نقش طلحه و زبیر و عایشه و مدعیان دوستی عثمان در تحریک به قتل او
… مسلم است که این حق اوست، او را کنار گذاشتند، به رفتار حاکم کنونی هم اعتراض دارد، حالا هم میبیند که اطراف خانهی او را گرفتهاند، او را محاصره کردهاند. آدم معمولی، حتی برگزیدگان و چهرههای والا در اینجا چهکار میکنند؟ همان کاری را میکنند که دیگران کردند. همان کاری را میکنند که طلحه کرد، زبیر کرد، عایشه کرد، بقیهی کسانی که در ماجرای عثمان به نحوی دست داشتند، آنها کردند. که ماجرای قتل عثمان یکی از آن ماجراهای بسیار مهم تاریخ اسلام است و اینکه کی موجب قتل عثمان شد، این را انسان توی نهجالبلاغه و تو آثار اسلامی و تاریخ اسلامی که نگاه کند کاملاً برایش روشن میشود که کی عثمان را کشت، کیها موجب شدند. اینها افرادی که ادعای دوستی با عثمان را بعدها محور کار خودشان قرار دادند، آنجا از پشت خنجر زدند، از زیر تحریک کردند. به قول عمرو عاص یکی پرسید از عمرو عاص که عثمان را که کشت، گفت فلانی، اسم یکی از صحابه را آورد. او شمشیرش را ساخت، آن دیگری تیز کرد، آن دیگری او را مسموم کرد، آن یکی هم بر او وارد آورد. واقعیت هم همین است.
نقش مدعیان دوستی عثمان در تحریک و قتل او
… او را گرفتند، او را محاصره کردند؛ آدم معمولی، حتی برگزیدگان و چهرههای والا در اینجا چهکار میکنند؟ همان کاری را میکنند که دیگران کردند. همان کاری را میکنند که طلحه کرد، زبیر کرد، عایشه کرد، بقیۀ کسانی که در ماجرای عثمان به نحوی دست داشتند، آنها کردند. که ماجرای قتل عثمان یکی از آن ماجراهای بسیار مهم تاریخ اسلام است، و اینکه چه کسی موجب قتل عثمان شد، این را انسان در نهجالبلاغه و در آثار اسلامی و تاریخ اسلامی که نگاه کند، کاملاً برایش روشن میشود که چه کسی عثمان را کُشت، چه کسانی موجب شدند. افرادی که ادعای دوستی با عثمان را بعدها محور کار خودشان قرار دادند، آنجا از پشت خنجر زدند، از زیر تحریک کردند. یکی از سعدبنابیوقاص پرسید که عثمان را که کُشت؟ گفت: فلانی ـ اسم یکی از صحابه را آورد ـ او شمشیرش را ساخت، آن دیگری تیز کرد، آن دیگری آن را مسموم کرد، آن یکی هم بر او وارد آورد. واقعیت هم همین است.
محرکان آن، همان ایستادگان بعدی در برابر امیرالمؤمنین (ع)
قتل عثمان اگرچه بهوسیلۀ یک عده افراد بهجانآمده ـ که بین اینها آدمهای خوب هم زیاد بودند ـ مجموعاً انجام گرفت؛ اما محرک حادثۀ قتل عثمان چه کسی بود؟ شاید تعجب کنید اگر بدانید که محرک این حادثه، همان کسانی بودند که بعد درمقابل امیرالمؤمنین ایستادند. یکی از کسانی که علیه عثمان شعار میداد، امالمؤمنین عایشه، زوجۀ رسول اکرم بود. بلند شد رفت مکه و این جمله را از زبان جناب عایشه، همۀ مورخین یا بسیاری از مورخین، نقل کردهاند که خطاب به مسلمانها میگفت: «اُقْتُلُوا نَعْثَلًا»[3] این نعثل را بکُشید. نعثل اسم …
ریشه داشتن در رقبا و مخالفان سیاسی عثمان، نه فقط خشم مردم عادی
… ثبت کردند اینقدر اینپاوآنپا کرد، عمداً، تا خبر قتل عثمان رسید.[4] جناب طلحه و جناب زبیر، دو صحابی آبرومندِ محترمِ پیغمبر، همانوقت در مدینه بودند. هیچکس نقل نکرده که اینها رفته باشند جلوی مردم را گرفته باشند و گفته باشند که به عثمان کاری نداشته باشید. خب، پس قتل عثمان یک واقعۀ ساده نبود که ما بگوییم یک جناحی فرضاً بهجانآمده از خلافکاریهای بعضی از استاندارها و مأمورین دولتی، ریخته بودند دور خانۀ عثمان و انتقام میکشیدند؛ نه! درست است که ایادی و کسانی که مباشر کار بودند، مردم عادی بودند، اما ریشۀ این حادثه در چیزهای دیگری بود. رقبای سیاسی عثمان، مخالفین عثمان، آنکسانیکه با عثمان مسئلۀ شخصی داشتند ـ و همۀ آنها یا غالب آنها کسانی بودند که با امیرالمؤمنین هم بعد مسئلۀ شخصی پیدا کردند ـ اینها در این حادثه دخیل بودند، تا عثمان کشته شد.
دستاویز شدن آن برای جنگ با امیرالمؤمنین (ع)
بعد از آنکه عثمان کشته شد، ماجرای قتل عثمان بهصورت حربهای شد در دست آنکسانیکه میخواستند با [امیرالمؤمنین]، این مجسمۀ حق و عدالت بجنگند. هم در دست معاویه، که خود خویشاوند و دوست و رفیق و همپیمان عثمان بود، و در زمان زندگی عثمان، یاور و کمک او؛ و هم در دست طلحه و زبیر، که خودشان در ماجرای قتل عثمان، تقریباً موضعی مشابه موضع امیرالمؤمنین داشتند. بلکه میشود گفت موضعی که طلحه در این ماجرا گرفت، …
نقد کشتن عثمان به جای سپردن او به دادگاه عادل امیرالمؤمنین (ع)
… «وَ جَزِعْتُمْ فَاَسَأْتُمُ الجَزَعَ» شما به خروش آمدید، به فغان آمدید، به ستوه آمدید، اما این ستوه و خروشتان را بدجوری مورد عمل و بهرهبرداری قرار دادید. چرا کشتید عثمان را؟ صریحاً نمیگوید امیرالمؤمنین، بااینکه قضایا تمام شده، اما به زبان کنایی میگوید. چرا او را کشتید؟ میخواستید به مجازات برسد، میدادید دست ما، که دادگاه عادل و قاضی بهحقّیم، تا او را محاکمه میکردیم؛ درمقابل چشم مردم، گناهان او را به او گوشزد میکردیم، به مردم گوشزد میکردیم تا مردم میدانستند که حالا که عثمان کشته میشود، چرا کشته میشود. در اسلام، حتی بدون محاکمه کشتن عثمان هم درست نیست. ازطرف عامۀ مردم، کسی مثل امیرالمؤمنین بایستی زمام این کار را در دست داشته باشد؛ لذا میفرماید: «فَاَسَأتُمُ الجَزَعَ». واقعش هم همین بود، اگر آمده بودند عثمان را خلع کرده بودند از حکومت، امیرالمؤمنین به حکومت …
دستاویز تبلیغات شامیان برای مجرم شمردن امیرالمؤمنین و نفی خلافت او
..مردمی از اهل شام، پولهای معاویه را گرفتهاند، موبهمو درسها را از او آموختهاند، که بیایند مکه، علیه امیرالمؤمنین و قدرت کوفه، حرف بزنند و تبلیغات کنند. حرفشان هم این بود، در [بین] مردم قرار بود بگویند که، از دو حال خارج نیست، یا علی عثمان را کشته است، یا عثمان را کشتهاند و او نگاه کرده است. یکی از این دوتاست؛ علیاَیّحال علی مجرم است. چون مجرم است، باید محاکمه بشود، پس نمیتواند خلیفۀ مسلمین باشد. چه کسی محاکمهاش کند؟ اولیای خون، خویشاوندان عثمان. خویشاوندان عثمان چه کسانیاند؟ معاویةبنابوسفیان.
خشم امیرالمؤمنین (ع) از کشتهشدن عثمان
… جزو مسلّمات است ـ حَسَنین را فرستاد آنجا. اطراف خانۀ عثمان را گرفته بودند نمیگذاشتند که آب وارد خانه بشود. امیرالمؤمنین آب فرستاد به خانۀ عثمان، آذوقه فرستاد.[15] با کسانی که نسبت به عثمان خشمگین بودند بارها و بارها مذاکره کرد تا خشم آنها را پایین بیاورد. وقتی هم که آنها عثمان را کشتند، امیرالمؤمنین خشمگین شد. خشمگین شد!
بهانهٔ جنگ مخالفان با امیرالمؤمنین (ع) که در نبودش بهانهٔ دیگری مییافتند
این را هم به شما عرض کنم؛ نهاینکه اگر ماجرای قتل عثمان نبود، اینها با امیرالمؤمنین نمیجنگیدند؛ چرا، میجنگیدند؛ منتها میگشتند بهانۀ دیگری پیدا میکردند. آن روز بهانۀ قتل عثمان را بهانۀ خوبی دیدند؛ لکن اگر ماجرایی بهصورت قتل عثمان هم پیش نیامده بود، میگشتند یک ماجرای دیگری پیدا میکردند؛ برای خاطر اینکه باطل در راه خود هرگز به اختیار خود متوقف نمیشود. خلاصۀ کلام این است که نباید به آنکسیکه یک چیزی را در …
بهانهٔ مجازات نکردن قاتلان از سوی امیرالمؤمنین (ع)
… میگفتند چرا امیرالمؤمنین دفاع نکرده؟ امیرالمؤمنین یک مقداری موجبات فتنه را هم از بین برده بود در آغاز کار؛ بعد از آنهم سعی کرده بود که آنچه هست از بین ببرد. اما خرابکاری خود خلیفه و اطرافیانش، مجال به اقدامات اصلاحی ازطرف شخصی مثل امیرالمؤمنین نمیداد. میگفتند چرا امیرالمؤمنین قاتلان عثمان را مجازات نمیکند؟ اینهم یک بهانۀ دیگر بود. دلشان میخواست امیرالمؤمنین مالک اشتر را بکُشد به سزای قتل عثمان. اگر مجازات هم میکرد این انسانهای شریف را، اگر میکشت هم، بهانۀ دیگری درست میکردند.
نبود اثری روشن بر نقش امیرالمؤمنین (ع) در پدید آمدن آن
… قاتل عثمان بودم. اما همه میدانستند و میدانند که چنین چیزی اتفاق نیفتاده. امیرالمؤمنین به کسی فرمان نداده است که بروید عثمان را بکُشید. امیرالمؤمنین سعی کردند، شاید بتوانند از لجامگسیختگیها و ظلمها و بیعدالتیهایی که در جامعه میرفت، جلوگیری کنند. وضع انضباطِ مخصوصِ جامعۀ اسلامی به علی اجازه نمیداد که یک عده کُشَندِگان عثمان را تحریک بر این کار بکند. بنده هم تاکنون هیچ اثری پیدا نکردم که آن اثر، گواهی بدهد بهروشنی که امیرالمؤمنین در این ماجرا کمترین تأثیرِ بهوجودآورندهای داشتند.
معاویه مسبب قتل عثمان و فاقد حق قصاص قاتلان او
… که تنها به قاضی رفت، راضی برگشت. وقتی انسان حرفی را تنها در دل مردم القا کرد، هر گویندهای، هر مبلّغی، خودش بود و طرف مقابلش نبود، البته مردم قبول میکنند. میگویند راست میگوید دیگر! البته اینجا یک هوشیاری، یک بیداری میخواهد، یک نفری بیاید بگوید نهخیر! امیرالمؤمنین آنجا بود و به این دلیل و این دلیل و این دلیل، به وظیفهاش عمل کرد، و مسبب قتل عثمان، خود معاویه بود؛ او کسانی که عثمان را کشتند، نگاه کرد. و تازه قاتلان عثمان را معاویه نباید قصاص بکند، به معاویه نباید استیضاح پس بدهند؛ عثمان اولاً قوم و خویش نزدیکتر دارد، بعد هم در یک جامعهای که کسی مثل امیرالمؤمنین، علیبنابیطالب در رأس آن جامعه است، پدر همه علی است، همه باید به علی استیضاح پس بدهند، همه باید درمقابل جایگاه امیرالمؤمنین محاکمه بشوند، خود او میداند چهکار بکند. خب، اگر اینطوری حرف بزنید، ذهن مردم راحت میشود، آرام میشود...اگر تبلیغی یکجانبه عمل بکند، خوب عمل خواهد کرد. یعنی اگر در مقابلش سپرها قرار نگیرد، البته خواهد بُرید. با این حربه آمدند مکه، برای تبلیغ علیه امیرالمؤمنین علیهالسلام.
نقش عوامل معاویه در قتل عثمان و سپس خونخواهی او
… شمشیرش را بیندازد. این را باید میدیدند، باید میفهمیدند. این مطلب مشکلی بود؟ این معضلی بود که نشود فهمید؟ کوتاهی کردند. این میشود بیبصیرتی. اگر اندکی تدبر و تأمل میکردند، این حقیقت را میفهمیدند؛ چون اینها خودشان در مدینه اصحاب امیرالمؤمنین بودند؛ دیده بودند که در قتل عثمان، عوامل و دستیاران خود معاویه مؤثر بودند؛ آنها کمک کردند به کشتهشدن عثمان؛ درعینحال پیراهن عثمان را بهعنوان خونخواهی بلند کردند. آنها خودشان این کار را کردند، مقصر خودشان بودند، اما دنبال مقصر میگشتند. ببینید، این بیبصیرتی ناشی از بیدقتی است؛ ناشی از نگاهنکردن است؛ ناشی از چشمبستن بر روی یک حقیقت واضح است. (89/8/4)
تفاوت حکم قاتلان مستقیم و محرکان پنهان قتل عثمان
البته آنکسانیکه کُشندگان عثمان بودند بالمباشره[16]، یک حکم داشتند؛ آنکسانیکه از پشت تحریک میکردند، حکم دیگری داشتند که حالا آن ماجراها را نمیخواهیم وارد بشویم. در اینجا هم باز منیّت و خودخواهی و احساسات خودی که برای همۀ انسانها وجود دارد، اینجا در دستگاه امیرالمؤمنین مطلقاً مشاهده نمیشود. بعد از آنکه عثمان کشته شد، امیرالمؤمنین میتوانست بهصورت یک چهرۀ موجّه، یک آدم فرصتطلب، یک نجاتبخش بیاید در میدان، بگوید …