[در انتهای دورۀ چهارم امامت] مسئلۀ شیعه خیلی عمیقتر بود. بهحسب استنباطی که بنده دارم در این مطلب، شیعیان زیادتر بودند، قدرتمندتر بودند، ضربتهای کاریتر وارد میآوردند؛ این است که این سه امام دائماً در حال حبس و تبعید و زجر و شکنجه بودند. مسکن اینها مدینه است، اما دائماً زیر نظر قدرتها زندگی میکردند، آنها را میآوردند در بغداد و در سامره ـ هروقت بغداد بودند، در بغداد، هروقت سامره بودند، در سامره ـ و مدفنشان را هم میبینید در سامره و کاظمین است، در مدینه نیستند هیچکدام. آنها را میآوردند آنجا، زیر نظر نگه میداشتند، جاسوس برای آنها میگماشتند، پولها میفرستادند، امتحانها میکردند و ضربتها میزدند.
ازجمله کارهایی که میکردند، سعی میکردند با شیوههایی که برای جوان جالب است ـ این سه امام هر سه جوان بودند ـ اینها را بلکه بتوانند جذب کنند؛ یک انقلابیِ پارسای زاهد که به دنیا به نظر استهزا و تمسخر مینگرد، او هم بالاخره انسان است و جوان است و اگر امکان داشته باشد، انسان او را به فساد و ابتذال بکشاند، بیدردسرترین کارهاست. (51/1/25) متوکل عباسی رو کرد به وزیرش گفت: «قَد اَعیانی اَمرُ ابنِالرِّضا»[1] ابنالرضا من را خسته کرد. چطوری خسته کرد؟ برای خاطر اینکه زندانش کرد، از زندان باکی نداشت، نزدیکانش را به زندان انداخت، اهمیتی نداد. ابنالرضا صلواتاللهعلیه مراد امام هادی علیهالسلام است؛ امام جواد و امام هادی و امام عسکری، هر سه بزرگوار را میگفتند ابنالرضا؛ از بعد از امام هشتم، این ائمۀ سهگانۀ بزرگوار به ابنالرضا معروفند. بهقدری فشار و زحمت و ناملایم بر این بزرگوار فراهم آورد که یک آدم بیصبر، یک آدمی که با خدا مرتبط و متصل نیست، از میدان در میرفت، [اما] امام هادی صلواتاللهعلیه به کار خود همچنان ادامه داد که این قدرت قاهر و قادر عباسی، یعنی متوکل، متوکل دژخیم، متوکل جلاد، از دست شیعه و از دست ائمۀ شیعه، خسته میشد. واقعاً خلفا و قدرتها، هر کار میکردند، فایدهای [نمیکرد]. (52/11/7) [ببینید] چطور خسته میکند یک انسانی، یک قدرتی را. [متوکل گفت] ابنالرضا مرا خسته کرد، بلکه بتوانم او را به یک صورتی، به ملاهی و مناهی و شرب خمر بکشم، و چون موفق نشد، وزیرش گفت که برای تو کافی است که برادرِ او را که یک آدم لودۀ بیعاری است ـ یکی از برادرهای امام ـ از مدینه بخواهی.
در خاندان پیغمبر، هم افراد انقلابیِ سلحشورِ پارسا بودند، البته غالباً اینطوری بودند؛ هم یک افراد لودۀ آقازادهمآب که از وجهه و عنوان آقا استفاده میکردند و به خوشگذرانی میپرداختند و دلشان خوش بود که اولاد پیغمبرند و به جهنم نمیروند و امام چقدر با این فکر که اولاد پیغمبر به جهنم نمیرود، مبارزه کرده. پیغمبر خودش به فاطمۀ زهرا که دختر خودش بود، فرزند بلاواسطهاش بود، گفت: «اِنِّی لا اُغنی عَنکِ مِنَ اللهِ شَیئاً»[2] ای فاطمه! من به درد تو در پیش خدا نمیخورم، برو خودت، خودت را بساز و عمل کن. امروز به ما میخواهند ثابت کنند بنده که سلسلۀ نسبم با سی واسطه به امام سجاد میرسد، به جهنم نمیروم، چون سیدم و اولاد پیغمبرم! پیغمبر خلاف این را به فاطمه گفت و ائمه زیاد گفتند. غرض اینطور آقازادهها بودند که اینها به خوشگذرانی [میپرداختند].
گفت برادر ابنالرضا را از مدینه بخواه ـ او هم اسمش ابنالرضاست دیگر، فرزند امام رضاست او هم، فرزند بلاواسطه ـ و او را به فحشا و فجور بکِش. و او را خواستند. و بااینکه مطلب طبعاً محرمانه بود و باید به گوش امام نرسد، تشکیلات امام مطلب را کشف کرد. امام خودش سر راه برادر ایستاد، وقتی برادر آمد، او را بر حذر داشت و نقشۀ دشمن را به او گوشزد کرد و به او گفت نرو. برادر [امام] که آدم ضعیفالنفسی بود، گفت که جرئت نمیکنم نروم، مرا خواستهاند؛ امام به او گفت پس بدان که به [خلیفه] نخواهی رسید. تاریخ مینویسد که این برادرِ امام هر روز میرفت به در خانۀ خلیفه و هر روز یا میگفتند خلیفه مست است یا میگفتند خواب است یا میگفتند دوا خورده ـ عین تعبیر حدیث ـ یا میگفتند که خمر خورده است یا میگفتند دوا خورده یا میگفتند خواب است، و این را رد میکردند. و مدتی ماند تا وقتیکه آن خلیفهای که او را خواسته بود، کشته شد یا مُرد، و خلیفۀ دیگری آمد که با این کار نداشت؛ و موفق نشد. بنده گمان میکنم که تشکیلات امام تا داخل تشکیلات خلافت و قدرتِ زمان گسترش داشته است و دربانها مأمور بودند که این آقازاده را هروقت میآید، راهش ندهند و بگویند خلیفه مست است، خلیفه خواب است، خلیفه نیست! واِلّ خلیفه هر روز که گیج نبود، هر روز که مست نبود ـ مست میشد، اما نه هر روز ـ هر روز صبح که این بنده خدا میآمد، مردم میرفتند، میآمدند، به این میگفتند نه، آقا تشریف ندارند، خوابند، مستند، حال ندارند بپذیرند؛ او را نمیپذیرفتند. (51/1/25)
زندگی کوتاه چهلودوسالۀ امام هادی، یک زندگی سراسر مقاومت و مبارزه است ـ چه در دوران متوکل و چه در دورانهای بعد از متوکل ـ که بیست سال از این عمر کوتاه در تبعید گذشته است؛ امام بیست سال از این مدت را در سامرا، زیر نظر و در حال تبعید و فشار بوده، اما بار امانت به امام بعد رسیده است. مرگ در جوانی، جهاد در سراپای عمر، کوشش بیقیدوشرط در راه خدا، نهراسیدن از مشکلات، نترسیدن از قدرتها و قدرتمندها، وقار و سکینۀ در راه خدا، عبودیت و خضوع درمقابل خدا، خصوصیات این امام بزرگوار است؛ مانند امامان دیگر. (60/2/18) چرا یک امام بزرگوار در بیستوپنجسالگی به شهادت میرسد و دستگاه جبار زمان این ذریۀ پیغمبر را بیش از آن تحمل نمیکند؟! پاسخ به این سخن را زندگی و شخصیت امام جواد به ما میدهد. او مظهر مبارزۀ با باطل بود، او کوششگر برای [برقراری] حکومت الله بود. او برای خدا و قرآن مبارزه میکرد، او از قدرتها نمیترسید. (62/6/17) [یا امام حسن عسکری] امامی که موافقان، شیعیان، مخالفان، غیر معتقدان، همه شهادت دادند و اعتراف کردند به فضل او، به علم او، به تقوای او، به طهارت او، به عصمت او، به شجاعت او درمقابل دشمنان، به صبر و استقامت او در برابر سختیها؛ این انسان بزرگ، این شخصیت باشکوه، وقتی به شهادت رسید، فقط بیستوهشت سال داشت، پدر امامِ زمانِ عزیز ما، با آنهمه فضیلت، با آنهمه مقامات، با آنهمه کرامات، وقتی با سَم و جنایت دشمنان از دنیا رفت، فقط بیستوهشت سال داشت (90/12/10) و در طول این مدت بیستوهشت سال هم دائماً یا در زندان بودند یا در تبعید...ائمۀ ما اینطور بودند. (51/11/24)
این خانواده از امیرالمؤمنین تا امام حسن عسکری، عزیزترین میراثشان شهادت در راه خداست؛ مگر شوخی است! مردشان در راه خدا شهید میشود، زنشان در راه خدا شهید میشود، بچۀ کوچکشان در راه خدا شهید میشود، همهاش شهادت؛ فاطمۀ زهرا که هجدهساله است، از دنیا میرود، با آن وضع؛ امیرالمؤمنین هم که شصتوسهساله است، با محاسن سفید، آنطور از دنیا میرود؛ امام سجاد هم شهید میشود، امام صادقِ شصتوپنجساله هم شهید میشود، امام جواد بیستوپنجساله هم شهید میشود. همه شهید! این چه فداکاری عظیم و محیّرالعقولی است در این خانواده! اینها که هستند واقعاً! چه انسانهای بزرگی! انسانهایی که یکلحظه به عافیت، به سلامت، به زندگی شخصی دنیا نیندیشیدند.
الان فرض کن پیغمبر اکرم بر روی منبر، چهره بهشدت زرد، بدن بهشدت نحیف، یکی دو روز از زندگی پُربرکتش باقی نمانده، دارد حرف میزند:
«اَیُّهَا النَّاسُ» ای مسلمان، ای مشهدی، ای ایرانی، ای مسلمان قرن چهاردهم هجری!
«اِنِّی تارِکٌ فیکُمُ الثَّقَلَینِ» من دو امانت و دو چیز گرانبها در میان شما گذاشتم و رفتم، ببینید چهکار میکنید با این دو امانت!
یکی کتاب خداست، یکی عترت من. (53/7/17)
پاورقیها
۱.الکافی/ کتاب الحجة/ ابواب التاریخ/ باب مولد ابیالحسن محمدبنعلی/ حدیث8
۲.شرح نهجالبلاغه (ابنابیالحدید)/ ذیل حکمت 18/ کلامه علیهالسلام فی الحث و التحریض علی العبادة/ ص 134