۶۹. امام صادق (علیهالسلام)؛ «گسترش تشکیلات پنهان»
رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنهای
در [ابتدا] لازم است به یکی از تأسفانگیزترین چیزهایی که برای پژوهشگر زندگی امام صادق علیهالسلام مطرح میشود، اشاره کنیم. و آن این است که شرح زندگی امام، بهویژه در سالیان آغاز امامتش که مصادف با اواخر حکومت بنیامیه بود، در هالهای از ابهام قرار دارد. این زندگی پُرماجرا و حادثهخیز، که کشمکشها و فراز و نشیبهای آن از لابهلای صدها روایت تاریخی مشاهده میشود، و نه در تاریخ و نه در گفتار محدثان و تذکرهنویسان، هرگز بهشکل مرتب و پیوسته منعکس نگشته، و زمان و خصوصیات بیشتر حوادث آن تعیین نشده است. پژوهشگر باید با تکیۀ بر قراین و ملاحظۀ جریانهای کلی زمان، و مقایسۀ هر روایت با اطلاعاتی که دربارۀ اشخاص یا حوادث یادشده در آن از منابع دیگر میتوان بهدست آورد، زمان و مکان و خصوصیات حادثه را کشف کند. شاید یکی از علل این گنگبودن و ابهام، بهویژه در فعالیتهای تشکیلاتی امام با یارانش را، در ماهیت این کارها میباید جستجو کرد.
کار پنهانی و تشکیلاتی، بهطورِ معمول، درصورتیکه با اصولِ درستِ پنهانکاری همراه باشد، باید همواره پنهان بماند. آن روز مخفی بوده، بعد از آن نیز مخفی میماند و رازداری و کتمان صاحبانش نمیگذارد پای نامحرمی بِدانجا برسد. هرگاه آن کار به ثمر برسد و گردانندگان و عاملانش بتوانند قدرت را در دست گیرند، خود، دقایق کار پنهان خود را برملا خواهند کرد. به همین جهت است که اکنون بسیاری از ریزهکاریها و حتی فرمانهای خصوصی و تماسهای محرمانۀ سران بنیعباس با پیروان و افراد تشکیلاتشان، در دوران دعوت عباسی، در تاریخ ثبت است و همه از آن آگاهند.
بیگمان اگر نهضت علوی نیز به ثمر میرسید و قدرت و حکومت در اختیار امامان شیعه یا عناصر برگزیدۀ آنان درمیآمد، ما امروز از همۀ رازهای سربهمُهر دعوت علوی و تشکیلاتِ همهجاگسترده و بسیار محرمانۀ آن، مطّلع میبودیم.
علت دیگر را در خصلت تاریخنویسی و تاریخنویسان باید جستجو کرد. یک جمع محکوم و مظلوم اگر در تاریخِ رسمی، نامی هم داشته باشد و خاطرهای هم از آن ثبت شود، بیشک چنان خواهد بود که جریان حاکم و ظالم، خواسته و گفته و وانمود کرده است. برای مورخ رسمی، غیر از سخنان دلآزار دربارۀ محکومان ـ که میباید به سعی و تلاش فراوان از اینجاوآنجا جُست و با بیم فراوان ثبت کرد ـ خبرها و سخنهای بسیاری از حاکمان در دست هست که بیزحمت و نیز بیدغدغه میتوان بهدست آورد و مزد گرفت و خطر نکرد!
اکنون این حقیقتِ روشن را در کنار واقعیت دیگری میگذاریم. همۀ تواریخ معروف و معتبری که مدارک و مآخذ بیشترین تحقیقات و گزارشهای بعدی بهشمار میآید، و تا پانصد سال بعد از زندگی امام صادق نوشته شده است، دارای صبغۀ[1] عباسی است؛ زیرا چنانکه میدانیم، حکومت عباسیان تا نیمۀ قرن هفتم هجری ادامه داشته و همۀ تواریخ معروف قدیمی، در دوران قدرت و سلطنتِ این سلسلۀ سختجان نوشته شده است. و بااینحال، نتیجه قابل حدس است. هرگز از یک مورخ دوران عباسی انتظار آن نیست که بتواند یا بخواهد اطلاعات درست و مرتبی از زندگی امام صادق یا هر یک از ائمۀ دیگرِ شیعه، تحصیل و در کتاب خود ثبت کند. این است راز بسیاری از تحریفها و ابهامها در زندگی امام صادق.
تنها راهی که میتواند ما را با خط کلی زندگی امام آشنا سازد، آن است که نمودارهای مهم زندگی آن حضرت را، در لابهلای این ابهامها یافته، و به کمک آنچه از اصول کلی تفکر و اخلاق آن حضرت میشناسیم، خطوط اصلی زندگینامۀ امام را ترسیم کنیم. آنگاه برای تعیین خصوصیات و دقایق، در انتظار قراین و دلایلِ پراکندۀ تاریخی و نیز قراینی بهجز تاریخ بمانیم. پیشوای صادق، ص68-65
از اول اسلام تا دوران حکومتهای اسلامی، حزب وجود داشت. ازطرف بالاترین و والاترین افراد و چهرههای اسلام، حزب بود. پیغمبر خدا در مکه، مسلمانهایی را که بهوجود آورد، درحقیقت حزبی بهوجود آورد، که درست، تشکیلاتی، حزبی، و زیرزمینی کار میکردند. بعد که اسلام ظاهر شد ـ در سال ششم از بعثت ـ و دعوت پیغمبر آشکار شد، باز بهشکل حزبی بود؛ یعنی ارتباطِ منظمِ کادرهای مختلف انسانی با یکدیگر و عمل هماهنگ آنها؛ دقیقاً همینطور عمل میکردند. و بعد از آنکه پیغمبر به حکومت رسید، قهراً این حزب با آن فلسفه، دیگر باقی نماند و شکل امتی را پیدا کرد؛ اما بعد از پیغمبر، امیرالمؤمنین صلواتاللهوسلامهعلیه یقیناً تشکیلات پنهانی داشت. (58/11/1)
منظور از تشکیلات چیست؟ بدیهی است که منظور، یک حزب منظم و مرتب با مفهوم امروزی آن، یعنی مجموعهای از کادرهای منظم و فرماندهیهای منطقهای و شهری و غیره نبوده و نمیتواند باشد. تشکیلات بهمعنای جمعیتی از مردم بوده که با هدفی مشترک، کارها و وظایف گوناگونی را در رابطه با یک مرکز و یک قلب تپنده و مغز فرماندهنده انجام میداده و میان خود، نوعی روابط و نیز احساسات نزدیک و خویشاوندانه میداشتهاند. پیشوایصادق/ص96 به مثابۀ مجموعۀ رگهایی در داخل بدن؛ یعنی شریان و ورید که تغذیۀ صحیح کلیۀ اندامها به عهدۀ آنهاست و بازگرداندن نقصها و نارساییها و پلشتیها و پلیدیها و ابهامها به مرکز نیز به عهدۀ آنهاست، تا مجدداً تصفیۀ صحیح انجام بگیرد و این دور بهطور مداوم در بدن جریان دارد. معتقدیم اگر یک مویرگ از یک گوشۀ بدن کم بشود، به همان نسبت تغذیۀ کل بدن ناقص میشود. (60/11/27)
این جمع در زمان علی علیهالسلام یعنی در فاصلۀ بیستوپنج سال میان سقیفه و خلافت، همان خواص صحابهای بودند که علیرغم تظاهرات حقبهجانب و عامهپسند دستگاه خلافت، معتقد بودند که حکومت، حق برترین و فداکارترین مسلمان، یعنی علیبنابیطالب علیهالسلام است و تصریح پیامبر به جانشینی علی را از یاد نبرده بودند. و در نخستین روزهای پس از سقیفه نیز، نظر مخالف خود را نسبت به بَرندگان خلافت، و نیز وفاداری خود را به امام، صریحاً اعلام کردند. بعدها نیز بااینکه طبق مصلحت بزرگی که امام را به سکوت و حتی همکاری با خلفای نخستین وادار میساخت، آنان در رَوند معمولی و عادی جامعۀ اسلامی قرار گرفتند؛ لیکن هیچگاه رأی و نظر و تشخیص درست خود را از دست نداده و همواره پیروان علی باقی ماندند. و به همین علت بود که بهحق، نام «شیعۀ علی» یافتند و به این جهتگیریِ فکری و عملی مشهور شدند. چهرههای معروف و افتخارآمیزی همچون سلمان، ابوذر، اُبَیّبنکَعب، مِقداد، عمار، حُذَیفَه و... در این شمارند.
شواهد تاریخی تأیید میکند که این جمع، اندیشۀ شیعی، یعنی اعتقاد به لزوم پیروی از امام به مثابۀ پیشوای فکری و نیز رهبر سیاسی را همواره به شیوههای مصلحتآمیز و حکمتآمیز، میان مردم اشاعه میداده و تدریجاً بر جمع خود میافزودهاند. کاری که برای تشکیل حکومت علوی بهمنزلۀ مقدمهای واجب محسوب میشده است.
پس از آنکه امیرالمؤمنین در سال 35 به حکومت رسید، تنها کسانی که به معیارهای شیعی در زمینۀ حکومت و امامت اِذعان داشته و امام را بر اساس آن معیارها، با ایمانی راسخ پذیرفته بودند، همان جمع شیعه، یعنی تربیتیافتگان مستقیم و غیر مستقیم امام در دوران بیستوچندسالۀ گذشته بودند. دیگران، یعنی اکثر مردم، هرچند در حوزۀ رهبری امام میزیستند و عملاً در جهت تفکر شیعی گام برمیداشتند، اما از آن وابستگی فکری و روحی، که آنان را در جمع تشکیلات شیعی درآوَرَد، برخوردار نبودند.
با توجه به این دوگونگی در میان طرفداران امام است که برخوردِ بسی متفاوت مسلمانانِ آن روز با آن حضرت ـ کسانی مانند عمار و مالک اشتر و حُجربنعَدی و سَهلبنحُنَیف و قیسبنسَعد، و کسان دیگری مانند ابوموسی اشعری و زیادبناَبیه و سعدبنابیوقّاص ـ توجیه و تفسیر میشود.
..پس از حادثۀ صلح امام حسن، اقدام بسیار مهمی که انجام گرفت، گسترش اندیشۀ شیعی و سروسامان دادن به این جمعِ پیوسته و خویشاوند بود، که اکنون بر اثرِ سلطۀ ظالمانۀ سلطان اموی و فشاری که بر آن وارد میآمد، میتوانست از تحرک و دینامیسم[2] بیشتری برخوردار باشد. و همواره چنین است که اختناق و فشار بهجای آنکه عامل گسیختگی نیروهای منسجم تحتِ فشار باشد، موجب هرچه پیوستهتر و راسختر و گستردهتر شدن آنهاست.
..در طولِ حکومت جبارانۀ بیستسالۀ معاویه، با شرح دردآوری که مورخان از چگونگی تبلیغات ضد علوی او در همۀ نواحی کشور نوشتهاند ـ تاآنجاکه لعن بر امیرالمؤمنین، سنتی رایج و متداول گشته بود ـ و با مشهودنبودن فعالیتِ نمایان و بارز از سوی امام حسن و امام حسین علیهماالسلام، تنها وجود چنین پیوستگی و تشکلی بود که به رشد اندیشۀ شیعی و افزایش آمار شیعیان در سراسر حجاز و عراق امکان میداد.
..در نزدیکیهای مرگ معاویه، این فعالیتِ سازمانیافته، بیشتر و آهنگ آن شتابندهتر بود؛ تاآنجاکه فرماندار مدینه بر سرِ گزارشی که از فعالیتهای امام بهدست آورده بود، به معاویه نوشت: «اما بعد. عمروبنعثمان، مأمور مربوطه، گزارش داد که مردانی از عراق و کسانی از سرشناسان حجاز، نزد حسین رفتوآمد میکنند و گمان قیام او هست. من دراینباره تفحص کردم و خبر یافتم که وی ـ حسین ـ هماکنون قصد برافراشتن پرچم مخالفت دارد. نظر و فرمان خود را بنویس.»[3]
پس از واقعۀ کربلا و شهادت امام، فعالیت سازمانیافتۀ شیعیان در عراق، بهمراتب منظمتر و پُرتحرکتر شده بود؛ و این تأثیری بود که حالات روانی شیعیان کوفه ـ که بسیاری از آنان در برابرِ ضربۀ دستگاه خلافت غافلگیر شده و نتوانسته بودند خود را به صحنۀ پیکار عاشورا برسانند ـ ایجاد کرده بود و سوز تأسف و درد ایشان بدان رنگ و جلا میداد.
طبری، مورخ معروفِ قرن [سوم هجری] مینویسد: «آن گروه ـ شیعه ـ پیوسته مشغول بودند به جمعآوری سلاح و تهیۀ آمادگیهای جنگی و دعوت پنهانی مردم، چه شیعه و چه غیر شیعه، به خونخواهی حسین. پس گروه از پِی گروه، به دعوت آنان پاسخ میدادند و به آنان میپیوستند و کار بر این شیوه بود تا یزیدبنمعاویه بمرد.»[4]
مؤلف «جهاد الشیعة»[5] بهدرستی اظهار نظر میکند که «جمعیت شیعه، پس از شهادت حسین، همچون یک جمع متشکل و سازمانیافته که پیوندهای سیاسی و عقاید مذهبی، به آن یکپارچگی میداد، و دارای گردآمدهای رهبران و نیروهای رزمنده بود، ظاهر گشت و گروه توابین، نخستین نمودارِ وجودِ چنین جمعی بود.»[6]
چنانکه از مطالعۀ حوادث تاریخی و نیز از نظرات این مورخان فهمیده میشود، در حوادث زمان معاویه و همچنین در رخدادهای پس از شهادت امام حسین، تنها ابتکار عمل و طراحی و رهبری این حوادث، مربوط به شیعیان و در دست آنان بود؛ وگرنه بسیار بودند کسانی از مردم معمولی که بهخاطر انگیزههای انسانی یا نارضایی از دستگاه حکومت اموی، یا انگیزهها و علل دیگر، عملاً با شیعیان همگام گشته و به همراه آنان در میدانهای پیکار یا در اقدامهایی که دارای صبغۀ شیعی بود، شرکت میکردند. بنابراین نباید تصور کرد همۀ کسانی که در ماجراهای گوناگونِ آن بخش از تاریخ شرکت جسته و در آن نقشی فعال یا عادی داشتهاند، در شمار شیعیان، یعنی تشکیلات منظم و حسابشدۀ ائمه بودهاند.
نکتهای که با توضیح بالا میخواهم بر آن تأکید کنم، این است که تا روزگار مورد بحث، یعنی پس از شهادت امام حسین علیهالسلاام نام و اصطلاح شیعه، مانند دوران امیرالمؤمنین علیهالسلام، فقط بر کسانی اطلاق میشد که از نظر اندیشه و عمل، با امام راستین، دارای رابطۀ مستحکم و مشخص بودند. همین جمع بودند که پس از صلح امام حسن علیهالسلام به فرمان آن حضرت، تشکیلات پیوستۀ شیعی را بهوجود آوردند و همینها بودند که با تبلیغات دامنهدار و عمیق خود، کسانی را به درون مرز آن تشکیلات درآورده و کسان بیشتری را که ازلحاظ اندیشه و ایدئولوژی، همپا و همانند آنان نبودند، به ماجراهای شیعی کشانیده بودند. بیگمان روایتی که از امام صادق نقل کردیم ـ که جمع مؤمنانِ پس از حادثۀ عاشورا را به سه یا پنج نفر محدود میکرد ـ ناظر به کسانی از این دسته است؛ یعنی شیعیان و پیروان استوار ائمه؛ کسانی که در حرکت و سِیر تکاملپوی انقلاب علوی و هاشمی دارای نقشی آگاهانه و تعیینکننده بودند.
بر اثرِ تلاش پنهانی و ظاهراً آرام امام سجاد، این جمع، عناصر بالقوۀ خود را بازیافت و جذب کرد و گسترش داد و همانطورکه امام صادق در روایتی که هماکنون بدان اشارت رفت، بیان فرموده، مردم پیوستند و فزونی گرفتند. و خواهیم دید که در دوران امام سجاد و امام باقر و امام صادق علیهمالسلاام همواره همین جمع بود که حرکات شبههانگیزش، سران رژیم خلافت را به هراس میافکند و گاه به عکسالعملهای خشونتآمیز برمیانگیخت.
در عبارتی کوتاه، نام شیعه در فرهنگ تشیّع و نیز در تفاهم و درک غیر شیعیان در قرنهای نخستین اسلام و در زمان ائمه، بر کسی اطلاق نمیشد که فقط محبت خاندان پیامبر را در دل داشته باشد یا صرفاً به حقانیت آنان و صدق دعوتشان معتقد باشد ـ هرچند در حوزۀ فعالیت و حرکتی که مرکز و محور آن، امام بود، شرکت نداشته باشد ـ بلکه بهجز اینها، شیعهبودن یک شرط اساسی و حتمی داشت، و آن عبارت بود از: پیوستگی فکری و عملی با امام، و شرکت در فعالیتی که به ابتکار و رهبری امام در جهت بازیافتن حقِ غصبشده، و تشکیل نظام علوی و اسلامی در سطوح مختلف فکری، سیاسی، و احیاناً نظامی انجام میگرفت. این پیوستگی، همان است که در فرهنگ شیعه «ولایت» نامیده میشود. در واقع، شیعه نامی بود برای حزب امامت؛ حزبی که با رهبری امام، به فعالیتهای معیّنی سرگرم بود، و همچون همۀ حزبها و سازمانهای معترض در دوران اختناق، با استتار و تقیّه میزیست. این، چکیده و عصارۀ نگاهی دقیق به زندگی ائمه و بهویژه امام صادق است. [البته] این چیزی نیست که بتوان برای اثبات آن در انتظار دلایل صریح نشست؛ چراکه هرگز بر سَردَر یک خانۀ پنهان، نمیتوان و نباید در انتظار تابلویی بود که بر آن نوشته باشند: این یک خانۀ پنهان است؛ اگرچه نمیتوان هم بدون قراین حتمیتبخش، وجود آن را مسلّم دانست. پس شایسته آن است که به جستجوی قراین و شواهد و اشارات برخیزیم.
از تعبیرات بسیار پُرمعنایی که در روایاتِ مربوط به زندگی ائمه یا در سخن مؤلفان قرنهای نخستین، نظر بینندۀ دقیق را جلب میکند، تعبیر باب و وکیل و صاحب سرّ است. بهجز روایات، محدثان بزرگ شیعه نیز با تتبّع و بررسیِ خستگیناپذیری که در روایاتِ گزارشگرِ زندگی امامان داشتهاند، کسانی از یاران ائمه را با عنوان صاحب سرّ یا باب یا وکیل معرفی کردهاند. ابنشهرآشوب، محدث و رجالیِ برجستۀ شیعه، در شرح حال چند نفر از امامان، کسی را بهعنوان «بابِ» آن امام معرفی میکند؛ مثلاً در احوال امام سجاد: «وَ کانَ بابُهُ یَحیَی بنَ اُمِّالطَّویلِ» و در شرح حال امام باقر: «وَ کانَ بابُهُ جابِرَبنَ یَزیدَ الجُعفِیِّ» و در شرح حال امام صادق: «وَ کانَ بابُهُ مُحَمَّدَبنَسَنانٍ». در [کتاب] رجال کَشّی دربارۀ زُراره و بُرَید[7] و محمدبنمسلم و ابوبصیر[8]، تعبیر «مُستَودَعُ سِرّی»[9] ـ امانتدار راز من ـ و در کتب حدیث دربارۀ مُعَلَّیبنخُنَیس، تعبیر وکیل از قول امام صادق نقل شده است. هرکدام از این تعبیرها هم که از امام نقل نشده و گفتۀ مؤلفان قدیمی شیعه باشد، بیشک محصول تتبّعی[10] وسیع در زندگی ائمه و نتیجۀ استنباطی است که خصوصیات آن را به دست داده است. بههرحال انتخاب این تعبیرهای پُرمعنی، حاکی از خصوصیات جالب و مهم در زندگی ائمه است.
سه تعبیر «دَر»، «کارگزار» و «رازدار»، برای هرکس که در این کلمهها اندکی دقت به خرج دهد، نمایشگر یک دستگاه پنهان است که در ماورای فعالیتهای ظاهری ائمه یا در بطن همین فعالیتها وجود داشته است. خوب است اندکی به تأمل در این سه تعبیر بپردازیم.
تا کسی رازی نداشته باشد، رازداری هم ندارد. این راز در زندگی امامان شیعه چیست؟ این چیست که همۀ یاران و معتقدان به امام را شایستگی یا قدرت تحمل آن نیست و فقط کسانی معدود و انگشتشمار ـ که چون به لیاقت و صلاحیت تحمل آن نائل آمدهاند ـ شرف رازداری یافتهاند؟
..چرا امام به یاران خود در فضیلت کتمانِ چنین چیزی، چندان توصیه و تأکید کند که در کتب حدیث شیعه، بابی با عنوان «باب الکتمان»[11] پدید آید؟ این راز باید چیزی باشد که در صورتِ برملاشدنش، جمع شیعه و خود امام را خطری بزرگ تهدید کند و آن، چیزی غیر از امور غیبی و ماوراءالطبیعه است. پیشوای صادق/ ص107-97
بنده نمونههایی برای این مطلب دارم، مثالهای متعددی دارم. یکی از اینها در همین کتاب شریف تحفالعقول است. یک سخن مفصّلی دارد امام علیهالسلام به ابیجعفر محمدبننعمان الاحوَل، مؤمنالطاق[12]، اینهم از آن صاحبان سرّ نزدیک به امام صادق است. خیلی مفصّل است. از اول راجعبه کتمان است؛ کتمان کن! کتمان کن! نگو!
..بعضی اینطوری خیال میکنند، تصورشان این است که اگر امام علیهالسلام مدام، مکرر در مکرر،..اینهمه توصیه کردهاند، منظورشان این بوده که معارف شیعه را، احکام فقهی را کتمان کنید، به کسی نگویید! بعضی اینطور خیال میکنند. این نظر، نظر خیلی عمیق و جالبی نیست. برای خاطر اینکه اتفاقاً خود این محمدبننعمان احوَل، آدمی است که تبرّزش[13] در شیعه، برای همین بود که سخن میگفت و امام علیهالسلام هم او را تشویق میکرد. میرفت با ابوحنیفه بحث میکرد، با حسن بصری بحث میکرد، با بعضی از سران و اقطابِ افکار مخالف با تشیّع در زمان خودش، بحث میکرد، اینها را مغلوب میکرد، رسوا میکرد. امام صادق هم به او زهی و مرحبا میگفت؛ مثل هشامبنحکم.
بهعلاوه معارف شیعه را چرا کتمان کنند؟ اینهمه تأکید ندارد. باید بگویند بگویید، آهسته بگویید؛ نهاینکه بگویند نگویید، کتمان کنید. کتمان امر اهلبیت گناه است؛ گناه کبیره است که آدم نگوید امر اهلبیت را و آنچه را که مربوط به آنهاست، از فضایل و از حقوق الهی.[14] پس کتمان مربوط به این چیزها نیست، بلکه کتمان مربوط به همان اسراری است که باید کتمان بشود تا به ثمر برسد. مربوط به همان فرمانها و امریههایی است که ازطرف امام صادر میشده، که با اذاعه، یعنی با افشا، خنثی میشده. منظور از کتمان، کتمان در یکچنین اسراری است.
لذا امام علیهالسلام دربارۀ کتمان، مفصّل حرف میزند تا میرسد به اینجا، میفرماید: «فَلا تَعجَلوا»[15] عجله نکنید. یکهو فشارهای زمانه، شما را به کار بیقاعدهای وا ندارد. شتابزدگی نکنید. لا تَعجَلوا، معنایش این است. «فَلا تَعجَلوا» شتابزدگی نکنید. «فَوَالله ِ» سوگند به خدا، «لَقَد قَرُبَ هَذَا الاَمرُ ثَلاثَ مَرّاتٍ» سه مرتبه آن ایدهآل عزیز ما نزدیک شد. سه مرتبه این امر، یعنی امر خلافت، یعنی امر حکومت نزدیک شد. تعبیر امر در کلمات اهلبیت علیهمالسلاام [مانند]: «اَمرَنا اَهلَ البَیتِ»، اِذاعۀ[16] امر ما، کتمان امر ما؛ یعنی مسئلۀ خلافت ما، مسئلۀ حق الهی ما، که مسلّم و مسجّل و ثابت است.
«لَقَد قَرُبَ هَذَا الاَمرُ ثَلاثَ مَرّاتٍ» سه مرتبه نزدیک شد که آن آرزوی دیرین تشیّع، تحقق پذیرد و جامۀ عمل بپوشد؛ «فَاَذَاعْتُمُوهُ» همین شما آدمهای شتابزدۀ عجول، مسئله را برملا کردید، اینجا آنجا گفتید، «فَاَخَّرَهُ اللُ»هه خدا تأخیرش انداخت. و خیلی روشن است در عرف اهلبیت علیهمالسلام و عرف قرآن، «خدا کرد» یعنی چه. این را مکرر گفتم، آنچه خدا میکند، درضمن سنتهای لایتخلف و لایتغیر تکوین میکند. در قرآن خدا میگوید: «اَ وَ لَم یَرَوا اِلَی الطَّیرِ فَوقَهُم صآفّاتٍ وَ یَقبِضنَ ما یُمسِکُهُنَّ اِلَّا الرَّحمٰنُ»[17] نگاه نمیکنند به این مرغها و پرندههایی که صفزدگان بالای سرشان هستند، اینها را خدا نگه داشته. خب، شما میدانید چه نگه میدارد مرغ را. یک قانون طبیعی نگه میدارد، یک قانون تکوینی نگه میدارد؛ اما آن قانون، مخلوق خداست، پس خدا نگه میدارد. همهکس را خدا میمیراند؛ یکی را سل میمیراند، یکی را سرطان، یکی را دِق؛ اما همۀ اینها، میکروب سِل و اثر آن و عمل آن و فعالیت آن و تأثیر زیانبخش و مرگبار آن، یک قانون آفرینش است، یک قانون تکوین است، کار خداست. پس خدا میکند، خدا میمیراند. میگوید خدا تأخیر انداخت؛ خب وقتیکه کتمان نکردید، وقتی سرّ را گفتید، پیداست که تأخیر میافتد. (53/8/19)
«فِی الکافی عَنِ الصّادِقِ عَلَیهِالسَّلام: اِنَّهُ لَیسَ مِنِ احتِمالِ اَمرِنَا التَّصدیقُ لَهُ وَ القَبولُ فَقَط مِنِ احتِمالِ اَمرِنا سَترُهُ وَ صِیانَتُهُ مِن غَیرِ اَهلِهِ فَاَقرِئهُمُ السَّلامَ وَ قُل لَهُم رَحِمَ اللهُ عَبداً اجتَرَّ مَوَدَّةَ النّاسِ اِلَی نَفسِهِ حَدِّثوهُم بِما یَعرِفونَ وَ استُروا عَنهُم ما یُنکِرونَ»[18]. میفرمایند: تحمل امر ما، یعنی تحمل امر ولایت، فقط به این نیست که ما را تصدیق کنید که امام هستیم و قبول کنید. این کافی نیست. یکی از ارکان و شرایط قبول ولایت ما، این است که آن را مستور بدارید و از غیر اهل، آن را کتمان کنید و مصون بدارید. این مسئلۀ قابل توجهی است...این چه مطلبی است که حضرت امر میکنند به کتمان آن؟ یکی از دو احتمال است، یا هر دوی این احتمالات. یک احتمال این است که مراد، آن تحرکات سیاسیِ حولوحوش ائمه بوده است،..که مردم را آماده میکردند در هر برههای از زمان برای قیام، برای اینکه به منصب امامت رونق ببخشند. روایات واضح و روشنی در این باب هست. و متأسفانه به این امر کمتر توجه شده است. انسان، تحرک سیاسی این بزرگواران، همهشان، از زمان امام سجاد علیهالسلام تا زمان حضرت عسکری را مشاهده میکند. لکن بهحسب اختلاف زمانها و اختلاف شرایط، کیفیت کار تفاوت پیدا میکرده است. تا زمان وفات حضرت صادق علیهالسلام یک نوع است، زمان حضرت موسیبنجعفر علیهالسلام یک نوع است، زمان حضرت رضا علیهالسلام یک نوع است، زمان آن سه امام بزرگوار بعدی، یک نوع دیگر است. لکن در همۀ اینها تحرک سیاسی وجود دارد. این، یک امر حدسی نیست، متکی به روایات فراوانی است، که متأسفانه ما دقت نمیکنیم. پس یک احتمال این است که این را مکتوم بدارید.
احتمال دیگر این است که ـ این دو احتمال باهم منافات ندارند، ممکن است هر دو مراد باشد ـ آن اسرار ولایت را، آن چیزهایی را که بیان آنها برای مردم عادی و معمولی قابل فهم نیست؛ بعضی از معجزات، بعضی از مقامات، بعضی از کرامات، اینها را اصحاب سرّ میدانستند، بزرگان صحابه میدانستند، اما همه نمیتوانستند قبول کنند. فرض بفرمایید دربارۀ مقامات ائمه و علم این بزرگواران و تصرفات معنوی اینها، روایاتی هست؛ اینها را به افراد متعارف بگویند، نمیفهمند. وقتی نفهمیدند، منتهی میشود به انکار اینها. فقط هم به معارف ولایت نیست، در معارف توحیدی هم همینطور است...در ادامه میفرمایند: به شیعیان ما سلام برسان! رحمت خدا بر آن بندهای که محبت مردم را به خود جلب کند، بکشاند بهسمت خودش. حرفی نزنید که محبت مردم از شما یا از اهلبیت قطع و سلب بشود. ـ «یَعرِفونَ» یعنی میتوانند بفهمند، نهاینکه میدانند؛ چون اگر میدانند که «حَدِّث» ندارد ـ آنچه میتوانند بفهمند، درک کنند، اینها را به آنها بگویید. آن چیزی را که انکار میکنند، قبول نمیکنند، برایشان قابل فهم نیست، نگویید، لزومی ندارد. (89/7/20)
مسائل و مطالبی پیرامون اسرار جمع تشکیلاتیِ امام وجود دارد. یک جمع که با هدفی انقلابی و با ایدئولوژی راهنما، در میدان مبارزۀ سیاسی و فکری گام مینهد، دارای اسراری است. تاکتیکهای پیشبینیشده، زمان و مکان اقدامهای بزرگ، نامونشان و تکلیف مهرههای مؤثر، منابع مؤثر مالی، خبرها و گزارشها از پارهای حوادث و وقایع مهم، و مطالبی ازاینقبیل، رازهای ناگشودنی تشکیلات است که جز برای کارگزاران اصلی و شخص رهبر، برای کس دیگری دانستنی نیست. ایبسا پس از زمانی کوتاه یا دراز، همۀ این مطالب افشا شود؛ ولی تا پیش از زمانی معیّن، فقط افراد معیّنی که سروکار این راز با آنهاست، میتوانند آن را بدانند؛ و اینها همان «رازداران» یا «امانتداران راز» هستند. بازگوکردن این رازها به دوستان و شیعیان، در حکم راهگشایی دشمنان بهسویِ آنهاست. و این خطایی بزرگ و خسارتبخش است؛ خطایی که گاه عاقبت به انهدام یک جمع منتهی میشود. کسی که «سرّ امام» را برملا کند، در عمل، کار یک دشمن را کرده است. پس بهآسانی میتوان معنی و وجه این سخن امام [صادق] را دانست که: «آنکه با ما به پیکار برمیخیزد، بر ما گرانبارتر نیست از آنکه راز ما را افشا میکند.»[19]
در ارتباطات بسیار پنهانی امام با شیعه، گاه لازم است اسرار تشکیلاتی، غیر مستقیم و بهوسیلۀ «واسطهها» میان امام و شیعیان مبادله شود. این یک تدبیرِ کاملاً معقول است. هنگامیکه چشمها و گوشهای بیگانه، با ولعِ هرچه بیشتر، در انتظار کشف ارتباطات شیعیان با امام هستند ـ در موسم حج، در زیارت مدینه، در رفتوآمد کاروانها از شهرهای دوردست ـ هرگونه رابطۀ میان امام و افراد، اگر بهوسیلۀ جاسوسان خلیفه کشف شود، میتواند سرنخ دنبالهداری بهسویِ اعماق تشکیلات شیعه باشد. در این مواقع، امام، خود نیز افراد را بهملایمت و گاه بهعتاب، از خود دور میساخته است. به سفیان ثوری میگوید: «تو مورد تعقیب دستگاهی، و پیرامون ما جاسوسانِ خلیفه هستند. تو را طرد نمیکنم؛ ولی از نزد ما برو.»[20]
[یا] برای کسی از شیعیانش که در راه به او برخورد کرده و از روی تقیّه، روی از او برگردانیده، از خدا طلب رحمت میکند؛ و کسی را که در موقعیتی مشابه، با احترام به او سلام داده را، مورد نکوهش قرار میدهد.[21]
در چنین مواردی لازم است میان امام و اینکسان ـ که احیاناً به اشاره و فرمان امام یا اطلاع او از راز و گزارششان محتاجند ـ کسی واسطه باشد. این واسطه، «باب» است. باب قاعدتاً باید از زبدهترین و نزدیکترین یاران امام باشد؛ و نیز از پُربارترینِ آنها، ازلحاظ خبر و اطلاع. باید همان زنبور عسلی باشد که اگر حشرات موذی بدانند در اندرون او چیست، قطعهقطعهاش میکنند و شهدش را میربایند.[22]و تصادفی نیست که میبینیم این بابها غالباً مورد تعقیب و انتقام سرسختانۀ حکومت قرار گرفتهاند. یَحیَیبناُمّطَویل، باب امام سجاد، با آن وضع فجیع کشته میشود. جابربنیَزید جعفی، باب امام باقر، جنون تصنّعیاش را برملا میسازد و از کشتهشدن، که دستور آن ازطرفِ خلیفه چند روز پیش از دیوانگیاش به حاکم کوفه رسیده بود، میرَهد. محمدبنسَنان، باب امام صادق نیز، اگر در معرض چنین خطراتی قرار نمیداشت، شاید امام ـ که در مواردی بهصراحت از او اظهار رضایت و تمجید فرموده ـ او را بهظاهر مورد طرد خود قرار نمیداد. تبرّیجستن و اظهار بیزاری امام از یک راویِ معروف و شناختهشده که بارها رضایتمندی امام از وی به گوش نزدیکان و خواص رسیده، به گمان قوی، هیچ موجبی جز یک تاکتیک تشکیلاتی نخواهد داشت.
همین سرنوشت در انتظار «وکیل» نیز هست. حافظ و مباشرِ جمعآوری و تقسیم اموالی که در اختیار امام است، بیگمان از اسرار زیادی باید آگاه باشد که کمترین و کوچکترین آنها، نام مؤدیان و گیرندگان آن اموال است. و این برای دشمنان تشکیلات امام طعمۀ کوچکی نیست. سرنوشت عبرتانگیز مُعَلَّیبنخُنَیس، وکیل امام صادق در مدینه، و اظهارات تقیّهآمیز امام دربارۀ مُفَضَّلبنعُمَر، وکیل آن حضرت در کوفه، نمونۀ روشن و روشنگری بر این مدعاست. پیشوای صادق/ص110-107
استاندار منصور [وقتی] وارد مدینه شد، برای اینکه مُعَلَّیبنخُنَیس را بشناسد، او را در همان روزهای اول طلب کرد. باز استنباط من این است که منصور، این استاندار را مخصوصاً فرستاده بود برای اینکه مدینه را تصفیه کند؛ دوستان و نزدیکان امام صادق علیهالسلام را، و آن کسانی را که به شدتِ عمل در مبارزات شیعی شناختهشده بودند، بگیرد و از بین ببرد. اولین کسی که مورد نظر او قرار میگیرد، مُعَلَّیبنخُنَیس است. مُعَلَّیبنخُنَیس، هم مبارز است، و هم با امام صادق علیهالسلام خیلی مأنوس است. همه این را میدانند. کارهای مالی امام دست او است و خیلی از روابط امام با شیعیانش بهوسیلۀ او انجام میگیرد. [استاندار] مُعَلَّیبنخُنَیس را خواست و به او گفت: نام شیعیان نزدیک امام صادق علیهالسلام را باید بگویی. مُعَلَّیبنخُنَیس گفت: نمیگویم. گفت: مجبوری بگویی و اگر نگویی، تو را خواهم کشت. گفت: به خدا قسم اگر نام اینها زیر پایم بود، پایم را بلند نمیکردم که تو فهرست نام اینها را از زیر پای من بیرون بیاوری! نام شیعیان را بگویم؟!
نگفت نمیدانم، چون این حرف گفتنی نبود؛ معلوم بود که میداند. حاکم گفت: میکُشم. مُعَلّیٰ گفت: بسیار خب، بکش. و مُعَلَّیبنخُنَیس بهوسیلۀ داوودبنعلی شهید شد.[23] داوود یکی از ارکان بنیعباس و از رجال اولین انقلابِ این سلسله است. خب، این مُعَلَّیبنخُنَیس است. بعد از آنهم که او کشته شد، امام صادق علیهالسلام آمدند علناً به داوودبنعلی اعتراض کردند. ماجرای امام صادق علیهالسلام با داوودبنعلی ـ استاندار منصور ـ بعد از کشتهشدن مُعَلَّیبنخُنَیس، از ماجراهای شیرین تاریخ اسلام است، که امام چگونه با او حرف زد و عاقبت کار داوود به کجا رسید.[24] پس مُعَلَّیبنخُنَیس یکچنین وضعی دارد. (51/11/25)
یک عدهای از پیرمردها و کُمَّلین[25] و رُواتِ احادیثِ امام صادق صلواتاللهعلیه که در کوفه بودند، نامه نوشتند به امام علیهالسلام. یکی از اینها رفت به مدینه، نامه را بهوسیلۀ این فرستادند پیشِ امام صادق. که بله، مُفضّلبنعمر که نایب شماست، وکیل شماست، این کارها را برخلاف شئون شما انجام میدهد. مثلاً با یک عده از این افرادِ مرد و مردانهها و جوانمردها، و به تعبیر روایت حَمامییّن ـ که [یا] کبوتربازی میکردند یا کبوتر میفروختند؛ در روایت دارد حمامییّن ـ با اینها روی هم ریخته، و گرم و گیرا اینها را میآورد در خانه و مینشاند. یک نامهای بنویسید که این [رفتار]، برخلاف شئون شماست؛ سَبُکی است مثلاً. با این داشها و با این گردنکلفتهای شهر ـ گردنکلفتِ قدرتهای قراردادی نه! گردنکلفتِ قدرتهای طبیعی ـ گرم میگیرد، این مناسب شأن شما نیست. نامه را دادند امامِ صادق صلواتاللهعلیه خواندند. بعد آقا نامهای در جواب نوشتند؛ بستند نامه را، مُهر کردند نامه را، به همین شخص گفتند خیلی خب، حالا که میروی کوفه، این را بده به مفضّل. این یقین کرد که در این نامه آقا برای مفضّلبنعمر نوشتند که دیگر با اینها قطع مراوده بکن. یقین کرد که خلاصه آقا ترتیب اثر دادند به این شکایتِ دستهجمعی. برداشت نامه را آورد به کوفه و برد داد به مفضّل. مفضّل نامه را باز کرد. اتفاقاً جمعی از آن بزرگان و ریشسفیدها و کُمّلین و افراد حسابی هم بودند! نامه را باز کرد و خواند و گفت که بله! امام علیهالسلام یک مبلغ هنگفتی پول خواستند! این پول را جمع کنید، بدهید! به همین آدمهایی که اینجا نشسته بودند، به همین کمّلین و بزرگان و ریشسفیدها و علاقهمندان گفت؛ آقا یک مقدار پول لازم دارند، این پول را بدهید. مثلاً فرض کنید که دویستهزار تومان آقا پول خواستند؛ پول را بدهید! اینها یکقدری به هم نگاه کردند و گفتند که خب، بالاخره امر امام است و واجبالاطاعه است و چشم. اما برویم ببینیم، حالا یکی دو روزی نگاه کنیم؛ مثلاً قرضی، قولهای، گِرُوی، کاری بکنیم، پول را بیاوریم. این گفت نه! کار عجلهای است، فوتی است، فوراً فراهم کنید. گفتند فوراً! به این فوریت که نمیشود! گفت خیلی خب. کسی بلند نشود، از خانه بیرون نرود. همه همینجا باشید. خب، وکیل امام بود دیگر؛ همه نشستند. بعد یک نفر را فرستاد که بگو داشها بیایند! فرستاد پِی داشها. سلام، سلام، سلام، آمدند. [به آنها] گفت که بله، آقا این مقدار پول خواستند. گفتند بهچَشم. بلند شدند رفتند بیرون، بلافاصله پولها را آوردند دادند. (52/12/4)
در روایتی است: «قالَ لِلمُفَضَّلِ: اِذا رَاَیتَ بَینَ اثنَینِ مِن شیعَتِنا مُنازَعَةً»[26] [هرگاه بین دو نفر از شیعیان ما منازعهای دیدی] ـ مراد از منازعه در اینجا به قرینۀ عبارات بعد از آن، منازعۀ مالی است ـ حضرت صادق علیهالصلاةوالسلام فرمودند: در چنین مواردی، «فَافتَدِها مِن مالی» از پول من که پیش توست، از وجوهاتی که در اختیار تو گذاشتم، از سهم امام، این اختلافات مالی را افتداء کن! یعنی تو به عهده بگیر و ادا کن. (89/8/18)
مفضّل [کسی است که] دید در مسجد [پیامبر] چند نفر نشستند و یک حرفهایی دارند میزنند. به اینها پرخاش کرد که شما نشستید داخل مسجد، داخل خانۀ خدا، و دارید این حرفهای ملحدانه را میزنید؟ آنها گفتند تو از یاران جعفربنمحمدٍ الصادق هستی؟ گفت بله. گفتند که ما پیش خودِ امام و پیشوای تو، از این حرفها، غلیظتر و سختترش را میزنیم، او این عکسالعمل را نشان نمیدهد. تو چرا این عکسالعمل را نشان میدهی؟[27] که او آمد خدمت امام صادق و جریان را گفت. و آن مباحثات طولانی که امروز به نام توحید مفضّل ثبت شده و در کتابها هست و در دسترس است، بین اینها انجام گرفت. (66/2/4)
[بنابراین] این سه عنوان ـ باب، وکیل، صاحب سرّ ـ که مصداق هر یک را در چهرههای مشخص و مبرّزی از رجال شیعه میتوان یافت، طرح تاریکوروشنی از واقعیت شیعه، از روابط آن با امام، و مجموعاً از نحوۀ تکاپوی تشکیلاتی شیعیان بهدست میدهد. پیشوای صادق/ص110
البته امام صادق در رابطۀ با این جمع با کمال تقیّه رفتار میکرد. دائماً به آنها سفارش میکرد که اسرار او را برملا نکنند، افشا نکنند، حرفها را نزنند. (62/5/14) عماربنموسی که از اصحاب امام صادق علیهالسلام و معروف به عمار ساباطی است، نقل میکند که حضرت صادق علیهالسلام روزی به من فرمودند: «اَخبَرتَ بِما اَخبَرتُکَ بِهِ اَحَداً قُلتُ لا اِلّا سُلَیمانَ بنَ خالِدٍ قالَ اَحسَنتَ»[28] آن مطلبی را که با تو گفتم، آیا به کس دیگری نیز گفتهای؟ عرض کرد به هیچکس نگفتم، مگر به سلیمانبنخالد. حضرت فرمود احسنت! مرحوم فیض احتمال میدهند که این «اَحسَنتَ»، برای تحکّم و تعریض است. حضرت درحقیقت او را توبیخ کردند که چرا یک مطلبی که بین ما و تو بود، به سلیمانبنخالد گفتی!
بدون اینکه امام با آنها صحبتی کرده باشد و سؤالی از آنها کرده باشد، یا آنها چیزی به امام گفته باشند، یکدفعه امام با قیافۀ مسروری گفت: «شَفَی اللهُ صُدورَکُم وَ اَذهَبَ غیظَ قُلوبِکُم وَ اَنَالَکُم عَلَی عَدُوِّکُم». استنباطی که بنده از این روایت میکنم، این است: امام علیهالسلام دو نفر را برای یک مأموریتی فرستادهاند که در آن، مسئلۀ زدوخورد است، گمان کشتهشدن مأمورین امام وجود دارد و گمان غلبه و پیروزی آنها هم هست. یکی از این دو نفر یار نزدیک امام صادق علیهالسلام مُعَلَّیبنخُنَیس است که عاقبتِ کارش هم نشان داد که یار نزدیک امام است.
ایشان با یک نفر دیگر وارد منزل امام میشوند. گویا امام اینها را به یک مأموریتی فرستاده ـ البته اینها در حدیث نیست، استنباط من است ـ و احتمال این هست که در این مأموریت، اینها جان خودشان را از دست بدهند. تا امام میبیند که اینها آمدهاند، میفهمد که مأموریت با موفقیت انجام گرفته. بدون اینکه آنها حرفی بزنند و گزارشی بدهند و مطلبی را بیان کنند، امام ابتدائاً بنا میکند حرفزدن؛ میگوید خدا دل شما را شفا داد، خدا کینۀ دل شما را خالی کرد، خدا شما را بر دشمنتان مسلط کرد، خدا به شما، یکی از دو حُسن را داد. در قاموس اسلامی، رفتن به جنگ با دشمن، یکی از دو نیکی، و یکی از دو شانس را دارد: «قُل هَل تَرَبَّصُونَ بِنا اِلاّ اِحدَی الحُسنَیَیِ»[30]. این منطق اسلام است. در جنگ، یکی از دو نیکی برای انسان هست؛ یا این است که بر رقیب و حریف غلبه میکند و پیروز میشود، یا این است که به دست او شهید میشود. مردن برای آنکسیکه در راه خدا جهاد میکند، معنی ندارد؛ کشتهشدنِ معمولی نیست. ممکن نیست یک نفر آدمی را که مجاهد فیسبیلالله است، مردارش کنند، او را به یک صورت معمولی بکُشند؛ دشمن، او را شهید میکند. مردن او شهادت است و شهادت بالاترین فوزی است که یک مسلمان میتواند به آن نائل شود. بنابراین یک حُسن، پیروزی است، و یک حُسن، شهادت است. امام وقتیکه دید اینها سربلند برگشتند، فرمود شما یکی از این دو حُسن را گیر آوردهاید. آن چیست؟ پیروزی است. پس پیداست که اینها به مبارزه رفته بودند، به جریان حادّی رفته بودند. بعد از آنکه این جملات را بیان میکند، میفرماید: «اگر آن صورت دیگر پیش میآمد و شما به دست دشمن کشته میشدید، جای شما در مقامات عالی بهشت و رضوان خدا بود.» مطلبی که در این روایات بیشتر نظر من را جلب کرده، این است که راوی، پسر یکی از این دو مأمور امام است؛ او نقل میکند. در روایت نمیگوید پدر من و معلّی کجا رفته بودند، با کدام دشمن درگیر شده بودند، ماجرای زدوخورد اینها از چه قرار بود و امام کِی به اینها این دستور را داده بود؛ اینها هیچ مطرح نیست. چرا مطرح نیست؟ برای خاطر اینکه تقیّه است. تشکیلات است، بنا نیست این پسر بداند که بابا کجا رفته. پدری که از بیان امام، سرشار از مسرّت شده، برگشته به پسرش نقل کرده که امام به ما اینطور گفت. یا شاید این پسر وقتیکه وارد منزل امام شدهاند، همراه پدر بوده و این جریان را شنیده؛ یا بهعنوان خبر، این پدر با یکی از دوستانش مطلب را در میان گذاشته و پسر شنیده. اما پسر بنا نیست بداند پدر کجا رفته بوده، برای چه رفته بوده، امام کِی به او گفته بود. چرا؟ چون تشکیلاتِ مستور و مخفی شیعه است؛ تقیّه است. (51/11/25)
یک مطلب دیگر هم این است که در روایات اهلبیت علیهمالسلام گاهی تعبیراتی داریم که یک کارهای خاصی به «جنّ» نسبت داده شده. ازجمله روایتی از سدیر صیرفی است که بنده این را از «مناقب» نقل میکنم.[31] میگوید وقتیکه از مدینه میخواستم خارج بشوم، رفتم خدمت امام، عرض کردم آقا، کاری، فرمایشی ندارید؟ ظاهراً سدیر صیرفی به خراسان یا کوفه میرفته. امام فرمودند: نه. دوباره میپرسد: نامهای، چیزی؟ گفتند: نه، برو بهسلامت. میگوید از مدینه آمدم بیرون؛ یکقدری که رفته بودم ـ حالا چقدر رفته بود، جایش را معیّن میکند ـ به فلانجا که رسیدم، یکمرتبه دیدم یک نفر رسید به من، یک نامهای داد دست من. گفت: این ازطرف مولایت، ازطرف امام است، و رفت. نامه را نگاه کردم، دیدم بله، نامهای است از امام به من و در آن دستوراتی و خصوصیاتی هست. بعد از امام میپرسد: آقا! این که بود که این نامه را اینطور سریع به من رساند؟ حضرت میفرمایند که یک عدهای جن هستند و خدمت میکنند به ما.»
ازاینقبیل روایات زیاد است که جن، یکمرتبه، یک سبک کارهای خاصی را انجام داده. در اینجا البته اصرار نداریم که جن را منکر بشویم، اما این را توجه داشته باشید که کلمۀ جن بهحسب لغت یعنی پنهان. هر چیز پنهانی را هم میگویند جن. جن یعنی آنچه پشت پرده است، در پشت حجاب است، مستور است، از چشم پنهان است، پوشیده است؛ به این میگویند جن. چه اشکالی دارد که این فرد جزو رجالالغیب امام بوده باشد، جزو یاران پنهان امام؟ دروازههای مدینه در کنترل است، اگر امام یک نامهای به این بنویسد، ممکن است که دم دروازۀ مدینه جاسوسهای داوودبنعلی جیبهای او را بگردند، نامه را پیدا کنند، و بعد اسرار امام فاش و برملا بشود. چرا امام این کار را بکند؟ این است که امام به این میگوید تو برو. این مرد هم آزاد و شاد و خاطرجمع که امام به او کاغذی ندادهاند و خطری ندارد، از دروازه رد میشود و عبور میکند. از دروازه که خارج میشود، یک آدم دیگری که مخفی است، ـ جن است؛ یعنی مخفی است؛ یعنی مردم او را به امام وابسته نمیدانند ـ از دوستان ظاهر و نزدیک امام نیست، وابستۀ به امام نیست ظاهراً، از دوستان مخفی است، یواشکی نامه را برمیدارد، نامهای که مُهر امام به آن زده شده، گِلخورده و مُهرخورده ـ آنوقت لاک نبوده، و بهجای لاک و مُهر، گِل و مُهر میزدند، سر نامه را با یک گِل مخصوص میبستند و روی گِل را مُهر میزدند که این نامه بسته است ـ میبرد بهسرعت؛ چون کارش این کار است. بهسرعت خودش را میرساند به این مسافر. که سدیر صیرفی میگوید که وقتی نامه رسید، گِلش هنوز تر بود، خشکِ خشک نشده بود! (51/11/27)
کارهای تشکیلاتی ائمه حیرتآور است اصلاً. آنوقت [کار] تشکیلاتی و پنهانکاری [لازم بوده]، چون در دوران اختناق زندگی میکردند. مطمئناً آن روزی هم که ائمه به حکومت میرسیدند، ناچار بودند که برای ارتباط کامل با تودههای مردم، و برای ادارۀ کشور بهصورت صحیح، و رساندن آن پیام و آن شناخت و فرهنگِ معرفت درست، یک سازماندهی، یک کانالکشی داشته باشند.
..سخنانی از ائمه که در آن اشارۀ به سازماندهی است، زیاد است؛ ذکر کردم، در کلمات امیرالمؤمنین داریم: (60/11/27) «وَ عَلَیکُم بِالتَّواصُلِ وَ التَّباذُلِ»[32] باهم ارتباط داشته باشید، به هم کمک کنید، بذل کنید. «وَ اِیّاکُم وَ التَّدابُرَ وَ التَّقاطُعَ» به هم پشت نکنید، قطع نکنید پیوندها را. (72/12/13)
امام بزرگوار حضرت جعفربنمحمدٍ الصادق صلواتاللهوسلمااهعلیه فرمود: «اِذا لَمْ تَجتَمِعِ القَرابَةُ عَلَی ثَلاثَةِ اَشیاءَ تَعَرَّضوا لِدُخولِ الوَهنِ عَلَیهِم وَ شَمَاتَةِ الاَعداءِ بِهِم»[33] در میان یک جمع نزدیکبههم ـ چه یک جمع خویشاوند، و چه یک جمع دوست، و چه یک جمع همکار ـ اگر این سه خصوصیت نباشد، دچار وَهم و سستی و شماتت و ملامت دشمنان خواهند شد. آن سه خصوصیت که در هر جمعی باید باشد این است: «وَ هِیَ تَرکُ الحَسَدِ فیما بَینَهُم لِئَلّا یَتَحَزَّبوا فَیَتَشَتَّتَ اَمرُهُم» اول اینکه به یکدیگر حسد نورزند، زیرا حسد آنها را دستهدسته میکند و کار آنها پراکنده میشود. «وَ التَّواصُلُ لِیَکونَ ذَلِکَ حادیاً هُم عَلَی الاُلفَةِ» دوم اینکه با یکدیگر ارتباط و رفتوآمد و دیدار داشته باشند؛ زیرا این آنها را به همدیگر نزدیکتر میکند و میان آنان الفت برقرار میکند. «وَ التَّعاوُنُ لِتَشمِلَهُمُ العِزَّةُ» سوم اینکه با یکدیگر همکاری انجام بدهند؛ زیرا این موجب میشود که عزت همۀ آنها را در بر بگیرد. این سه خصوصیت برای هر جمعی که بهنحوی با یکدیگر ارتباط و نزدیکی دارند، لازمالرعایه است. (59/6/14)
«فِی الکافی عَنِ الصّادِقِ عَلَیهِالسَّلام: اِتَّقُوا اللهَ وَ کونوا اِخوَةً بَرَرَةً مُتَحابّینَ فِی اللهِ مُتَواصِلینَ مُتَراحِمینَ تَزاوَروا وَ تَلاقَوا وَ تَذاکَروا اَمرَنا وَ اَحیوهُ»[34] تقوای الهی را اینطور تفسیر میفرماید: برادرانی باشید نیکوکار با یکدیگر. صفت برادری، یک ارتباط غیر قابل انفکاک و انفساخ، و یک ارتباط طبیعی است. مثل برادران که ارتباط طبیعی و قهری با یکدیگر دارند، باهم ارتباط داشته باشید! لکن با قید «بَرَرَةً»؛ چون ممکن است برادرانی باشند که نسبت به یکدیگر نیکوکار نباشند. شما برادرانی باشید که به یکدیگر نیکویی میکنید! «مُتَحابّینَ» [برادرانی که] یکدیگر را دوست میدارید و به یکدیگر محبت میورزید! البته این محبت باید برای خدا باشد نه برای تعصبات. ..تواصل و پیوند باهم داشته باشید. از همدیگر قطع نکنید. به یکدیگر رحم کنید...با یکدیگر ملاقات کنید. همدیگر را زیارت کنید. با یکدیگر هجران نداشته باشید. مسئلۀ اهلبیت را بین خودتان تذاکر[35] کنید. مرحوم فیض در اینجا میفرمایند: «اُریدُ بِتَذاکُرِ اَمرِهِم عَلَیهِمُالسَّلامُ وَ اِحیائِهِ مُذاکَرَةِ العُلومِ الدّینِیَّةِ المَأخوذَةِ عَنهُم» منظور این است که علومی را که از اینها گرفتید، بین یکدیگر گفتگو کنید! اینهم یکی از مصادیق تذاکر امر ائمه علیهمالسلام است. لکن آنچه انسان از کلمۀ «اَمرِنا» برداشت میکند، مسئلۀ امامت است. راجعبه مسئلۀ [امامتِ ما] صحبت کنید! مسئلۀ اساسی و مهم در همۀ ازمنه، مسئلۀ امامت است، با همان معنای وسیع؛ یعنی حکومت دین و دنیا، ولایت دین و دنیا از سوی ائمه علیهمالسلام. این مسئله را احیا کنید. نگذارید که این مسئله بین شما کهنه شود. (89/8/24)
شخصی به حضرت صادق علیهالصلاةوالسلام عرض کرد: «اِنَّ لی اَهلَ بَیتٍ وَ هُم یَسمَعونَ مِنِّی اَ فَاَدعوهُم اِلَی هَذَا الاَمرِ؟»[36] من اهلبیتی دارم که از من حرفشنوی دارند، آیا آنها را به این امر دعوت کنم؟..آنها را به مسئلۀ امامت، یعنی تشیّع، اعتقاد شیعه، دعوت کنم؟ متأسفانه در آن زمان اوضاع به گونهای بوده که شخصی که خودش اعتقاد به امامت داشته، در خانوادهای زندگی میکرده که آنها بهکلی منکر یا بیخبر از این امر بودهاند! حضرت به او فرمودند: «نَعَم اِنَّ اللهَ سُبحانَهُ یَقولُ فی کِتابِهِ یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنوا قوا اَنفُسَکُم وَ اَهلیکُم نارًا وَقودُهَا النّاسُ وَ الحِجارَةُ»[37] بله، اگر از تو حرفشنوی دارند، آنها را به این امر دعوت کن! بنابراین، اینطور نیست که افراد فقط نسبت به خودشان تکلیف داشته باشند، بلکه نسبت به خانواده هم درصورتیکه ارشاد آنها را میپذیرند، تکلیف دارند. (89/9/7)
شیعه در این طرح، مجموعهای از عناصر هماهنگ و همگام و مصمم است، که گِرد محوری عظیم و مرکزی الهامبخش و مقدس جمع شده است؛ از او میآموزد و فرمان میگیرد؛ برای او خبر و گزارش میآورد؛ امیدش به او و چشمش به اشارۀ اوست؛ حتی جوشش بیتابکنندۀ احساسات خود را نیز ـ که برای یک جمع مستضعف و مصمم بر مبارزه، گاه بر اثر فشار نارواییها و بیعدالتیها طبیعی است ـ به توصیۀ حکیمانۀ او مهار میکند؛ و شیوههای کار پنهان، مانند رازداری، کمگویی، بینشان زیستن، تعاونِ درونجمعی، زهد و پارساییِ انقلابی، و مانند اینها را هم به تعلیم او، و بهعنوان کاری مقدس و خدایی، میآموزد و بهکار میبندد. پیشوای صادق/ص111-110
پاورقیها
۱.(صبغ) جلوه، رنگ و لعاب
۲.فعالیت
۳.ثورةالحسین/ ص 118، به نقل از اعیان الشیعه و الاخبار الطوال (نویسنده)
۴.طبری/ ج 7/ ص 46، به نقل از جهادالشیعه، ص 28 (نویسنده)
۵.خانم سمیرة مختار اللیثی (نویسنده)
۶.جهادالشیعة/ ص 27 (نویسنده)
۷.بُرَیدبنمعاویه عِجلی (متوفی 150 ق) ازجمله اصحاب خاص امام باقر و امام صادق بهشمار میآید.
۸.ابوبصیر یحییبنابیالقاسم اسدی (متوفی 150 ق) از یاران وفادار امام باقر و امام صادق است. اواخر عمر او مصادف شد با آغاز امامت امام کاظم و پیدایش فطحیه. ابوبصیر با موضعگیری درست، پایههای اعتقادی فطحیه دربارۀ امامت را مورد حمله قرار داد.
۹.رجالالکشّی/ زرارةبناعین/ شمارۀ 220-218، زُرارَةبناَعیَن، ابوبصیر لَیث المرادی، محمدبنمسلِم و بُرَیدبنمعاویة العِجلی از اصحاب امام باقر و امام صادق علیهماالسلام هستند.
۱۰.(تبع) امری یا موضوعی را بهدقت مطالعه کردن
۱۱.الکافی/ کتاب الایمان و الکفر/ باب الکتمان
۱۲.مؤمنالطاق از اصحاب خاص امام صادق علیهالسلام بوده که از امام سجاد و امام باقر علیهماالسلام هم روایت نقل کرده است. ازآنجاکه مغازهای در بازار طاق المَحامل کوفه داشته، به مؤمنالطاق معروف شده است.
۱۳.(برز) شاخص شدن
۱۴.در برخی روایات، کسی که از بیانِ حقوق و فضایل اهلبیت خودداری کند، مشمول عذاب الهی شمرده شده است. در حدیثی پیامبر میفرمایند: «خداوند، خلق را عذاب نمیکند مگر بهخاطر گناهان علمایی که حق را پوشانده و فضایل امیرالمؤمنین و خاندانش را کتمان میکنند. بدانید همانا بعد از انبیا و فرستادگان الهی، برتر از شیعیان علی و دوستداران او بر روی این زمین راه نمیروند. همانا آنان که امر ولایت او را اظهار کرده و فضایلش را منتشر میسازند، همواره رحمت الهی آنان را در بر میگیرد و ملائکه از برایشان طلب آمرزش میکنند، و وای بر آنکسانیکه فضایل او را پوشانده و امر ولایتش را کتمان میکنند، چگونه بر آتش صبر خواهند کرد.» (حلیةالابرار فی احوال محمد و آله الاطهار (سید هاشم بحرانی، متوفی 1107 ق)/ المنهج الثانی فی حلیة الامام امیرالمؤمنین علیبنابیطالب/ باب الرابع عشر/ حدیث7)
۱۵.تحفالعقول/ باب ما روی عن الامام الصادق/ وصیته لابیجعفر محمدبننعمان
۱۶.(ذیع) فاش کردن، آشکار کردن
۱۷.سوره مبارکه ملک/ آیه 19
۱۸.الشافی(فیض کاشانی)/ کتاب المعاشرة و الحقوق/ باب الکتمان/ حدیث4
۲۰.«اَنتَ رَجُلٌ مَطلوبٌ وَ لِلسُّلطانِ عَلَینا عُیونٌ فَاخرُج عَنّا غَیرَ مَطرودٍ القِصَّةَ» (مناقب آل ابیطالب/ باب امامة ابیعبدالله جعفربنمحمد الصادق/ فصل فی علمه)
۲۱.الکافی/ کتاب الایمان و الکفر/ باب التقیّة/ حدیث9
۲۲.این تعبیر از روایات اهلبیت گرفته شده است. امیرالمؤمنین میفرمایند: «شیعَتُنا بِمَنزِلَةِ النَّحلِ لَو یَعلَمُ النّاسُ ما فی اَجوافِها لَاَکَلوها» شیعیان ما مانند زنبور عسل هستند؛ اگر مردم میدانستند درون آنها چیست، آنها را میخوردند. (بحارالانوار/ کتاب ایمان و الکفر/ ابواب الایمان و الاسلام و التشیع/ باب 15/ حدیث 24)
۲۳.مناقب آل ابیطالب/ باب امامة ابیعبدالله جعفربنمحمد الصادق/ فصل فی معرفته باللغات و اخباراته بالغیب
۲۴.برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 23، «قصاص قاتل مُعَلَّیبنخُنَیس» را مطالعه کنید.
۲۵.(کمل) جمع کُمَّل، مردمان دانا و حکیم
۲۶.الکافی/ کتاب الایمان و الکفر/ باب الاصلاح بین الناس/ حدیث3
۲۷.توحیدالمفضّل/ المقدمات/ مقدمة الکتاب/ کلام ابنابیالعوجاء مع صاحبه
۲۸.الوافی/ کتاب الایمان و الکفر/ ابواب ما یجب علی المؤمن من الحقوق فی المعاشرات/ باب الکتمان/ حدیث9