عثمان بر اثر ستم خود، بر اثر گناه خود، دچار خشم مردم میشود. ما نمیگوییم، تاریخ اسلام میگوید، با صراحت هرچه تمامتر. با مردم کاری میکند که شایستۀ همان حادثهای است که به وقوع پیوست.[1] وقتی در جامعهای که هنوز یاد حکومت رسولالله در خاطرۀ آن زنده است، وقتی در میان مردمی که هنوز آهنگ عدالت پیغمبر تمام آفاق و گوشه کنارهای آن را گرفته است، در میان آن امتی که تشکیلش با عدل و داد و برابری و بیطبقاتی، و ادارهاش با تساویِ کاملِ مردمی و انسانیت کامل بوده است، یک حاکم و زمامداری پیدا بشود که آن برابری را، آن عدالت را برهم بزند؛ مردمی که آن وضع را دیدهاند، این را تحمل نمیکنند.
چرا در دنیا تحمل وضع بد و نابرابری و اختلاف طبقاتی و ظلم زیاد دیده شده و دیده میشود؟ این بر اثر آن است که مردم وضعی که در آن انسان عزیز باشد، برابری و عدالت استوار باشد، ندیدهاند؛ خبر ندارند. در تاریخ زیاد دیدیم مردمی را که زیر بار بدتر از عثمان رفتهاند و رنجی بزرگتر از رنج او را تحمل کردهاند، اما در زمان عثمان این امکانپذیر نبود. برای خاطر اینکه در زمان عثمان، مردم عدل نبوی و حکومت اسلامی را دیده بودند؛ این بود که همان ظلمی که عثمان میکرد، برای مردم قابل تحمل نبود.
و اما آنکسانیکه بعد از عثمان مردم را زیر بار تحمیلات سنگین خود انداختند، اولْکاری که کردند، خاطرۀ عدل اسلامی را از ذهنها شستند و زدودند. اولکاری که کردند، این بود که با یک مغزشویی درازمدت، از یاد مردم بردند که اوضاع جهان چگونه باید باشد. مردمی چشم گشودند و خود را در مزبله دیدند و پنداشتند که همینجا گلستان و جنان[2] برین است، به آنها آنطور حالی کرده بودند. تو میخواهی موجودی که در میان زبالهدانی به دنیا آمده، در همانجا رشد کرده، چیزی سوای همان پلیدیها ندیده و حتی نشنیده، و اگر شنیده، باور نکرده؛ تو میخواهی درمقابل آن اوضاع نابسامان، اینچنین مولودی، اینچنین موجودی، بیاشوبد، خشم بگیرد، اقدام بکند؟ اولین کاری که دشمنانِ نفع و سود و بهرۀ انسانها کردند، همین بود. و چه کار مؤثری بود. آن بهشتی را که اسلام به انسانها وعده داده است، آن بهشت را از مقابل دیدگان مردم پوشیده داشتند...یکچنین جامعهای را مردم دیده بودند، و پس از آنکه عثمان بنا کرد به انحراف آغازکردن، نتوانستند تحمل کنند. لذا بود بر عثمان شوریدند. (53/9/1)
قتل عثمان اگرچه بهوسیلۀ یک عده افراد بهجانآمده ـ که بین اینها آدمهای خوب هم زیاد بودند ـ مجموعاً انجام گرفت؛ اما محرک حادثۀ قتل عثمان چه کسی بود؟ شاید تعجب کنید اگر بدانید که محرک این حادثه، همان کسانی بودند که بعد درمقابل امیرالمؤمنین ایستادند. یکی از کسانی که علیه عثمان شعار میداد، امالمؤمنین عایشه، زوجۀ رسول اکرم بود. بلند شد رفت مکه و این جمله را از زبان جناب عایشه، همۀ مورخین یا بسیاری از مورخین، نقل کردهاند که خطاب به مسلمانها میگفت: «اُقْتُلُوا نَعْثَلًا»[3] این نعثل را بکُشید. نعثل اسم یک مرد یهودی بود در مدینه که کارهای خلافی هم داشت؛ تشبیه میکرد عثمان را به این مرد. و مردم را تحریص میکرد که او را بکُشید.
آنوقتیکه عثمان در محاصرۀ اهل مصر و بصره و جاهای دیگر قرار گرفت و خانۀ او را محاصره کردند و حتی نمیگذاشتند که آب وارد خانۀ او بکنند، غذا وارد خانۀ او بکنند؛ یک مقایسهای بین رفتار امیرالمؤمنین و رفتار معاویه در این مورد خیلی عبرتانگیز است. امیرالمؤمنین تا دید قضیه اینطور است، امام حسن، جوان شجاع خودش را مأمور کرد، گفت آب برمیدارید و صف محاصرهکنندگان را میشکافید، وارد خانه میشوید، به عثمان و خانوادۀ عثمان آب و غذا بدهید و نگذارید که به او تعرّضی بشود. امام حسن بلند شد، با دوستانش یک عدهای شدند، آب برداشتند، رفتند داخل خانۀ عثمان و به اهلبیت عثمان آب دادند. امیرالمؤمنین راضی نشد که اهلبیت عثمان تشنگی بکِشند. عجب پاداشی دادند به امیرالمؤمنین!
در همین هنگام عثمان نامه نوشت به معاویه که بلند شو بیا ـ معاویه خویشاوند عثمان بود، از یک قبیله بودند ـ بیا به کمک من. معاویه فهمید اوضاع مشکل است. میتوانست بلند شود با یک نیرویی راه بیفتد بیاید مدینه، با صد نفر، دویست نفر، پانصد نفر، خیلی هم لازم نبود. در تواریخ ثبت کردند اینقدر اینپاوآنپا کرد، عمداً، تا خبر قتل عثمان رسید.[4] جناب طلحه و جناب زبیر، دو صحابی آبرومندِ محترمِ پیغمبر، همانوقت در مدینه بودند. هیچکس نقل نکرده که اینها رفته باشند جلوی مردم را گرفته باشند و گفته باشند که به عثمان کاری نداشته باشید. خب، پس قتل عثمان یک واقعۀ ساده نبود که ما بگوییم یک جناحی فرضاً بهجانآمده از خلافکاریهای بعضی از استاندارها و مأمورین دولتی، ریخته بودند دور خانۀ عثمان و انتقام میکشیدند؛ نه! درست است که ایادی و کسانی که مباشر کار بودند، مردم عادی بودند، اما ریشۀ این حادثه در چیزهای دیگری بود. رقبای سیاسی عثمان، مخالفین عثمان، آنکسانیکه با عثمان مسئلۀ شخصی داشتند ـ و همۀ آنها یا غالب آنها کسانی بودند که با امیرالمؤمنین هم بعد مسئلۀ شخصی پیدا کردند ـ اینها در این حادثه دخیل بودند، تا عثمان کشته شد.
بعد از آنکه عثمان کشته شد، مردم مدینه خوشحال بودند. این را انسان از تاریخ میفهمد.[5] جمع شدند در مسجد، گفتند خب، حالا دیگر عثمان نیست، خلیفه چه کسی باشد؟ چند نفر از معروفین رجال مدینه که از صحابۀ پیغمبر بودند، جزو چهرههای موجّه و نامدار بودند، از قبیل عمار یاسر و چند نفر دیگر؛ گفتند تا وقتی علیبنابیطالب در میان ما هست، ما به فکر چه کسی میتوانیم باشیم؟ و علیبنابیطالب از همه اولیٰ است. عمار بلند شد گفت مردم تردید دارید که ما با علی بیعت کنیم؟ علی را نمیشناسید؟ مردم از اطراف مسجد صدایشان را بلند کردند، گفتند ما علی را خیلی هم خوب میشناسیم، هیچ هم تردید نداریم، آن دو سه جملهای هم که تو در مدح علی گفتی، خیلی کمتر از فضیلت علی است؛ برویم همه با امیرالمؤمنین بیعت کنیم.
یعنی حتی یک نفر از بین آن جمعیت انبوهی که در مسجد پیغمبر در مدینه جمع شده بودند، مخالفت نکرد؛ یکچنین چیزی در تمام دوران بیستوپنج سال بعد از پیغمبر پیش نیامده بود. هیچوقت با هیچکدام از خلفای سهگانۀ قبل از امیرالمؤمنین، اینهمه جمعیت بهاتفاقِ کلمه بیعت نکرده بودند. در قضیۀ ابیبکر، سقیفۀ بنیساعده بود، یک عدهای دور هم جمع شدند، ده بیست نفر آدم بودند. اختلافات زیادی هم شد، بحثهای زیادی هم شد، حتی کار به کتککاری هم کشید، گریبان هم را گرفتند، دعوا کردند[6]، چه کردند تا بالاخره چهار پنج نفر، پنج شش نفر با ابوبکر بیعت کردند. آوردند ایشان را در مسجد و به مردم گفتند بیایید بیعت کنید، بیایید بیعت کنید، تدریجاً در طول چندین روز با ابیبکر بیعت کردند.[7]
در قضیۀ خلافت عمر، ابیبکر عمر را نصب کرد، یعنی مسئلۀ انتخاب و شورا و مشورت نبود، ابیبکر وصیت کرد که بعد از من با عمر بیعت کنید؛ بعد هم وصیت ابیبکر را خواندند و گفتند که ایشان دستور دادند که ما با جناب عمربنالخطاب بیعت کنیم. خب دستور خلیفه بود، مردم هم آمدند بیعت کردند.
در قضیۀ عثمان، شورای شش نفری تشکیل شد. رفتند در خانه و نشستند و بحث کردند، همانطورکه گفته شد، و عبدالرحمانبنعوف بالاخره عثمان را بر علیبنابیطالب علیهالسلام ترجیح داد. آمدند بیرون گفتند که این شورای ششنفرهای که جناب عمر معیّن کرده بودند، ایشان عثمان را معیّن کردند، بازهم آمدند بهخاطر شورا و بهخاطر امر عمر، با عثمان بیعت کردند.
تا زمان علیبنابیطالب چنین چیزی پیش نیامده بود که خود مردم بیایند در مسجد، بدون اینکه کسی به اینها خط بدهد، بدون اینکه کسی اینها را وادار کند، بدون اینکه یک نیروی زوری بالای سرشان باشد و یک تبلیغات آنچنانی باشد، خود مردم از روی دل و رغبت یک نفر را انتخاب بکنند، این فقط در مورد امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام پیش آمد. (65/3/9) ناگهان تمام جامعۀ اسلامی ـ چه آنکسانیکه در نزدیک بودند و چه آن مردمی که در راههای دور و شهرهای دوردست زندگی میکردند ـ احساس کردند که باید شتر خلافت را درِ خانۀ امیرالمؤمنین، علیبنابیطالب خوابانید. این کالبد تشنه، این بدن ضعیفشدۀ بیحال، ناگهان احساس کرد که به چه عنصری، به چه رهبری، به چه انسان بزرگی محتاج است.
وقتی آگاهی مردم، رشد و شعور اجتماعی و اسلامی ملت مسلمان، به درجۀ مطلوب برسد، رهبرش را میشناسد. اگر با شخص نشناسد، با شخصیت میشناسد. ملت مسلمان، وقتی احساس میکند که دوازده سال است دارد چوب اختلاف طبقاتی را میخورد؛ دوازده سال است که دارد چوب فامیلپرستی عثمان را میخورد؛ وقتی احساس میکند که آنکسیکه در رأس جامعۀ اسلامی قرار گرفته است، ناتوان از دفاع از مقدسات اسلام است؛ وقتی ملت مسلمان بر اثر طول زمان محرومی و ناکامی و پریشانی و نابسامانی و فقر، لمس میکند که محتاج رهبری است که بتواند او را به سرمنزل نجات و سعادت برساند؛ این احساس وقتیکه بهوجود آمد، مایۀ رشد و شعور و آگاهی در مردم، اندکی پیدا شد؛ آنوقت خودِ قرآن، خودِ متن روشن و مسلّم دین به او میگوید که رهبر او کیست! (53/6/15) مردم بعد از روزگاری به در خانۀ حق رسیدند؛ بهسوی حق راه افتادند و به حق رسیدند؛ چون تا بهسوی حق انسان راه نیفتد به حق نمیرسد. (53/9/22) لذا ناگهان همۀ جامعۀ اسلامی احساس کردند که علی را میخواهند، احساس کردند که آن ارادۀ قاطع را لازم دارند، احساس کردند که آن دل قوی و بزرگ و آن روح استوار برای ادارۀ جامعۀ آنها ضروری است. آن شخصیت عظیم اسلامی که از نزدیکان شرم نمیکند،با قوم و خویشها و دوستان نزدیک در رودربایستی نمیماند؛ برای خاطر دوستی و برای خاطر ملاحظات دوستانه، یا از ترس، هرگز از وظیفه سر نمیپیچد. وقتی احساس کردند یکچنین روح بزرگ و باعظمتی را در میان اجتماع خود دارند، ناگهان احساس کردند که رهبر آنها کیست. (53/6/15)
غالباً تصور این است که فقط فشار و اختناق، مردم را بهسوی علی رهنمون شد. ولی فشار و اختناق همیشه مردم را رهبری نمیکند. همیشه مردمِ تحت فشار، آنچنان نیستند که بتوانند خودشان را به سرمنزل سعادت برسانند؛ چون در فشارند. فشار اگر با آگاهی همراه نباشد، اگر با بصیرت و با معرفت و با شناخت توأم نباشد؛ لمس میشود، درک نمیشود. انسانی که در خواب است، درد میکِشد. گاهی شاید دیده باشید میان خواب و بیداری، دندان انسان یا عضو دیگری درد میگیرد. انسان رنج میبرد، درد را میکِشد، اما نمیتواند بفهمد که این چیست. لمس میکند درد را، اما ادراک نمیکند. شعور به درد نیست؛ گاهی مردم اینطورند. آنچه که یک امتی را بهسوی راه سعادت و نجات، رهبری میکند، دردِ تنها نیست، شعور به درد هم لازم است. احساس جسمی فقط نیست، احساس عقلی هم لازم است. لذا روی همین دلیل است که من اینطور فرض میکنم که آمدن مردم بهسوی امیرالمؤمنین، فقط بر اثر فشار نظام عثمانی نبود؛ آگاهگریها در این زمینه اثر میبخشید. چه کسی مردم را آگاه میکرد؟ چه کسی مردم را به آنچه که کلید خوشبختیهای آنها بود، رهنمون میشد؟ خودِ امیرالمؤمنین.
و در هر جامعهای که یکی مثل علیبنابیطالب باشد، همۀ عناصر، همۀ مغزهای متفکر، همۀ زبانهای گوینده، همۀ دستها و قلمهای نویسنده، همۀ دلها و فکرها و انرژیهای گوناگون در راه هدف صحیح، ممکن است به راه بیفتد. اگر همین آدم در رأس کار باشد، همۀ این انرژیها که شمردیم، حتماً بهکار میآید. اگر کسی مثل علی و با جهتگیری علی، در رأس قدرت باشد، همۀ انرژیهای موجود در این جامعه، حتماً و لزوماً در راه صحیح به کار و به راه میافتد. و اگر در رأس نباشد، اما همینقدر در جامعه حاضر باشد، حضور داشته باشد در جامعه ـ نمیگویم باشد فقط، ایبسا بودنی که از نبودن مضرتر و خطرناکتر، بودنهایی که اثر حیاتی در آن نیست، از نبودن خطرناکتر است؛ چرا خطرناکتر است؟ چون وقتی نبودی؛ میگویند نبود، نیست؛ وقتی بودی و چنان نمود که نیستی، میگویند بود و چیزی نگفت، پس لابد امضا دارد ـ وقتی کسی مثل امیرالمؤمنین در یک جامعهای حاضر باشد؛ یعنی احساس مسئولیت بکند، حضور داشته باشد در جامعه، آنوقت امکان آن هست که انرژیها، انرژیهای فکری و زبانی و مغزی و دستی و بازویی در راه حق بهکار بیفتد. و هرکسی در این میان تعهدش بیشتر، آگاهیاش بیشتر، احساس مسئولیتش سرشارتر، عملش بارزتر و نمایانتر و مؤثرتر.
بنابراین، این آگاهی را خودِ امیرالمؤمنین داده بود و اگر یادتان باشد و در تاریخ خوانده باشید یا شنیده باشید، در رأس سپاهی که از مصر بهعنوان شکایت آمدند مدینه ـ اما بعد آنها بهصورت سپاهی علیه نظام عثمانی درآمدند ـ در رأس اینها مردانی مانند محمدبنابیبکر بودند؛ اینها بودند که مردم را، به نابودکردن آنچه بود و پدیدآوردن آنچه پدید آمد، وادار ساختند. آنها بودند که بالاخره دست مردم را گرفتند و به درِ خانۀ امیرالمؤمنین بردند. بههرحال مردم به خود آمدند، امیرالمؤمنین را تا حدودی که برای یک تودۀ مردم امکانپذیر است، شناختند. (53/9/22)
بعد از آنکه مردم اینطور فریاد کشیدند که ما علی را میخواهیم و او را انتخاب میکنیم، گفتند خب، برویم درِ خانۀ امیرالمؤمنین. آمدند درِ منزل امیرالمؤمنین، تمام این کوچهها و راهها پر شد از آدمها. امیرالمؤمنین از خانه آمد بیرون. دستش را گرفتند که ما میخواهیم با تو بیعت کنیم ـ وقتی بیعت میکردند، دست آن کسی را که مورد بیعت بود، میگرفتند و دست میدادند به او و بیعت میکردند ـ دستش را گرفتند، بهزور کشیدند که ما با تو بیعت کنیم. حضرت دستش را کشید عقب؛ اصرار کردند. حضرت گفت نه، من قبول نمیکنم. فریاد مردم بلند شد که یا علی ما را تنها نگذار و قبول کن. (65/3/9) علی علیهالسلام میگوید: «فَمَا راعَنی اِلّا وَ النّاسُ کَعُرفِ الضَّبُعِ اِلَیَّ یَنثالونَ عَلَیَّ مِن کُلِّ جانِبٍ حَتّی لَقَد وُطِئَ الحَسَنانِ وَ شُقَّ عِطفایَ»[8] من ناگهان دیدم انبوه مردم بعد از قتل عثمان گرد آمدند اطراف من و میخواهند من را به حکومت انتخاب بکنند. تا آن روز یکچنین جمعیت عظیمی برای انتخاب خلیفۀ مسلمانان در اول امر جمع نشده بود و یکچنین پیشنهاد عمومی به کسی نشده بود. علی علیهالسلام اولکسی بود که جماعت عظیم مسلمانان گرد آمدند، از او درخواست کردند که حکومت را قبول بکند. میفرماید که آنقدر مردم اطراف من جمع شدند که امام حسن و امام حسین ـ که دو جوان بودند ـ کوبیده شدند، ازبس مردم فشار آوردند؛ و لباسم پاره شد.
فشار مردم برای این است که امیرالمؤمنین را شایستهترین کسی میدانند که میتواند امور مردم را اداره بکند. (62/4/10)
بعد از آنکه مردم مسلمان گرد خانۀ آن حضرت را گرفتند و تصدی مقام حکومت را از او خواستند، علیبنابیطالب بر سر یک دوراهی قرار گرفت. ازطرفی بیاعتنایی او به همۀ زیورهای زندگی [است]؛ همۀ آن جلوههایی که در دنیا برای مردم دنیا جاذبه دارد، برای او ندارد. بعضی قتل میکنند برای قدرت، جنایت میکنند بهخاطر قدرت، دروغ و فریب و ریا در راه قدرت، برای آنها کارهایی است روا و جایز؛ اما قدرت در نظر امیرالمؤمنین بهخودیخود یک چیز کمارزش است، با نظر کمارزش نگاه میکند، آن را تحقیر میکند، آن را پس میزند.
اما ازطرف دیگر امیرالمؤمنین میبیند اینجا حق انسانها مطرح است. اگر او زمام امور را بهدست نگیرد، چه کسی زمام را بهدست خواهد گرفت و چه کسی انسانها و مسلمانها را زنده خواهد کرد؟ چه کسی تبعیض و اختلاف طبقاتی را از بین خواهد برد؟ چه کسی اموال غصبشده را از غاصبان خواهد گرفت و به مغصوبان پس خواهد داد؟ چه کسی با ستمگران خواهد جنگید؟ چرا این حق عظیم انسانها را ندیده بگیرد؟ لذاست که حکومت را قبول کرد. (57/2/22)
در اسلام به نظر مردم اعتبار داده شده، رأی مردم در انتخاب حاکم و در کاری که حاکم انجام میدهد، مورد قبول و پذیرش قرار گرفته؛ لذا شما میبینید که امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام بااینکه خود را در واقع منصوب پیغمبر و صاحب حق واقعی برای زمامداری میداند، آنوقتیکه کار به رأی مردم و انتخاب مردم میکشد، روی نظر مردم و رأی مردم تکیه میکند؛ یعنی آن را معتبر میشمارد. (66/3/22)
نقل شده، در روزی که مردم با آن حضرت بیعت کردند ـ که روز جمعه هم بود ـ حضرت آمدند مسجد، جمعیت بسیار زیادی در مسجد مدینه جمع شده بودند و امیرالمؤمنین با صدای بلند به مردم اینطور گفتند؛ فرمودند: «اَیُّهَا النّاسُ عَن مَلَاٍ وَ اِذنٍ اِنَّ هذا اَمرُکُم لَیسَ لِاَحَدٍ فیهِ حَقٌّ اِلّا مَن اَمَّرتُم»[9] یعنی ای مردم، این مسئلۀ شماست؛ قضیه، قضیۀ شماست. کاری است متعلق به شما مردم و هیچکس حقی در این کار، یعنی در خلافت و حکومت ندارد، «إِلّا مَن اَمَّرتُمْ» مگر کسی که شما او را امارت و حاکمیت بدهید. (66/4/12)
بیعت در نظام اسلامی، یک شرط برای حقانیت زمامداری زمامدار است. اگر یک زمامداری بود که مردم با او بیعت نکردند، یعنی آن را قبول نکردند، آن زمامدار خانهنشین خواهد شد. فعلیت زمامداری و حکومت، به بیعت مردم وابسته است. بعد از قتل عثمان که مردم آمدند اطراف خانۀ امیرالمؤمنین را گرفتند، امیرالمؤمنین خطاب به مردم نفرمود که شما چهکارهاید؟ رأی شما چه تأثیری دارد؟ وقتی میخواست استنکاف کند از قبول خلافت و زمامداری، فرمود: «دَعونی وَ التَمِسوا غَیری»[10]، به مردم گفت من را رها کنید، به سراغ دیگری بروید. یعنی ارادۀ شما، خواست شما، انتخاب شماست که تعیینکننده است، پس از من منصرف بشوید به سراغ دیگری بروید.
در مکاتباتی که امیرالمؤمنین با معاویه پیش از جنگ صفین داشتند و استدلال میکردند، هرکدام یک دلیلی، استدلالی در نامۀ خود میآوردند، هم معاویه به یک چیزهایی استدلال میکرد تا روش سیاسی خودش را توجیه کند، هم امیرالمؤمنین استدلالهایی میکردند. آنجا یکی از جملاتی که امیرالمؤمنین بهکار برده ـ و احتمال میدهم بیش از یکبار هم امیرالمؤمنین این را بهکار برده ـ این است: «اِنَّهُ بایَعَنِی القَومُ الَّذینَ بایَعوا اَبابَکرٍ وَ عُمَرَ»[11] یعنی تو چرا درمقابل من میایستی و تسلیم نمیشوی، درحالیکه همان مردمی که با ابوبکر و عمر بیعت کرده بودند و تو بهخاطر بیعت آن مردم خلافت آنها را قبول داری، همان مردم با من هم بیعت کردند؟ یعنی مشروعیتدادن به رأی مردم و بیعت مردم. این یک اصل اسلامی است؛ لذا بیعت یکی از چیزهای اصلی بود. اگر کسی بهعنوان خلیفه انتخاب میشد، مردم اگر بیعت نمیکردند، هیچ الزامی نبود که دیگران او را خلیفه بدانند. حتی آن زمانهایی که خلافت جنبۀ صوری هم به خودش گرفته بود، یعنی در دوران بنیامیه و بنیعباس، آن روز هم باز بیعتگرفتن از مردم را لازم میدانستند. حالا وقتیکه یک حکومت قلدرمآبانه و جبارانه بر مردم بخواهد حکومت کند، بیعتگرفتن را هم اجباری میکند یا در بیعت هم تقلب میکند. اصل بیعت، یک اصل پذیرفته شده است.
البته وقتی همۀ مردم، اکثریت مردم، با کسی بیعت کردند و درحقیقت او را به زمامداری پذیرفتند، دیگران باید تسلیم او بشوند. شاید بیعت دراینصورت هم اجباری نباشد. من فرصت نکردم تحقیق کنم اطراف این قضیه، که آیا برای آن اقلیت که مخالف زمامداری این حاکم یا این خلیفه هستند، واجب است که بیعت بکنند یا واجب نیست. آنچه مسلّم است وقتی اکثریت یک نفری را به امامت و خلافت انتخاب میکردند، دیگران ملزم بودند که اطاعت کنند، اما بیعت هم لازم بود یا نه، معلوم نیست. لذا وقتیکه امیرالمؤمنین به خلافت انتخاب شدند و مردم گروهگروه آمدند بیعت کردند با امیرالمؤمنین، یک عدهای بیعت نکردند. امیرالمؤمنین فرمود رؤسای آن عده را، شخصیتهای سرشناس را آوردند. پرسید شما چرا بیعت نمیکنید؟ یکییکی از اینها سؤال کرد. هرکدام جوابی دادند. هیچکدام از اینها را ندارد که امیرالمؤمنین اجبار کرده باشد بر اینکه باید بیعت کنید. حرفشان را شنید؛ استدلالی داشتند، آن استدلال را حضرت ابطال کرد، رهایشان کرد رفتند.
عبداللهبنعمر آمد، یعنی آوردندش خدمت امیرالمؤمنین در مسجد. فرمود چرا بیعت نمیکنی؟ گفت من منتظرم تا همه بیعت کنند، بعد من بیعت کنم. حضرت فرمود خب، همه بیعت کردند، هیچکس نیست که بیعت نکرده باشد اِلّ تعداد معدودی. گفت نه، من باید برایم روشن بشود، ثابت بشود، عذر و بهانه آورد. مالک اشتر در خدمت امیرالمؤمنین بود، گفت یا امیرالمؤمنین اینکسانیکه با تو بیعت نکردند، شمشیر و تازیانۀ تو را تجربه نکردند؛ فکر میکنند تو با تعارف با اینها تمام خواهی کرد؛ اجازه بدهید من گردن این را بزنم. این که پسر یک خلیفه است و یک شخصیتی است، این را که من گردن زدم بهخاطر امتناع از بیعت، دیگران حساب کار خودشان را میکنند. حضرت خندیدند. فرمودند نه، عبداللهبنعمر از بچگیاش هم آدم خوشاخلاقی نبود، حالا که پیر هم شده؛ رها کنید برود. حضرت رها کردند. رفت و بیعت نکرد تا آخر. (66/3/22)
نفر دومی که بیعت نکرده بود، سَعدبنابیوقّاص بود، پدر همین عُمَرِ سَعد معروفی که شما کاملاً میشناسید. فرمود او را بیاورید، آوردند، فرمود چرا بیعت نکردی؟ گفت یا علی وقتیکه تنها من بودم که بیعت نکرده بودم، بیعت میکنم ـ یعنی همان حرف عبداللهبنعمر ـ و بدان که از من به تو شرّی نمیرسد. حضرت امیر فرمودند که راست میگوید، این به ما شرّی نمیرساند، برو. آنهم فرستادندش رفت. تا آخر هم سعدبنابیوقّاص در هیچ حادثهای علیه امیرالمؤمنین شرکت نکرد، انصافاً اینهم بود.
نفر بعدی اُسامةبنزید بود. همان اُسامۀ معروفی که پسر زید، پسرخواندۀ پیغمبر بود. و همان جوان نوزدهسالهای که پیغمبر او را در لحظۀ وفاتشان گماشتند که لشکریان را ببرد بیرون و یک عدهای تخلف کردند از جِیش اُسامه. این همان اُسامه است. فرمودند تو چرا بیعت نمیکنی اسامه؟ گفت یا علی من خانهزاد شماها هستم، من کسی نیستم که از بیعت تو سربپیچم، حالا منتظرم که اوضاع آرام بگیرد، بعد بیعت خواهم کرد. فرمودند خب، تو هم برو.
ببینید، این روحیهها و سابقهها را ملاحظه کنید؛ سعدبنابیوقّاص، سردار بزرگ اسلام در جنگ قادسیه[12] است؛ این با علی بیعت نمیکند؛ خب، چرا بیعت نمیکند؟ عبداللهبنعمر پسر خلیفه است، معروف به زهد و عبادت و گوشهگیری و اینهاست، اینهم با علی بیعت نمیکند. اُسامةبنزید همانطورکه خودش میگوید خانهزاد اینهاست؛ پدرش کسی است که رسول خدا او را آزاد کرده، [زیدبنحارثه] غلام پیغمبر بوده و پیغمبر او را خریده و آزاد کرده، به پسرخواندگی خودش قبولش کرده، بعد هم دخترعمۀ خودش را داده به او. اینکه خویشاوند امیرالمؤمنین و پیغمبر هم است؛ بیعت نمیکند، چرا بیعت نمیکند؟ اگر میخواهید علت بیعتنکردن اینها را درست درک کنید، باید برگردید به آن روحیات و خصلتهایی که بزرگ و کوچک و عابد و زاهد و آدم عادی معمولی نمیشناسد. وقتی این خصلتهای بد گریبان کسی را گرفت، انسان را میکشاند گاهی تا جهنم؛ انسان باید در خودش مواظب این خصلتها باشد. حالت حسد، حالت کینۀ پدر و مادری، دشمنیها و مخالفتهای دیرین خانوادگی، حالت آرامش و آسایشطلبی. میگوید من اوضاع که آرام شد بیعت میکنم. چرا؟ خب، تو هم یکی مثل بقیۀ مردم، بیعت کن دیگر. وقتی شناختی علی را، وقتی فهمیدی حق با علی است، چرا دنبال آرامش و آسایش و راحتی میگردی؟ زندگی این است! زندگی این است که انسان، هدفی را، معشوق و محبوبی را، ایدۀ شریف و عزیزی را پیدا کند و دنبالش راه بیفتد. آنکه مینشیند کنار تا ببینیم چه میشود، او هیچوقت یک انسان والا و برجسته نیست و نمیتواند باشد. لذا خود امیرالمؤمنین نقطۀ مقابل این روحیه بود، آنوقتیکه علی ایمان آورد، همه در خانههایشان نشسته بودند، راحت و آسوده، و سرِ بیدردِ خودشان را ـ به قول مردم زمان ما ـ به درد نمیآوردند؛ و امیرالمؤمنین نهخیر، دنبال دردسر میگشت، منتها دردسری که برای خداست، دردسری که مایۀ کمال انسان است. (65/3/9)
امیرالمؤمنین در نهجالبلاغه میفرماید: «فَتَزیغُ قُلوبٌ بَعدَ استِقامَةٍ وَ تَضِلُّ رِجالٌ بَعدَ سَلامَةٍ»[13] بعضی از دلها یک روزی مستقیم بودند، در راه راست قرار داشتند، درست حرکت میکردند، اما بعد برگردانده شدند. زَیغ، یعنی واژگونهشدن؛ «رَبَّنا لا تُزِغ قُلوبَنا»[14] که در قرآن هست؛ یعنی خدایا! دلهای ما را واژگونه نکن؛ [اگر] درست میفهمیدیم، ما را دچار بدفهمی و کجفهمی نکن. امیرالمؤمنین میگوید بعضیها یک روزی درست حرکت میکردند، اما دلهایشان واژگونه شد.
حالا چرا واژگونه میشود؟ خدا که به کسی ظلم نمیکند؛ خودمان هستیم که آلودۀ دنیا میشویم، آلودۀ محبتهای بیجا میشویم، آلودۀ جاهطلبی میشویم، آلودۀ رفیقبازی میشویم، آلودۀ جناحبازی و حزببازی میشویم، دلمان واژگونه میشود و از آن راه درست، از آن استقامت اوّلی برمیگردیم. «وَ تَضِلُّ رِجالٌ بَعدَ سَلامَةٍ» یک روزی سالم بودند، بعد گمراه میشوند. آفت اینهاست؛ جلوی اینها را بایستی گرفت. (95/8/12)
این چند نفر بودند که بیعت نکردند. البته در تاریخ از این چند نفری که اسم آوردیم، ما چیز بدی هم راجعبه امیرالمؤمنین نشنیدیم. اینها [فقط] اسمشان متخلفین از بیعت است. (65/3/91)
پاورقیها
۱.برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 5، «دلایل شورش مردم بر خلیفۀ سوم» را مطالعه کنید.
۴.برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 6، «کوتاهی معاویه در یاریکردن خلیفۀ سوم» را مطالعه کنید.
۵.امیرالمؤمنین در خطبۀ 137 نهجالبلاغه به این موضوع اشاره میکنند: «فَاَقبَلتُمْ إلَیَّ اِقبالَ العُوذِ المَطافيلِ عَلَى اَولادِها تَقولونَ البَيعَةَ البَيعَةَ» شما برای بیعتکردن شتابان سوی من آمدید، همانند شتر مادۀ تازه زاییده که به طرف بچههای خود میشتابد. پیاپی فریاد برآوردید: بیعت! بیعت!
۶.الامامة و السیاسة (ابنقتیبه دینوری، متوفی 276 ق)/ ج1/ ص21
۷.برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 7، «گزارش برخی گفتگوها در سقیفه، به نقل از کتب اهل سنت» را مطالعه کنید.
۸.نهجالبلاغه/ خطبۀ 3/ معروف به شقشقیه
۹.بحارالانوار/ کتاب الفتن و المحن/ ابواب ما جری بعد قتل عثمان/ باب بیعة امیرالمؤمنین/ حدیث2
۱۰.نهجالبلاغه/ خطبۀ 92/ کلام حضرت هنگامیکه مردم میخواستند با ایشان بیعت کنند.
۱۱.برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 8، «محاجۀ امام با معاویه» را مطالعه کنید.
۱۲.نبرد قادسیه، ازجمله جنگهای مسلمانان با ساسانیان بود. این نبرد در قادسیه، منطقهای در عراق، به وقوع پیوست و به همین نام معروف شد. خلیفۀ دوم قصد داشت خود، فرماندهی سپاه را عهدهدار شود اما به توصیۀ امیرالمؤمنین در مدینه ماند. پس سعدبنابیوقّاص را به فرماندهی سپاه مسلمین برگزید. درمقابل، فرماندۀ لشکر ساسانی، رستم فرخزاد بود. این نبرد چهار روز طول کشید. مسلمین در شب چهارم به لشکر ساسانیان حمله کرده و شکست سختی به آنها وارد کردند. رستم فرخزاد در این نبرد کشته شد.
۱۳.نهجالبلاغه/ خطبۀ 151 / کلام حضرت در تحذیر از فتنهها
۱۴.سوره مبارکه آلعمران/ آیه 8
۱۵.تعدادی از یاران رسول خدا صلواتاللهعلیه که معاویه را هم قبول نداشتند، با امیرالمؤمنین بیعت نکردند. افرادی مانند: عبداللهبنعمر؛ سعدبنابیوقّاص؛ محمدبنقیس معروف به ابوموسی اشعری، از استانداران کوفه و بصره در زمان خلفا؛ اُسامةبنزید؛ محمدبنمَسلَمَه، از اصحاب پیامبر که حضرت بارها او را جانشین خود در مدینه قرار داده بود؛ کَعببنسور، قاضی شهر بصره؛ زیدبنثابت، که در زمان نبودن عثمان در مدینه جانشین او بود؛ صُهَیبُبنسِنان، از اصحاب پیامبر که طبق وصیت خلیفۀ دوم، بر پیکر خلیفه نماز خواند.