۷۴. گسترش فراگیر شبکۀ تشیّع در زمانۀ امام جواد، امام هادی و امام عسکری (علیهمالسلام)
رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنهای
تأثیری که [حرکت امام رضا علیهالسلام] در واقعیت دنیای اسلام گذاشت و به گسترش و عمق معنای حقیقیِ اسلام، و پیوستن به اهلبیت علیهمالسلام، و آشناشدن با مکتب این بزرگواران انجامید، یک داستان عجیبی است، یک دریای عمیقی است. آنوقتیکه حضرت به امامت رسیدند، دوستان و نزدیکان و علاقهمندان حضرت میگفتند که علیبنموسی در این فضا چهکار میتواند انجام بدهد؟ در این فضای شدت اختناقِ هارونی؛..این جوان در این شرایط، در ادامۀ جهاد امامان شیعه و در مسئولیت عظیمی که بر عهدهاش است، میخواهد چه بکند؟ این اولِ امامت علیبنموسی الرضا علیهالسلام است. بعد از این نوزده سال یا بیست سال ـ که پایان دوران امامت و شهادت علیبنموسی الرضاست ـ وقتی شما نگاه میکنید، میبینید که همان تفکرِ ولایت اهلبیت و پیوستگی به خاندان پیغمبر، آنچنان گسترشی در دنیای اسلام پیدا کرده که دستگاه ظالم و دیکتاتور بنیعباس از مواجهۀ با آن عاجز است؛ این را علیبنموسی الرضا انجام داده.
شنیدهاید شما که دعبل به مروْ، به خراسان آمد و آن اشعار معروف را در مدح امام رضا انشا کرد و انشاد کرد[1]؛ بعد هم جایزهای گرفت و ـ حالا فرض بفرمایید ـ چند روزی هم در مروْ و در سایر شهرهای خراسان ماند، بعد هم راه افتاد رفت بهطرف بغداد و کوفه و همان جاهایی که میخواست برود. در میان راه، دزدها به کاروانی که دعبل در آن بود حمله کردند و غارت کردند این کاروان را. کاروانیها نشسته بودند تماشا میکردند، اموالشان همه به غارت رفته بود. رئیس دزدها هم نشسته بود بالای بلندی، روی یک سنگی، او هم با تبختر تماشا میکرد این زندانیها و اسرای کاروانی و این اموالی را که گرفته بودند و جمع میکردند و میبستند و ضبط میکردند. دعبل شنید که رئیس دزدها دارد با خودش زمزمه میکند، یک شعری را میخواند، گوش کرد، دید شعر خودش است؛ یک بیت از همان قصیدهای را که فرضاً یک ماه پیش، یک ماه و نیم پیش در مروْ سروده. «اَرَی فَیئَهُمْ فی غَیرِهِم»[2] تا آخر. رئیس دزدها در بین راه، در نزدیکی مثلاً ری و عراق، این شعر را دارد از حفظ میخواند. دعبل خوشحال شد، بلند شد گفت که این شعری که میخوانی، برای کیست؟ گفت: این شعر برای دعبل خزاعی است. گفت: خب دعبل خزاعی منم! رئیس دزدها وقتیکه دید این شخص دعبل خزاعی است، بلند شد او را در آغوش گرفت، بوسید، گفت: به برکت حضور این شخص در این کاروان، همۀ اموال را پس بدهید. همۀ اموال را پس دادند، کاروانیها را احترام کردند، راه انداختند رفتند.
این حادثۀ کوچکی است در تاریخ، اما معنای بزرگی دارد. شعری که در باب علیبنموسی الرضا در مروْ سروده میشود؛ بعد از حدود یک ماه، یک ماه و نیم ـ کمتر، بیشتر ـ در ری و عراق از زبان یک راهزن، آنهم بهصورت حفظشده، تکرار میشود. معنای این چیست؟ معنایش این است که زمینه آنچنان برای ترویج اهلبیت و برای نام مبارک امام رضا مساعد است که این شعر ـ که آن روز شعر یکی از مؤثرترین و نافذترین رسانهها بوده ـ در یک مدت کوتاهی دستبهدست میچرخد تا میرسد به یک آدمی که مثلاً راهزنی در وسط بیابان است. این نشاندهندۀ حرکت عظیمی است که در دوران امامت علیبنموسی الرضا سلاماللهعلیه برای ترویج مکتب اهلبیت انجام گرفته؛ و محبت آنها همهگیر شده است. (92/6/26)
در دوران زندگى این سه امام آخر ـ یعنى امام جواد و امام هادى و امام عسکرى علیهمالسلام - آنطور که بنده احساس میکنم از مجموعه روایاتى که در باب زندگى اینها هست، موج گرایش به اهلبیت و حکومت آلعلى در دنیاى اسلام گسترش بیشترى پیدا کرده، بیشتر از زمان امام صادق و امام باقر حتى؛ این را در روایاتى انسان کاملاً میبیند. مثلاً در همان وقتى که حضرت به امامت رسیدند، در مدینه، راوى نقل میکند که ما رفتیم که امام جواد فرزند علىبنموسىالرضا را ببینیم، میگوید که دیدم از تمام اطراف دنیاى اسلام کسانى آمدند براى دیدن محمدبنعلى؛ که آن حضرت را ببینند و زیارت کنند؛ تعبیرش این است: «از تمام آفاق اسلام افرادى آمدند»، معلوم میشود که در تمام آفاق عالم اسلام اوج این اشتهار و مقبولیت و معروفیت وجود داشته، که با این انگیزه بلند میشدند، این راههاى طولانى را طى میکردند مىآمدند که امامشان را از نزدیک ببینند.
در سال ۲۲۰ که سال شهادت آن حضرت هست، معتصم عباسى که برادر مأمون هست و بعد از مأمون به خلاف رسیده، حضرت را از مدینه احضار کرد به بغداد ـ در اوائل آن سال، در محرم آن سال، حضرت را آورد بغداد، در آخر آن سال هم که سىام ذىقعدۀ سال ۲۲۰ باشد، حضرت به شهادت رسیدند، یعنى حضرت را مسموم کردند ـ وقتى آوردند، آن داستان معروف قطع دست [پیش آمد]. دزدى را آوردند پیش معتصم درحالىکه همۀ علما نشسته بودند. معتصم رو کرد به این علما و گفت: میخواهیم این دزد را قطع ید کنیم، از کجاى دستش ببریم؟ یکى گفت از مچ ببریم، یکى گفت از آرنج ببریم، هر کسى چیزى گفت. به حضرت رو کردند و خلیفه رو کرد به امام جواد، گفت شما بگویید از کجا ببریم؟ حضرت اول امتناع کردند از گفتن، بالاخره گفتند که انگشتها را باید ببریم. هرکدام هم از آنهایى که چیزی میگفتند یک دلیلى داشتند؛ حضرت از آیۀ قرآن، دلیلى آوردند که بر دلائل آنها غالب بود. این ماجرا آنجا اتفاق افتاد. این داستان را احمدبنابىدُؤاد که قاضى زمان معتصم بود، نقل میکند. مقصود من این جمله است، احمدبنابىدؤاد میگوید بعد از آنکه این ماجرا اتفاق افتاد و در حضور خلیفه هر کسى از علما یک چیزى گفت و معتصم حرف آنها را قبول نکرد، و محمدبنعلى این حرف را زد، [معتصم] فتواى او را قبول کرد و همه پذیرفتند و علماى بزرگ شرمنده شدند، و بر طبق نظر آن عمل کردند و دستِ دزد را قطع کردند، ماها خیلى خجل شدیم، ناراحت شدیم، متفرق شدیم. فردا من رفتم پیش معتصم، دو سه روز بعد یا فردا رفتم پیش معتصم، گفتم: اى خلیفه! تو کار نسنجیدهاى کردى؛ خلیفه گفت چرا؟ گفتم که براى خاطر اینکه علماى بلاد اسلامى پیش تو همه جمع بودند و تو فتوایى را از آنها خواستى، هرکدامِ آنها یک حرفى زدند، تو فتواى آنها را گوش نکردى، فتواى آن جوانى را گوش کردى که یک بخش عظیمى از امت اسلام مؤمن به او هستند. این حرف ابنابىدؤاد است که یک قاضى مطّلع و آگاه و باهوش است؛ و راست میگفت.
دنیاى اسلام آن روز بخش عظیمى متوجه به امام جواد بودند و هدف امام جواد علیهالصلاةوالسلام و ائمۀ بعد از حضرت رضا تا حضرت ولىّعصر ـ سه امام ـ این بود که زمینه را آماده کنند براى شکلگرفتن یک اعتقاد تمامنشدنىِ شیعى به لزوم ایجاد حکومت علوى و قرآنى، یک تشکیلاتى درست کنند، یک طرز فکرى را در میان این تشکیلات رایج کنند، آنچنان این تشکیلات را محکم کنند، بههم پیوند بزنند که با غیبت امام عصر علیهالصلاةوالسلام این تشکیلات متلاشى نشود؛ و این کارى بود که خلفاى آن زمان بهشدت از این کار بیمناک بودند. (64/5/26)
در دوران این سه امام آخر، شیعه ازلحاظ تشکیلاتی، در نهایت قدرت و استقامت بود. 51/11/241 علت اینکه این سه امام شهید شدند و مجال به اینها داده نشد و از مدینه یکسره آورده شدند به عراق و هر سه در عراق ماندند و هر سه شهید شدند و دفن شدند و در جوانی هم کشته شدند، همین بود که تشکیلات شیعه در زمان ایشان به اوج قدرت خودش رسیده بود. (51/11/27)
مثلاً در زمینۀ ارتباط امام با افراد و آحاد شیعیانی که با آن حضرت ارتباط داشتهاند، روایتی است در مناقب ابنشهر آشوب، که احمدبناسحاق[4] میآید خدمت امام عسکری علیهالسلام و از امام تقاضا میکند در مکاتباتی که میان من و شما جریان خواهد داشت، چون مطالبی طبعاً وجود دارد که این مکاتبات بایستی دست کسی نیفتد، دلم میخواهد که شما خط بنویسید برای من، تا من خط شما را بشناسم.[5] چرا میخواهد خط امام را بشناسد؟ برای اینکه بناست امام امضا نکند، اگر بنا بود امام امضا بکند، شناختن خط معنی نداشت. مثلاً فرض کنید نامهای از امام میآید برای احمدبناسحاق قمی در قم، این نامه اتفاقاً میافتد بهدست کسانی که بر قم تسلط دارند ـ حکام عباسی زمان ـ اگر احمدبناسحاق را زیر فشار قرار دادند که این نامه از کجاست و چگونه است، بگوید نمیدانم و ارتباط خود را با نامه انکار کند؛ و ازطرف دیگر از روی خط تشخیص بدهد که نامه ازطرف امام است و احتیاج به امضا نباشد. حضرت در جواب میفرماید: عیب ندارد، و خط را مینویسند؛ احمدبناسحاق خط را نگاه میکند و آشنا میشود؛ منتها بعد، امام به او توضیح میدهند، میگویند: «گاهی با قلم ریز خواهم نوشت و گاهی با قلم درشت، اشتباه نکنی»، یعنی درست دقت کن و مراقبت کن.
این خیلی نمونۀ کوچکی است، یک حدیثی است که ممکن است از زیر چشم و دست شما رد بشود و نگاه کنید و امثال این حدیث به نظرتان خیلی عادی بیاید؛ خب، یک مکالمۀ ساده و معمولی است بین احمدبناسحاق و بین امام عسکری علیهالسلام اما همین مکالمۀ ساده، نمایشگر یک وضع خاصی است در زمان ائمه علیهمالسلام. خب اگر مطلبی که بین امام و احمدبناسحاق هست، خلاصه میشد در احوالپرسی و حال شما چطور است و آیا رودخانۀ قم آب دارد یا ندارد، چه لزومی داشت امام امضا نکند! اگر در این نامه چیزی بر ضد حکومت نیست، دستوری به احمدبناسحاق نیست که شما بایستی در قم چه بکنید، چنین بکنید، چنان بکنید، فلان پول را بفرستید، فلان پول را فلانجا مصرف بکنید ـ که معنی ارتباطات همین است ـ چرا احمدبناسحاق و امام عسکری علیهالسلام ملاحظه میکنند که این نامه دست حکومت نیفتد؟ خب نامۀ «فدایت شَوم» دست حکومت افتاد، افتاد؛ چه اهمیتی دارد! پیداست که این نامه، نامۀ دیگری است و این جَو خاصی را در زندگی ائمه علیهمالسلام نشان میدهد.
اگر بخواهیم وضع نامهنگاری ائمه علیهمالسلام را به دوستان و اصحابشان و نحوۀ ارتباطات مراسلاتی را بدانیم، این نامهای که میخوانم، هم مضمون نامه، مضمون جالبی است و مؤید حرفهایی است که در بخشهای گذشته عرض کردیم، و هم کیفیت نامهنگاری ائمه علیهالسلام اجمالاً بهدست میآید. نامهای است از امام عسکری علیهالسلام به اهل قم و آوج[6] ـ که تعبیر عربیاش «آبَه» است ـ انسان از مضمون نامه و قراین اینطور استنباط میکند که گویا این آقایان از اینکه امام عسکری علیهالسلام مورد فشار دستگاه است و مورد محاصرۀ حکومت است، ملول شده بودند و فکر میکردند که امام عسکری علیهالسلام از راه پدرانش منصرف شده. امام نامهای مینویسند که آنها را به رهبریهای خود دلگرم کند، به آنها اطمینان بدهد که ما در راهی که گام برمیداشتیم، هنوز هم همچنان گام برمیداریم و این فشار و این تضییقات[7]، ما را از نیّت خودمان و از هدف و مقصدی که داشتهایم باز نداشته. دنبال راهمان را گرفتهایم و داریم میرویم.
این را هم از «مناقب» نقل میکنم. در این نامه امام عسکری علیهالسلام میفرمایند: «فَلَم تَزَل نِیَّتُنا مُستَحکَمَةً»[8] نیّت ما و مقصد و هدفی که داشتیم، و آن عزم ما، همچنان مستحکم و راسخ است. «وَ نُفوسُنا اِلَی طیبِ آرائِکُم ساکِنَةً» ما دلمان به خوشنیّتی شما و خوشرأیی و خوشفکری شما آرام است؛ یعنی خاطرمان از شما جمع است، معتقدیم که شما دوستان خوب، با ما هستید و شما هم مثل ما از راهتان و از عقیدهتان برنگشتهاید. ببینید این چقدر نیروبخش است برای شیعیان امام عسکری علیهالسلام در قم و آوج، و این نیروبخشی برای چیست اصلاً؟ اگر موضوع مسئلهگفتن یا نظردادن و راهنماییهای خصوصی کردن باشد که این حرفها را ندارد. خب در آن زمان، در عالَم اسلام چندین نفر کسانی بودند، بزرگانی بودند ـ از اهل سنت و دیگر فِرَق ـ که اینها به مردم ارشادهای دینی میکردند، امام هم مثل آنها ارشاد دینی میکرد، اما اینکه میفرماید ما شما را داریم، ما با شما هستیم، ما با شما ایستادهایم، به شما اطمینان داریم، روی شما حساب میکنیم ـ بنده روی این تعبیرات تکیه دارم و چون ممکن است محل تشکیک واقع بشود در ذهن آقایان، میخواهم روشن بشود در ذهن شما ـ این برای چهکاری گفته میشود؟ جز برای یک عمل بزرگ و پردردسر؟ جز برای یک پیکار؟ جز برای پیمودن یک راه سنگلاخ؟ بعد میفرماید: «اَلقَرابَةُ الرّاسِخَةُ بَینَنا وَ بَینَکُم قَوِیَّةٌ» خویشاوندیِ مستحکم میان ما و شما برقرار است. ما با شما برادریم، خویشاوندیم؛ امام افراد جمعیت خود و حزب طرفدار خود را، خویشاوند و نزدیک خودش میداند، اما همین امام حسن عسکری علیهالسلام خود را با برادرش جعفر، خویشاوند نمیداند؛ همان جعفری که به ناحق مقام او را ادعا میکرد.
بعد چند جملۀ دیگر دارد که طولانی است و مورد نظر نیست، جملۀ آخرش هم که اشارۀ به وجود یک تشکیلات فکری و هدفی خیلی مستحکمی است، این است که میفرماید: «لِما جَمَعَنا اللهُ عَلَیهِ مِنَ الحالِ القَریبَةِ وَ الرَّحِمِ الماسَّةِ یَقولُ العالِمُ سَلامُاللهِعَلَیهِ اِذ یَقولُ المُؤمِنُ اَخو المُؤمِنِ لِاُمِّهِ وَ اَبیهِ» تعبیر مؤمن را نگاه کنید که در اینجا یعنی چه! میفرماید میان ما و شما خویشاوندیِ نزدیک است، «اَلرَّحِمِ الماسَّةِ» یعنی قوموخویش درجهیک هستیم، مثل پدر و فرزند، مثل مادر و فرزند، مثل برادر و برادر، اینطوری هستیم. و «عالِمٌ»، که گویا مراد از آن موسیبنجعفر صلواتاللهعلیه یا امام صادق صلواتاللهعلیه باشد، امام عسکری علیهالسلام از قول جَدش نقل میکند که جَد بزرگوار ما فرموده است: مؤمن، برادر پدر و مادریِ مؤمن است، «اَلمُؤمِنُ اَخُو المُؤمِنِ لِاُمِّهِ وَ اَبیهِ»، یعنی ارتباط اینها و وثیقۀ میان اینها و پیوندی که میان دو مؤمن هست، پیوند برادریِ پدر و مادری است، نه برادریِ ناتنی حتی! اینقدر اینها به هم نزدیکند. مراد از مؤمن کیست؟ کسی که بگوید: «لا اِلهَ اِلَّا اللهُ، مُحَمَّداًرَسولُاللهِ»؟ آنها که خیلی بودند، خود متوکل هم میگفت، خود معتزّ هم میگفت، همان قدرتهایی که در زمان امام هادی علیهالسلام و امام عسکری علیهالسلام هر دو روز یکیشان میآمدند بالای منبر خلافت و با سر سقوط میکردند، همه میگفتند؛ پس او نه، بلکه آنکه ایمان امام عسکری علیهالسلام را دارد، آنکس که دنبال راه امام عسکری علیهالسلام است. این چیست؟ این همان ارتباط مستحکم تشکیلاتی است میان امام و میان افراد و آحاد طرفداران و پیروان. این یک روایت.
..قضیۀ ابوالاَدیان را نشنیدهاید؟ در منبرها زیاد گفته میشود که ابوالادیان رفت که پولهایی را بیاورد، بعد که برگشت و دید امام عسکری علیهالسلام از دنیا رفته، امام زمان علیهالسلام را با نشانههایی که داده بودند شناخت.[9] ابوالادَیان از کجا رفته بود پول بیاورد؟ مدائن. مدائن زیر گوش بغداد است، زیر گوش مرکز خلافت بنیعباس، یعنی سامرا ـ سُرّ من رآیٰ ـ است. در مدائن شیعیان زیاد بودند و پول میدادند به امام و زندگی تشکیلاتی امام را اداره میکردند و بهقدری فعالیت تشکیلاتی اینها عمیق بود که پولهای زیادی در اختیار امام میگذاشتند تا امام بتواند به آحاد شیعه و آحاد این تشکیلات عظیم کمک کند و مدد برساند. این قدرت فعالیت امام را نشان میدهد.
این روایتی هم که میخوانم و بهطور اجمالی اشاره میکنم، برای امام عسکری علیهالسلام است. امام علیهالسلام به خدمتگزار خودشان [یک چوبی داد]. این خدمتکار از کارهای امام بیخبر است، یک آدم بیگانهای است؛ گاهی هم البته خدمتکارهای امام جاسوس دستگاه بودهاند که در روایتی دارد: «خُدّامُنا وَ قُوّامُنا شِرارُ خَلقِ اللهِ»[10] اینهایی که دُوروبَر ما هستند، این خدمۀ ما، این اطرافیهای ما از بدترین خلق خدا هستند؛ البته کلّیت ندارد، در یک موسمی ظاهراً اینطوری بوده که حکام، کسانی را بهعنوان مستخدم و آشپز و کارگر و مانند اینها، در خانۀ امام میگماشتند که کارهای امام علیهالسلام را کنترل کند و زیر نظر بگیرد و گزارش کند. امام به یکی از این خدام خودش ـ که یک آدم معمولی یا وابستهای بود، هرچه بود ـ یک چوبی داد، یک چوب سادهای؛ در روایت دارد این چوب مثل پاشنۀ در بود. این درهای قدیمی که چفت و لولا نداشت، در آن انتهای در یک قسمت درازی بود که میرفت در سوراخی که در چهارچوب تعبیه کرده بودند و در دور همین پاشنه میگشت. چوبی بهشکل پاشنۀ در، یک چوبِ درازِ معمولی داد و گفت: «این را ببر بده به فلانی». غلام این چوب را برداشت آمد، در راه اتفاقاً این چوب از دست غلام محکم خورد زمین، تا خورد زمین، یکمرتبه غلام دید این چوب باز شد و یکمُشت کاغذ از این چوب ریخت بیرون! ناراحت شد و کاغذها را جمع کرد و آمد پیش امام و گفت که یابنرسولالله این چوب شکست و کاغذها ریخت. امام بنا کردند به او تَشرزدن که چرا چوب را انداختی؟ چرا کاغذها را ریختی؟ و چرا چنینوچنان.[11] بنده سؤال میکنم؛ در این کاغذها چه بوده؟ اولاً کاغذنوشتن به آدمی که در همان شهر دارد زندگی میکند یعنی چه؟ آیا جز این است که یک دستوراتی است که بایستی به یک صورتی داده بشود، یا کتبی یا رمزی! ثانیاً اگر کاغذ معمولی بود، چرا امام با این زحمت، درون پاشنۀ در را بتراشد، کاغذ داخلش فرو کند، بعد درِ آن را طوری ببندد که معلوم نباشد این دو تکه است، یک چیز بسیطی به نظر بیاید، یک چوب ساده و معمولی به نظر بیاید ـ کار آسانی که نیست ـ این را خودش هم نبَرَد، بدهند به خدمتکارش که جلب توجه هم نکند؛ خدمتکار هم چوب را دستش بگیرد، بازی دارد میکند، در کوچه راه میرود؛ آیا جز این است که یک جریانِ مبادلاتِ غیر معمولی، بین امام علیهالسلام و اصحابش وجود داشته!
این یکی از انواع و شُعب تقیّه است. بنده به استناد چند روایت از امام علیهالسلام اسم این را تقیّه میگذارم. این روایتها را دقت کنید، ببینید که آیا امام عیناً همین را در ذیل کلمۀ تقیّه توصیه میکند یا نه.
یک روایت ذیل آیۀ معروفِ «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اصبِروا وَ صابِروا وَ رابِطوا»[12] است. ای مسلمانان! پایداری کنید، پایمردی کنید و رابطه برقرار کنید؛ «قالَ عَلیهِالسَّلام: اِصبِروا عَلیَ المَصائِبِ»[13] ـ امام دارد آیه را تفسیر میکند ـ میفرماید: «اِصبِروا» یعنی پایداری کنید در مصیبت و ناراحتیها، «وَ صابِروهُم عَلیَ التَّقِیَّةِ» درمقابل آنها پایمردی کنید بهوسیلۀ تقیّه، «وَ رابِطوا عَلیَ مَن تَقتَدونَ بِهِ» با رهبرتان که به او اقتدا میکنید، رابطه برقرار کنید. اگر تنها این جملۀ اخیر استعمال شده بود، احتمال داشت که ارتباط، ارتباط روحی باشد، ارتباط بهوسیلۀ توسل مثلاً باشد، اما چون دنبال آن دو جملۀ قبلی است که «اِصبِروا عَلَی المَصائِبِ وَ صابِروهُم عَلَی التَّقِیَّةِ»، روشن است که این رابطه، یک رابطۀ پنهانی و تشکیلاتی است.
یک روایت دیگر که آن خیلی بیانش صریح و گویاست، در ذیل آیۀ شریفهای است که در سورۀ کهف[14] دربارۀ ذوالقرنین است. ذوالقرنین وقتیکه رسید به آنجایی که یأجوج و مأجوج بودند، مردم به ذوالقرنین گفتند که بیا اینجا، برای ما سدی درست کن که یأجوج و مأجوج نتوانند به ما حمله کنند و ما را مورد تعرض قرار بدهند؛ ذوالقرنین به آنها میگوید من در بین این دو کوه سدی خواهم ساخت. در یک آیۀ دیگر «رَدما» دارد، تعبیر «ردم»، که آنهم بهمعنای حفاظ و حصن و حاجب مستحکم است. ذوالقرنین میگوید که من سدّی و رَدمی، یعنی حجاب و حافظ مستحکم و حصار مرتفعی، میان شما و یأجوج و مأجوج بهوجود میآورم. این آیۀ قرآن است که ارتباطی به بحث ما ندارد، امام در ذیل این آیه، به مناسبت کلمۀ «سد» و کلمۀ «ردم» اینطور بیان میفرماید. اولاً دربارۀ «سد» و «رَدم»، میفرماید: «اَلتَّقِیَّةُ»، سدّی که میان مؤمن و میان یأجوج و مأجوجها باید باشد، اسمش تقیّه است. دنبال این جمله اینطوری بیان میفرماید: «اِذا عَمِلتَ بِالتَّقِیَّةِ لَمْ یَقدِرِوا لَکَ عَلَی حیلَةٍ»[15] تو وقتی برطبقِ تقیّه عمل کردی و خودت را مستور نگه داشتی، اینها به تو راهی پیدا نمیکنند و به تو دست نمیتوانند برسانند. بعد میفرماید: «وَ هُوَ الحِصنُ الحَصینُ» تقیّه حصار مستحکم است؛ وقتیکه داخل تشکیلات بودی، دیگر نمیتوانند به تو راه پیدا کنند و تو را پیدا کنند. «وَ صارَ بَینَکَ وَ بَینَ اَعداءِ الله ِ سَدّاً لا یَستَطیعونَ لَهُ نَقباً» سدی میان تو، حصاری میان تو و میان دشمن خدا بهوجود میآید که دشمن خدا نمیتواند نقبی باز کند و بشکافد و خودش را به تو برساند؛ و این یعنی یک تشکیلات مستتر. (51/11/27)
پاورقیها
۱.(نشأ)، (نشد) شعر سرودن، شعر خواندن
۲.قصیدۀ «مدارس آیات»
۳.نقشۀ شمارۀ 10: مناطق حضور وکلای ائمه علیهمالسلام در اواخر دوران چهارم امامت
۴.برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 28، «احمدبناسحاق» را مطالعه کنید.
۵.مناقب آل ابیطالب/ باب امامة ابیمحمد الحسنبنعلی العسکری/ فصل فی معجزاته
۶.شهری است بین قزوین و همدان. این شهر به همراه ری و قم، سه مرکز مهم شیعه در قرون ابتدایی شکلگیری تشیّع در ایران بوده است.
۷.(ضیق) تنگنا، سخت گرفتن به کسی
۸.مناقب آل ابیطالب/ باب امامة ابیمحمد الحسنبنعلی العسکری/ فصل فی المقدمات
۹.کمالالدین و تمامالنعمة (شیخ صدوق، متوفی 381 ق)/ الروایات الواردة عن النبی و الائمة المعصومین فی وقوع الغیبة/ باب 43 / حدیث ۲۴
۱۰.بحارالانوار/ کتاب تاریخ الامام الثانی عشر/ ابواب النصوص من الله تعالی و من آبائه/ باب16/ حدیث1
۱۱.مناقب آل ابیطالب/ باب امامة امام ابیمحمد الحسنبنعلی العسکری/ فصل فی معجزاته
۱۲.سوره مبارکه آلعمران/ آیه آخر
۱۳.وسائلالشیعة/ کتاب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر/ ابواب الامر و النهی و ما یناسبهما/ باب 24/ حدیث16
۱۴.سوره مبارکه کهف/ آیات 94 و 95
۱۵.وسائلالشیعة/ کتاب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر/ ابواب الامر و النهی و ما یناسبهما/ باب 24/ حدیث 34