس را فرستادند، گفتند برو با آنها مباحثه کن؛ رفت مباحثه کرد، فایدهای نبخشید. خود حضرت یک روز بلند شد رفت به اردوگاه اینها ـ همان حروراء که بودند ـ اول دو رکعت نماز آنجا خواند؛ بعد کمانش را درآورد، به کمانش تکیه داد، بنا کرد با اینها مفصّل صحبتکردن. آدم وقتی در نهجالبلاغه کلمات امیرالمؤمنین با اینها را میخواند، گریهاش میگیرد.[17] …
اعتراض او به منع معاویه از قرائت و تفسیر قرآن
به ابنعباس میگوید: ابنعباس، قرآن نخوان. گفت چطور قرآن نخوانم؟ گفت: خب بخوان، تفسیر نکن. گفت چطور میشود قرآن بخوانم، تفسیر نکنم معاویه؟ این حرفها چیست میزنی؟ دید مثل اینکه بد حرفی زده ـ آن روزها این حرفها بد مینمود به نظر مردم، که قرآن بخوانند، تفسیر نکنند ـ گفت خیلی خب تفسیر بکن، اما تفسیری که از طریق خانوادۀ خودت، از طریق امیرالمؤمنین رسیده، آن تفسیر را به مردم نگو.[14] نمیخواهد مردم بفهمند قرآن را و …