یک قسمت، ترسیم کلی بود که تا اینجا تمام میشود. یک قسمت دیگر، نمودارهایی از حرکات مبارزانه در زندگی ائمه است، که البته عناوین قابل بحث، فقط اینها نیست. اما من برای اینکه اگر دیگران بخواهند کار کنند، موضوعاتی در اختیارشان باشد، بخشی از عناوین را عرض میکنم.
یکی از مسائل، ادعای امامت و دعوت به امامت است، که این در زندگی ائمه هرجا هست نشانۀ حرکت مبارزانه است، و این یک فصل مبسوطی است که روایات آن در ابواب مختلف وجود دارد؛ ازجمله روایات «الائمّة نورُ الله» در کافی[1]، و روایت امام هشتم[2] در معرفی امامت، و نیز روایات متعدد در زندگی امام صادق و مجادلات اصحاب ایشان با طرفهای گوناگون، و روایات مربوط به زندگی امام حسین علیهالسلام در هنگام دعوت اهل عراق، و روایات فراوان دیگر.
مسئلۀ دیگر، برداشت خلفا از ادعاها و کارهای ائمه است. شما میبینید که از زمان عبدالملک تا زمان متوکل، همواره یک تلقی و برداشت از هدف و برنامۀ ائمه وجود داشته و همیشه، خلفا و عُمالشان، با یک نگاه به ائمه مینگریستند؛ و قهراً دربارۀ آنان تصمیم مشابهی میگرفتند. این نکتۀ مهمی است که نمیشود از آن آسان عبور کرد. چرا اینها از زندگی ائمه اینطور برداشت میکردند؟ مثلاً جملۀ «خلیفَتانِ یُجبَی اِلَیهِمَا الخَراجُ»[3] که دربارۀ موسیبنجعفر علیهالسلام یا «هَذا عَلِیٌّ ابنُهُ قَد قَعَدَ وَ ادَّعَی الاَمرَ لِنَفسِهِ»[4] که دربارۀ علیبنموسی، یا جملات مشابهی که دربارۀ ائمۀ دیگر میگفتند، همه نشان میدهد چه ادعاها و داعیههایی را خلفا و دوستان خلفا از زندگی ائمه برداشت میکردند. این قابل توجه و یکی از آن نکات مهم است.
مسئلۀ دیگر اصرار خلفاست بر اینکه امامت را به خودشان نسبت بدهند؛ و حساسیت شیعه که با این امر مخالفت کنند است. مثلاً به این نمونه که نظایری هم دارد، توجه کنید؛ «کُثَیِّر» که از شعرای بزرگ طراز اول دورۀ نخستین اموی است ـ یعنی ردیف فرزدق و جَریر و اَخطَل و نُصَیب و غیرهم ـ شیعه و از علاقهمندان امام باقر علیهالسلام بوده است. روزی آمد خدمت امام باقر، حضرت با حالت اعتراض گفتند: «اِمتَدَحتَ عَبدَالمَلِکِ؟ فَقالَ ما قُلتُ لَهُ یا اِمامَ الهُدَی وَ اِنَّمَا قُلتُ یا اَسَدُ وَ الاَسَدُ کَلبٌ وَ یا شَمسُ وَ الشَّمسُ جَمادٌ وَ یا بَحرُ وَ البَحرُ مَواتٌ» شنیدم مدح عبدالملک را کردی؟ دستپاچه شد و گفت: من امامالهدی به او نگفتم، من به او شیر و خورشید و دریا و کوه و اژدها لقب دادهام و اینها هیچکدام ارزشی ندارد. بدین ترتیب عمل خود را توجیه کرد؛ حضرت تبسمی کردند. آنگاه کُمِیت اسدی برخاست و آن قصیدۀ هاشمیۀ خود را خواند که با این بیت شروع میشود:
«مَن لِقَلبٍ مُتَیَّمٍ مُستَهامٍ غَیرُ ما صَبوَةٍ وَ لا اَحلامٍ»
تا میرسد به این بیت:
«ساسَةَ لا کَمَن یَرَی رَعیَةَ النّاس سَواءً وَ رَعیَةَ الاَنعامِ»[5]
این نمونه روشن میکند که ائمه نسبت به اینکه عبدالملک مدح بشود، حساس بودند؛ اما دوستانی مثل کثیّر، حساسیتشان روی «امامالهدی» بود، میگفتند ما به او امامالهدی نگفتیم. و این نمونه، خود، علاقۀ شدید خلیفه را به اینکه به او امامالهدی بگویند، نشان میدهد.
در زمان بنیعباس، این علاقه و اصرار بیشتر بود. مروانبنابیحفصۀ اموی، که از شعرای مداح و وابسته و مزدورِ هم بنیامیه و هم بنیعباس بود ـ عجیب این است که وی زمان بنیامیه، شاعر دربار بود، بعد که بنیعباس بر سر کار آمدند، باز شاعر دربار شد، چون شاعر بسیار قوی و زبانآوری بود، آنها هم او را با پول میخریدند ـ هنگامیکه مدح بنیعباس را میگفت، اکتفا به این نمیکرد که از کرم و شجاعتشان و دیگر خصالشان بگوید، بلکه آنها را به پیغمبر نسبت میداد و شئون و مقامهای مورد نظرشان را برای آنان ثابت میکرد.
..مسئلۀ دیگر، تأیید و حمایت ائمه از حرکات خونین است، که یکی از بحثهای شورانگیز زندگی ائمه است و حاکی از همین جهتگیری مبارزانه است. اظهارات امام صادق دربارۀ مُعَلّیبنخُنَیس، هنگامیکه بهدست داوودبنعلی کشته شد، اظهارات دربارۀ زید، دربارۀ حسینبنعلی ـ شهید فخّ ـ و دیگران...و جالب این است که این مُعَلّیٰ باب امام صادق علیهالسلام بوده که این مطلب و این تعبیر ـ تعبیر باب ـ یکی دیگر از آن مباحث قابل تأمل و تعقیب است. اینکسانیکه در روایات بهعنوان «باب» ائمه علیهالسلام معرفی شدهاند، چه کسانی بودند؟ که غالباً هم کشته یا به کشتهشدن تهدید شدهاند؟ مانند: یَحیَیبناُمّطَویل، مُعَلَّیبنخُنَیس، جابربنیزید جُعفی.
یک بحث دیگر در زندگی ائمه علیهالسلام زندانها و تبعیدها و تعقیبهاست. و به نظر بنده این فصلی است که باید دقیقاً دنبال شود و مطالب زیادی در آن قابل دقت و بررسی است.
بحث دیگر، برخورد تند، و زبان صریح و تیز ائمه علیهالسلام در برابر خلفاست. نکتۀ قابل دقت در این بحث، آن است که این بزرگواران، اگر اشخاص محافظهکار و سازشکاری بودند، باید مثل دیگر علما و زهّاد آن عصر، زبان نرم و لحن دور از معارضه را انتخاب میکردند. میدانید که علما و زهّاد زیادی بودند که خلفا به آنها علاقه و شاید ارادت داشتند. [منصور] میگفت: «کُلُّکُم یَمشی رُوَید، کُلُّکُم یَطلُبُ صَید، غَیرَ عَمرِو بنِ عُبَید»١[6]»
اینها خلفا را نصیحت میکردند، و حتی گاهی آنها را به گریه هم در میآوردند، اما مواظب بودند که به آنان جبار و طاغی و غاصب و شیطان و هرچه این معانی را برساند نگویند. اما ائمه علیهالسلام میگفتند، حقایق را افشا میکردند. و ملاحظۀ هیبت و قدرت زمامداران، آنها را به سکوت وادار نمیکرد.
یک بحث دیگر، تندیهای خلفا بر ائمه علیهالسلام است. مثل آنچه در مواردی میان منصور با امام صادق علیهالسلام یا هارون با موسیبنجعفر علیهالسلام گذشته.
بحث دیگری که کاملاً جالب و قابل تعقیب است، داعیههایی است که حاکی از استراتژی امامت است. گاه در اظهارات و مباحثات ائمه علیهالسلام بیانات و داعیههایی مطرح میشود که عادی نیست و حاکی از هدف و خطمشی خاصی است که همان استراتژی امامت است.
از جملۀ این موارد گفتگوی حضرت موسیبنجعفر علیهالسلام با هارون دربارۀ فدک است.[7] هارون روزی به امام کاظم علیهالسلام گفت: «خُذ فَدَکاً حَتَّی اَرُدَّها اِلَیکَ» یعنی حدود فدک را معیّن کن تا آن را به تو برگردانم. فکر میکرد با این کار، شعار فدک را که در خاندان اهلبیت همواره بهعنوان یک سند مظلومیت تاریخی مطرح بود، بیاثر کند و این حربه را از آنان بگیرد. و شاید با این کار، مقایسهای میان خود و آنان که روزی فدک را از تصرف آنان خارج کردهاند، در ذهن شیعیان اهلبیت بهوجود آورد. حضرت ابتدا امتناع کردند، سپس که او اصرار کرد، گفتند: «لا آخُذُها اِلّا بِحُدودِها» اگر قرار است فدک را برگردانی، باید با محدودۀ واقعیاش، آن را بدهی.
..در این گفتگو بارزترین مطلب، داعیۀ موسیبنجعفر علیهالسلام است، همان چیزی که هارون هم دریافت و کمر به قتل آن حضرت بست. و ازاینقبیل اظهارات، که مدعای ائمه علیهالسلام را آشکار میسازد، در زندگی امام باقر علیهالسلام و امام صادق علیهالسلام و امام رضا علیهالسلام دیده میشود؛ که جمعبندی آن، استراتژی امامت را ترسیم میکند.
یکی دیگر از مباحث قابل بررسی و پیگیری در شرح حال ائمه علیهالسلام برداشت اصحاب ائمه علیهالسلام از هدف و خطمشی و مدعای آن بزرگواران است. بدیهی است که اصحاب ائمه از ما به آن بزرگواران نزدیکتر، و به هدف و داعیۀ آنان آگاهتر بودهاند. آنها دراینباره چه تلقی و برداشتی داشتند؟ آیا ما در روایات، به این نکته که آنان منتظر «قیام» و «خروج» ائمه بودهاند، برخورد نمیکنیم؟ داستان مردی از خراسان را، همه میدانیم، که نزد امام صادق علیهالسلام آمد و خبر داد که چندصدهزار مرد مسلح منتظر اشارۀ آن حضرتند تا قیام کنند. حضرت دربارۀ عدد مزبور اظهار تردید و تعجب کردند، و او پیدرپی عدد را کم کرد. حضرت در پایان با تأکید بر کیفیت افراد، تعدادی را ذکر کردند و فرمودند: اگر به این تعداد یارانی داشتم، قیام میکردم.
افراد زیادی ازاینقبیل به امام مراجعه و تقاضای «قیام» ـ به تعبیر روایات «خروج» ـ میکردند. البته مواردی از مراجعهکنندگان هم، جاسوسان بنیعباس بودند که از جوابهای امام به آنان، میشود جاسوسبودن آنان را حدس زد. این افراد چرا مراجعه میکردند؟ آیا غیر از این است که در فرهنگ شیعه، در آن روز، مسئلۀ خروج و قیام برای ایجاد دولت حق، یک امر حتمی و یک هدف مسلّم ائمه علیهالسلام بهشمار میرفت؟ و تلقی اصحاب و شیعیان این بود که ائمه علیهالسلام منتظر فرصت مناسب برای اقدام به آن هستند؟
روایت جالبی در این باب دیدم که از آن میشود فهمید که این تلقی در سطوح اصحاب بلندمرتبهای چون زُرارَةبناَعیَن[8] چگونه بوده است. روایت در رجالِ کَشّی است: روزی زراره نزد امام صادق علیهالسلام میآید و میگوید: یکی از یاران ما از دست طلبکاران گریخته است، اگر «این امر» نزدیک است، صبر کند تا با قائم خروج کند، و اگر در آن تأخیری هست، با آنان از در مصالحه درآید. حضرت میفرماید: خواهد شد. زراره میپرسد تا یک سال؟ امام میفرماید: انشاءالله خواهد شد. دوباره میپرسد تا دو سال؟ باز میفرماید: انشاءالله خواهد شد. و زراره خود را قانع میکند که تا دو سال دیگر حکومت آل علی بر سر کار خواهد آمد. یقیناً زراره شخص ساده و بیاطلاعی نبود، او یکی از اصحاب نزدیک امام باقر علیهالسلام و امام صادق علیهالسلام بود. بااینحال چگونه است که او تشکیل حکومت علوی را اینقدر نزدیک میبیند؟
در روایت دیگری هشامبنسالم نقل میکند که روزی زراره به من گفت: «لَا تَرَی عَلَی اَعوادِها غَیرَ جَعفرٍ»[9] یعنی، بر فراز پایههای خلافت، کسی جز جعفربنمحمد علیهالسلاام را نخواهی دید. میگوید: هنگامیکه امام صادق علیهالسلاام وفات یافت، به او گفتم: آیا آن حرف را به یاد میآوری؟ و میترسیدم آن را انکار کند. گفت: بلی، به خدا من آن را به نظر خودم گفته بودم. میخواسته این شبهه پیش نیاید که آن را از امام نقل کرده است.
از روایات متعددی که در زمینۀ انتظار قیام یا درخواست آن از سوی اصحاب ائمه علیهالسلام وجود دارد، بهروشنی میتوان فهمید که هدف ائمه علیهالسلام یعنی تشکیل حکومت علوی و تلاش برای آن و متوقعبودن آن، از جملۀ مسلّمات در نظر شیعیان و حتی یاران نزدیک ائمه علیهالسلام بوده است. و این قرینهای حتمی بر هدف و خطمشی ائمه علیهالسلام است.
بحث دیگر این است که علت بغض و خصومت خلفا با ائمه علیهالسلام چه بوده است؟ آیا فقط حسادت آنان به مقامات معنوی و توجه و علاقۀ مردم به ائمه علیهالسلام موجب و انگیزۀ آنهمه دشمنی بوده است؟ یا عامل اصلی چیز دیگری است؟ البته شک نیست که ائمه علیهالسلام محسودِ خلفا و دیگران بودهاند، و در ذیل آیۀ: «اَم یَحسُدونَ النّاسَ عَلَی ما آتاهُمُ اللهُ مِن فَضلِهِ»[10] روایاتی به این مضمون هست که «نَحنُ المَحسودونَ»[11] یعنی آنان که در این آیه اشاره شده که مورد حسد قرار میگیرند، ما هستیم. اما باید دید که به چه چیز ائمه علیهالسلام حسد میبردند؟ آیا حسد به علم و تقوای آنان بود؟ میدانیم علما و زهّاد زیادی در آن زمان بودند که به همین صفات در میان مردم شناخته شده و علاقهمندان و یاران زیادی هم داشتند. چهرههای معروفی مانند: ابوحنیفه، ابویوسف، حسن بصری، سفیان ثوری، محمدبنشهاب و دهها نفر از قبیل آنان، پیروان و هواداران زیادی داشته و از معروفیت و محبوبیت برخوردار بودهاند. درعینحال، خلفا، نهفقط به آنان حسد و بغض نمیورزیدند، بلکه برخی از آنان مورد ارادت و محبت خلفا نیز بودند. به نظر ما علت اصلی خصومت شدید خلفا با ائمه علیهالسلام را، که عموماً به شهادت آنان، پس از اسارت ها و تبعیدها و زندانها میانجامید، در چیز دیگری باید جستجو کرد. و آن داعیۀ خلافت و امامت بود که ائمه علیهالسلام داشتند، و آن دیگران نداشتند. این نیز از بحثهایی است که میتواند مورد تعقیب و تحقیق قرار گیرد.
یکی دیگر از مباحث قابل بررسی و تحقیق، حرکات تند و معارضهآمیز اصحاب ائمه علیهالسلام با دستگاه خلافت است. نمونههای اینگونه حرکات را در سراسر دوران امامت میتوان مشاهده کرد. در زمان امام سجاد علیهالسلام یعنی در اوج اختناق، یَحیَیبناُمّطَویل، حواری آن حضرت، به مسجد مدینه میآمد و خطاب به مردمی که تسلیم دستگاه خلافت بودند، یا خطاب به کارگزاران حکومت، آیهای را میخواند که سخن حضرت ابراهیم علیهالسلام به کفار را حکایت میکند: «کَفَرنا بِکُم وَ بَدا بَینَنا وَ بَینَکُمُ العَداوَةُ وَ البَغضآءُ»[12] و همچنین در کُناسَۀ[13] کوفه خطاب به جمع مردم و گروه شیعیان سخنانی را با صدای بلند ایراد میکند که همه، متضمن تعرّض به جریان سیاسی حاکم است.
مُعَلَّیبنخُنَیس در مراسم نماز عید، هنگامیکه با مردم به صحرا میرفت، با لباس ژولیده و سروصورتی شوریده و چهرهای غمگین دیده میشد. و چون خطیب به منبر میرفت، دستها را بلند میکرد و میگفت: «اَللّهُمَّ هَذا مَقامُ خُلَفائِکَ وَ اَصفیائِکَ وَ مَوضِعُ اُمَنائِکَ الَّذینَ خَصَصتَهُم بِها ابتَزُّوها»[14] پروردگارا، این منبر و جایگاه، متعلق به جانشینان و برگزیدگان توست، که اینک از آنان غصب شده و به چنگ دیگران افتاده است. متأسفانه این صحابی عالیمقام ـ که امام صادق علیهالسلام قاتل او را لعن و نفرین کردند و او را مورد ستایش قرار دادهاند ـ مورد بیلطفی بعضی قرار گرفته و در وثاقت[15] او تردید کردهاند. و بعید نیست که در منشأ این نظرات، دست خبیث بنیعباس نیز دخالت داشته باشد.
مسئلۀ دیگر که دارای دامنهای وسیع و بحثی عمیق است، مسئلۀ تقیّه است. در فهم این عنوان، لازم است همۀ روایاتی که مربوط به کتمان و حفاظ و پنهانکاری است، دیده شود؛ تا با توجه به داعیۀ ائمه علیهمالسلام که از فصول و مباحث گذشته بهدست میآید، و نیز با توجه به شدتِ عملی که خلفا در برابر این داعیه و فعالیتهای ائمه علیهمالسلام و اصحاب ائمه علیهمالسلام نشان میدادند، معنای حقیقی تقیّه فهمیده شود. آنچه شکی در آن نمیماند، این است که تقیّه بهمعنای تعطیل کار و تلاش نیست، بلکه بهمعنای پوشیده نگهداشتن کار و تلاش است. و این با مراجعه به روایات بهطور کامل آشکار میشود.
اینها بخشی از مباحث مهم مربوط به زندگی ائمه علیهمالسلام است، و البته مباحث فراوان دیگری نیز دربارۀ زندگی سیاسی این بزرگواران هست. بنده در همۀ این زمینهها کار زیادی کردهام، ولی متأسفانه فرصت ادامه و جمعبندی آنها را ندارم. ای کاش صاحبهمتهایی پیدا شوند و این کار را دنبال کنند، و زندگی سیاسی ائمه علیهمالسلام جمعبندیشده به دست مردم برسد. و ما بتوانیم آن را بهعنوان درس و الگو و نهفقط بهعنوان یک خاطرۀ جاودانه، در اختیار داشته باشیم. (65/4/28)
پاورقیها
۱.الکافی/ کتاب الحجة/ باب انّ الائمة نور الله عزّوجل
۲.ازجمله روایتهایی که از امام رضا علیهالسلاام در مرو به یادگار مانده، روایتی است مفصل در معرفی مقام امام و جایگاه امامت در دین. حضرت در بخشی از این روایت میفرمایند: «اِنَّ الاِمامَةَ خِلافَةُ اللهِ وَ خِلافَةُ الرَّسولِ صَلَّیاللهُعَلَیهِوَآلِهِوَسَلَّمَ وَ مَقامُ اَمیرالمُؤمِنینَ وَ میراثُ الحَسَنِ وَ الحُسَینِ عَلَیهِمَاالسَّلامُ اِنَّ الاِمامَةَ زِمامُ الدّینِ وَ نِظامُ المُسلِمینَ وَ صَلاحُ الدُّنیا وَ عِزُّ المُﺆْمِنِینَ» همانا امامت، خلافت خدا و خلافت رسول خدا و مقام امیرالمؤمنین و میراث حسن و حسین علیهماالسلاام است. همانا امامت زمام دین و مایۀ نظام مسلمین و صلاح دنیا و عزت مؤمنین است. (الکافی/ کتاب الحجة/ باب نادر جامع فی فضل الامام و صفاته/ حدیث1)
۳.«گویا برای دو خلیفه خراج جمع میکنند.» (بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و... موسیبنجعفر/ ابواب تاریخ الامام موسیبنجعفر الکاظم/ باب6/ حدیث2)
۴.«این علی فرزند اوست که به جای او نشسته و این امر را برای خود ادعا میکند.» (بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنموسی و.../ ابواب تاریخ الامام علیبنموسی الرضا/ باب9/ حدیث2)
۵.دل سرگشته و حیرتزده را، چیزی جز عشق و آرزو نیست./ آل محمد صلواتاللهعلیهم سیاستمداران و سرپرستان امّتند، اما نه مانند آنکسانیکه در مقام حاکمیت، مردمان را مانند گلۀ گوسفند به شمار میآورند. (مناقب آل ابیطالب/ باب فی امامة ابیجعفر الباقر/ فصل فی معالی اموره)
۶.روزی عمروبنعبید نزد منصور آمد. منصور او را احترامِ تمام گذاشت و از او تقاضای موعظه کرد. عمرو از ابتدای سورۀ فجر خواند تا آیۀ «اِنَّ رَبَّکَ لَبِالمِرصادِ».و منصور چنان میگریست که گویی پیش از این، این آیات را نشنیده. به عمرو گفت، باز هم بگو. عمرو گفت: این حکومت برای پیشینیانِ تو بوده، پس سوی تو آمده و بعد از تو سوی جانشینت میرود. پس یاد کن از شبی که آبستن روز قیامت است.منصور دوباره به گریه افتاد و شدیدتر از قبل گریست. هنگامی که عمرو قصد رفتن کرد، منصور گفت: هر حاجتی داری بگو. گفت: فقط یک حاجت از تو دارم و آن اینکه دیگر دنبالِ من نفرستی. منصور گفت: بنابر این مرا تا آخر عمر ملاقات نخواهی کرد. گفت: حاجت من همین است. این را گفت و با قدمهای محکم و با وقار راه افتاد. منصور خیرهخیره از پشت سر نگاهش کرد و این اشعار را سرود: هر یک از شما بهآرامی راه میرود، و هر کدامتان در پیِ دستیافتن به صیدی است، بهجز عمروبنعبید.(البدایة و النهایة (اسماعیلبنعمر بن کثیر، متوفی 774 ق)/ ج10/ ص 124)
۷.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و... موسیبنجعفر/ ابواب تاریخ الامام موسیبنجعفر الکاظم/ باب6/ حدیث20
۸.زُرارَةبناَعین (متوفی 148 ق) از اصحاب امام باقر و امام صادق است که در جلالتِ شأن او، همین روایت بس است که امام صادق علیهالسلماا میفرمایند اگر زراره نبود، گمان این بود که احادیث پدرم از دست برود. (رجالالکشّی/ زرارةبناعین/ شمارۀ 210)
۹.رجالالکشّی (محمدبنعمر کشّی، متوفی قرن چهارم)/ زرارةبناعین/ شمارۀ 258
۱۰.سوره مبارکه نساء/ آیه 54، «بلکه به مردم، برای آنچه خدا از فضل خویش به آنان عطا کرده، رشک میورزند.»
۱۱.بحارالانوار/ کتاب الامامة/ ابواب الآیات النازلة فیهم/ باب10/ حدیث20
۱۲.سوره مبارکه ممتحنه/ آیه 4، «در کار و روش ابراهیم و همراهانش، برای شما سرمشقی نیکوست. آنگاه که به قوم خود گفتند: ما از شما و از هر آنچه بهجای خدا عبودیت میکنید، بیزار و بری هستیم. به شما کفر و انکار آوردیم و میان ما و شما دشمنی و کینه پدید آمد (و چنین خواهد بود) تاوقتیکه به خدای یگانه ایمان آورید.»
۱۵.(وثق) در لغت بهمعنای مورد اعتماد و اطمینان بودن است. در علم رِجال به راویِ عادلِ ضابطِ امامی، ثقة گفته میشود. در این تعریف منظور از عدالت، اجتناب آن فرد از گناهان بزرگ و عدم اصرار بر دیگر گناهان، و مقصود از ضابطبودن بهمعنای مبرّابودن از سهو و نسیان راوی است. و در آخر امامیبودن یعنی کسی که شیعۀ دوازده امامی باشد.