… دربارهی ایشان صحبت شده و حرف زده شده؛ با اینکه مرحوم حاج شیخ غلامرضا خیلی برجسته است. بیانات جناب آقای ناصری -که نوهی دختری مرحوم حاج شیخ غلامرضا هستند- خیلی بیانات خوبی بود؛ برای من هم تازه بود و خیلیهایش را راجع به مرحوم حاج شیخ غلامرضا نشنیده بودم. حقّش است که این خصوصیّات و این خاطرات که از زبان نزدیکان و خانواده و متّصلین به آن مرحومین و بزرگانِ گذشته نقل میشود، ثبت بشود حتّی با سند؛ یعنی سندش را هم ذکر کنید. حالا مثلاً نقل کردید[2] که آقای بروجردی این جمله را گفته، خب سند این را بگویید که مرحوم آقای بروجردی کجا این حرف را زدهاند یا مرحوم آقای بهجت کجا این مطلب را مثلاً بیان کردهاند؛ اینها را مشخّص کنید که اتقانی پیدا کند. البتّه این حرفهایی که مربوط به وضع ایشان در نجف و رسیدگی به طلّاب و این کارهای اخلاقی عجیبوغریب [است]، چیزهایی است که متنش نشاندهندهی صحّت این قضیّه است، خیلی هم احتیاج به سند ندارد؛ آدم میفهمد که راست است و همینجور است.
کوتاهی و عقبماندگی ایرانیان در گزارش حقایق و حوادث و شخصیتهای خود
شعر را هرچه میتوانید دقّت کنید، هم برای مضمونیابیاش، هم برای پیراستن الفاظش، هم برای کشاندن بیشتر به سمت مفاهیم مورد نیاز امروز؛ این مفاهیم را پیدا کنید. انصافاً ما ایرانیها در گزارش حقایق و حوادث و شخصیّتهای خودمان، آدمهای تنبلی هستیم؛ واقعاً اینجوری است. حالا البتّه این درخور تحقیق آقایان جامعهشناس است که تحقیق کنند ببینند آیا این تنبلی یک خصوصیّت ملّی ما است یا در طول زمان بر ما تحمیل شده؟ ما دربارهی شخصیّتهایمان [کار نمیکنیم]. حالا مثلاً فرض کنید امام بزرگوار ما یک شخصیّت درجهی یک است دیگر؛ یعنی هیچ کسی -چه دوست، چه دشمن- مثلاً دربارهی شخصیّت امام تردید ندارد و عظمت این شخصیّت را کسی تردید نمیکند. ممکن است یکی [او را] قبول نداشته باشد، امّا عظمت او را قبول دارد. حالا ما دربارهی …
نیاز به تاریخ مستند، قوی و روشن از مشروطیت در سطوح مختلف
آنچه من بر آن اصرار دارم، مسئلهی تاریخنگاری مشروطه است که از سالها پیش با دوستان متعددی این را درمیان گذاشتهام و بحث کردهام. ما واقعاً احتیاج داریم به یک تاریخ مستندِ قوىِ روشنی از مشروطیت. مشروطیت را باید درست تبیین کنیم، که البته وقتی این تاریخ تبیین شد و در سطوح مختلف آماده شد - چه در سطوح دانشآموزی و دانشگاهی، چه در سطوح تحقیقی - پخش و منتشر خواهد شد. حقیقت این است که ما هنوز از مشروطیت یک تاریخ کامل جامعی نداریم؛ این در حالی است که نوشتههای مربوط به مشروطیت از قبیل همان نوشتهی ناظمالاسلام یا بقیهی چیزهایی که از آن زمان نوشته شده، در اختیار مردم است؛ دارند میخوانند و برداشتهایی از قضیهی مشروطیت میکنند …
وجود منابع تاریخ روزشمار در کتابهایی مانند تاریخ طبری و ابناثیر
… میتوانم یک جمع و جوری بکنم، تا مثلاً صد مورد از اینها جمع بشود؛ دیدم نمیدانم، باید لای کتابها بگردم. هر کتابی که خواندهام، آنجاهایی که یک تاریخی بوده، ضربدری زدهام، تا معلوم بشود این تاریخ است. این نشانهی آن است که ما منبع داریم. بله، منبع مدون نداریم؛ اما همین خانمهایی که دربارهی این قضیه تحقیق میکنند، به کتابها مراجعه کنند؛ ما این همه کتاب تاریخ داریم. تاریخ طبری و ابناثیر، کاملاً تاریخند؛ سالهای وقوع حوادث در آن مشخص است و خیلی از اوقات، روزها هم مشخص است؛ مثلاً فلان کس در فلان روز متولد شد، در فلان روز فوت شد، یا مثلاً این لشکرکشی انجام گردید. البته محدود است، لیکن میشود آن را ببینیم. شبیه این وقایع، در کتابهای دیگر زیاد است.
انعکاس سرگذشت جمع محکوم و مظلوم در تاریخ رسمی به خواست جریان حاکم
علت دیگر را در خصلت تاریخنویسی و تاریخنویسان باید جستجو کرد. یک جمع محکوم و مظلوم اگر در تاریخِ رسمی، نامی هم داشته باشد و خاطرهای هم از آن ثبت شود، بیشک چنان خواهد بود که جریان حاکم و ظالم، خواسته و گفته و وانمود کرده است. برای مورخ رسمی، غیر از سخنان دلآزار دربارۀ محکومان ـ که میباید به سعی و تلاش فراوان از اینجاوآنجا جُست و با بیم فراوان ثبت کرد ـ خبرها و سخنهای بسیاری از حاکمان در دست هست که بیزحمت و نیز بیدغدغه میتوان بهدست آورد و مزد گرفت و خطر نکرد!
روایت درست تاریخ آذربایجان، وظیفهٔ همه و اهل فن
… مغولها و بعد دنبالههای آنها، هر گوشهای از کشور دست یک طایفهای، دست یک گروهی بود؛ شرق یک جور، غرب یک جور، شمال یک جور، جنوب یک جور. حرکتی که از آذربایجان شروع شد، ایران را متّحد کرد. پرچم اتّحاد ایران دست آذربایجان است؛ اینها حقایقی است، اینها تعارف نیست. روایت درستِ تاریخِ آذربایجان، جزو لوازم تاریخنگاری اسلامی است و وظیفهی همه است که این کار را انجام بدهند؛ اهل فنّش، اهل کارش باید این کار را انجام بدهند.
نقد تعمیم قرون وسطای اروپا به همهٔ دنیا و ترویج تاریخهای غربی در ایران
در قرنهای چهارم و پنجم هجری - یعنی قرنهای دهم و یازدهم میلادی که دوران قرون وسطای اروپاست؛ یعنی دوران جهالت محض - ما ابن سینا را داشتیم، محمدبن زکریای رازی را داشتیم. اروپائیها وقتی به گذشته نگاه میکنند، خیال میکنند همهی دنیا در قرون وسطی بوده! تاریخ را هم آنها نوشتهاند! متأسفانه تاریخهای آنها هم در کشور ما ترجمه و ترویج شده. دوران قرون وسطای اروپا، یعنی دوران نهایت ظلمت و تاریکی و بیخبری؛ دورانی است که ما فارابی را داشتیم، ابنسینا را داشتیم، خوارزمی را داشتیم. ببینید فاصله چقدر است!
بیتوجهی ما به شناسایی و تحلیل شخصیتهای تاریخی خود برخلاف غربیها
… - یعنی سعی میکنند این شخصیتها را از لابهلای انبوه چهرههای شناخته و ناشناختهی تاریخ منضبط بیرون بکشند و آنها را روی سکو بنشانند؛ مشخص کنند، و به آنها افتخار کنند. البته این کارها واقعاً هم تأثیر دارد؛ یعنی اینطور نیست که تأثیر نداشته باشد؛ اما ما نه؛ ما شخصیتهای برجستهیمان را البته میشناسیم، ولی تاریخ وفات خیلیهایشان را هم حتّی نمیدانیم، چه برسد به تاریخ تولدشان یا تاریخ ازدواجشان با فلان دختر، که معمولاً غربیها این چیزها را ذکر میکنند. این، نشاندهندهی این است که ما به شناسایی و پرداخت چهرهی شخصیتهای تاریخی خودمان و تحلیل این چهرهها بها ندادهایم و این به ضرر ما تمام میشود. مثلاً در همین قضیهی مشروطه، مرحوم حاجآقا نورالله یک شخصیت برجسته است. یا مرحوم آسید عبدالحسین لاری هم در بین شخصیتهای برجستهی سیاسی - روحانىِ همین برههی مورد نظر شما، یک شخصیت فوقالعاده برجسته است؛ اما ما از میان همهی اینها، فقط یک مدرّس را بهصورت …
کم مطرح شدن بزرگان روحانی مشروطه و ظلم به روحانیت شیعه
… میرزای نائینی همینطور؛ اما قضیه در همین حدود تقریباً متوقف ماند؛ در حالیکه در قضیهی مشروطه شخصیتهای برجستهیی بودند. شما نگاه کنید به تاریخ کسروی، مثلاً فلان شخص که در تبریز یک قطار فشنگ به خود میبسته و رشادتهایی کرده، شده یک شخصیت! البته ما نمیگوییم چرا؛ اما اسم «ثقةالاسلامِ» با آن عظمت، که اتفاقاً کسروی از او تعریف کرده، یا همان بزرگانی که پدر من نعش آنها را در دوران نوجوانی بالای دار دیده بود - در همان روز عاشورایی که روسها اینها را به دار کشیدند - خیلی کم مطرح هستند. اینها خیلی افراد بزرگ و خیلی شخصیتهای برجستهیی بودند. ما چرا اجازه بدهیم این ظلم به روحانیت شیعه بشود؟ شما نگاه کنید که در سرتاسر کشور، چه کسانی انجمنهای ملی را میگرداندند؟ درست است که در تکوین مشروطیت، هم جریان روحانیت و هم جریان روشنفکری، هر دو، دخیل بودند - این را نمیشود انکار کرد و این مقدماتِ همان چیزی بود که بعد اسمش شد مشروطیت، و اول، عدالتطلبی و …
نقد نادیده گرفتن تمدن اسلامی در تاریخ علم
… سوى دیگر به سواحل اقیانوس اطلس، و از شمال تا استپهاى سیبرى، و از جنوب تا جنوب اقیانوس هند میرسید. قرنهاى سوّم و چهارم هجرى و پس از آن، مزیّن به تمدّنى آنچنان مُشعشع است که پس از هزار سال هنوز برکات علمى و فرهنگى آن را در مدنیّت کنونى جهان میتوان بوضوح دید؛ اگر چه مورّخان غربى به هنگام حکایت تاریخ علم و تمدّن، این رستاخیز عظیم و بىسابقهى علم و فرهنگ و تمدّن را یکسره در بوتهى اجمال و اهمال مینهند، و سرگذشت علم را از یونان و روم باستان، یکسره به رنسانس متّصل میکنند! گویى علم و تمدّن، هزار سال مرده بود و یکباره در رنسانس تولّد یافت! لیکن حقیقت آن است که قرون وسطیٰ فقط براى غرب و اروپا دوران تاریکى و جهالت و وحشت بود، ولى براى دنیاى اسلام با گسترهاى چندین برابر اروپا، یعنى از آندلس تا چین، دوران تشعشع و بیدارى و عروج علمى شمرده میشد.
عیب قصهپردازی برخی مورخان معاصر و لزوم بررسی اتقان نوشتههایشان
… که راجع به مشروطیت زیاد کتاب نوشته است،[23] قصهپردازند؛ یعنی اصلاً قصد اصلیشان قصهپردازی است و مثل این معرکهگیرها عمل میکنند؛ مثلاً فرض کنید به سفر حجی رفته که حوادثی هم در آن اتفاق افتاده است؛ اما وقتی که بیان میکند، آن را با آب و تاب و لعاب بیان میکند. البته در کار آنها، این جهت عیب است. اگر از نوشتهی آنها انتخاب شد، هم بایستی از لحاظ اتقان مورد بررسی قرار بگیرد، هم زبان باید بکلی عوض بشود و زبان مناسب خود شما گذاشته بشود. درعینحال این موارد خوبند و از اینگونه بخشهای تاریخی که باب پیش از خبر است، پُرند.
ناتوانی تاریخنگاری عادی از بیان حقیقت میدانهای جنگ
… را آنچنان که هست [حفظ کنیم]؛ مثل آثار ساختمانى جنگ که امام فرمودند اینها را حفظ کنید، این هم همانجور است. اهمّیّت این از آنها خیلى بیشتر است. ما آثار جنگ را باید تا آنجا که میتوانیم کشف کنیم و حفظ کنیم که حالا شما دارید این کار بزرگ را انجام میدهید. تاریخ نمیتواند اینها را بیان کند. در تاریخ خواهند گفت هشت سال جنگ شد دیگر؛ بیشتر از اینکه نمیشود بگویند. عملیّاتها را یکىیکى خواهند گفت ــ در فلان تاریخ عملیّات فتحالمبین شد، در فلان تاریخ عملیّات فلان شد، پیروزى شد، اینقدر نیرو شرکت داشت ــ امّا اینها کجا و حقیقتِ آنچه در این میدانها گذشته کجا؟ شما بحمدالله دارید به این قضیّه رسیدگى میکنید. کار را مغتنم بشمرید.
تاریخ بهعنوان علم اسلامی مستقل و ارتباط آن با مسائل فقهی
… کار و تحقیق بشود. اگرچه کتابهاى خوبى نوشته شده لکن در عین حال انسان احساس میکند جاى زیادى و خلأ عظیمى در رجال وجود دارد. ما از همین شناخت رجال و معرفت رجال است که میخواهیم حجّت را براى خودمان در باب سنّت به دست بیاوریم. باید روى آن کار بشود؛ یا تاریخ. تاریخ بسیار مهم است؛ حتّى از تاریخ در فقه هم میشود استفاده کرد. بسیارى از مسائل فقهى هست که به تاریخ ارتباط پیدا میکند. ما به این ارتباط کمتر توجّه کردیم و حتّى کشف نکردیم. البتّه من تاریخ را به عنوان یک علم مستقل عرض میکنم، یک علم اسلامى است و بایستى در آن کسانى کار کنند؛ یا فلسفه.
ایراد مورخان سادهدل به لشکرکشی امام حسن (ع) و هجوم از هر سو به او
… و آنها را بر جنگ تحریض میکند، درحقیقت ادامۀ همان کاری را میکرد که پیش از او پدرش امیرالمؤمنین علیهالسلام با همین گروه و اَسلاف[11] این گروه انجام داده بود، و پیش از او پیامبر. کارِ امام مجتبی علیهالسلام یعنی لشکرکشی او بهطرف معاویه، کارِ تازهای نبود. بعضی از مورخین سادهدل ـ اگر نگوییم مغرض ـ به امام مجتبی تاختند که چرا ایشان بعد از آنکه به خلافت رسید و مردم با او بیعت کردند، به فاصلۀ مدتی که حداکثر مدت آن دو ماه است، از کوفه حرکت کرد و به مدائن رفت و عدهای را به مَسکِن فرستاد؟ چرا به جنگ معاویه شتافت؟ این ایرادی است که به امام حسن علیهالسلام شده. در مسئلۀ امام حسن علیهالسلام عیب قضیه این است که از همه طرف و از نقطهنظرهای مختلف، این قضیه را مورد هجوم قرار دادهاند. عدهای میگویند آقا! اصلاً امام حسن علیهالسلام چرا رفت جنگ؟ چرا با معاویه جنگید؟ حقش بود نجنگد.
راهیافتن شنیدههای بیمدرک به کتابها و نقد بازگویی آنها
… انقلابی است، نسبت به دین، سؤال و مسئله ایجاد میشود و اشکال و عقده بهوجود میآید، نباید آن مطالب را بگویید. حتی اگر سندِ درست هم داشت؛ چون موجب گمراهی و انحراف است، نباید نقل کنید؛ چه رسد به اینکه اغلبِ این مطالبِ مندرج در بعضی کتابها، سند درستی هم ندارد. یک نفر از زبان دیگری، مطلبی را مبنیبر این میشنود که من در فلان سفر، فلانجا بودم، که فلان اتفاق افتاد. گوینده از روی مدرک یا بدون مدرک، چنان مطلبی را میگوید. شنونده هم آن را باور میکند و در کتابی مینویسد و این کتاب به دست من و شما میرسد. من و شما چرا باید آن مطلب را که نمیتواند در یک مجمع بزرگ، برای ذهنهای مستبصر و هوشیار و آگاه توجیه شود، بازگو کنیم؟ مگر هر مطلبی را هرجا نوشتند، انسان باید بخواند و بازگو کند!
لزوم کشف زمان و خصوصیات حوادث با تکیه بر قراین و مقایسهٔ روایات
… قرار دارد. این زندگی پُرماجرا و حادثهخیز، که کشمکشها و فراز و نشیبهای آن از لابهلای صدها روایت تاریخی مشاهده میشود، و نه در تاریخ و نه در گفتار محدثان و تذکرهنویسان، هرگز بهشکل مرتب و پیوسته منعکس نگشته، و زمان و خصوصیات بیشتر حوادث آن تعیین نشده است. پژوهشگر باید با تکیۀ بر قراین و ملاحظۀ جریانهای کلی زمان، و مقایسۀ هر روایت با اطلاعاتی که دربارۀ اشخاص یا حوادث یادشده در آن از منابع دیگر میتوان بهدست آورد، زمان و مکان و خصوصیات حادثه را کشف کند. شاید یکی از علل این گنگبودن و ابهام، بهویژه در فعالیتهای تشکیلاتی امام با یارانش را، در ماهیت این کارها میباید جستجو کرد.
جستجوی قراین و شواهد برای اثبات فعالیت پنهان ائمه بهجای انتظار دلایل صریح
… میشود. در واقع، شیعه نامی بود برای حزب امامت؛ حزبی که با رهبری امام، به فعالیتهای معیّنی سرگرم بود، و همچون همۀ حزبها و سازمانهای معترض در دوران اختناق، با استتار و تقیّه میزیست. این، چکیده و عصارۀ نگاهی دقیق به زندگی ائمه و بهویژه امام صادق است. [البته] این چیزی نیست که بتوان برای اثبات آن در انتظار دلایل صریح نشست؛ چراکه هرگز بر سَردَر یک خانۀ پنهان، نمیتوان و نباید در انتظار تابلویی بود که بر آن نوشته باشند: این یک خانۀ پنهان است؛ اگرچه نمیتوان هم بدون قراین حتمیتبخش، وجود آن را مسلّم دانست. پس شایسته آن است که به جستجوی قراین و شواهد و اشارات برخیزیم.
نپرداختن تاریخ به نکتههای الگوساز در گوشه و کنار حوادث
من نمیدانم شما هیچ وقت رئیس یک مجموعه کاری بودهاید، تا بدانید معنای مسؤولیت یک مجموعه چیست!؟ در چنین شرایطی، انسان واقعاً بیچاره میشود. در این شرایط، نقش فاطمه زهرا سلاماللهعلیها را ببینید. آدم تاریخ را که نگاه میکند، اینگونه موارد را در گوشه کنارها هم باید پیدا کند؛ متأسفانه هیچ فصلی برای اینطور چیزها باز نکردهاند.
کمرنگ بودن توطئهٔ جنگ جهانی اول در آذربایجان در نوشتههای مورخان
شما جوانان - بخصوص - باید روی این نکته توجّه کنید و در نوشتههای مورّخین و گزارشگران مسائل ایران، باید این نکته بیاید؛ که متأسفانه خیلی کمرنگ است یا نیست. آن نکته این است که در جنگ بینالملل اوّل ، نمایندگان دو، سه کشور از کشورهای مسیحىِ دنیا، در این حول و حوش حضورِ ضعیفی داشتند. نمایندگان روسها، انگلیسیها و آمریکاییها هم در این استان حضور داشتند. به چه اسمی؟ به اسم معلّم، به اسم پزشک و از این قبیل. درست توجّه …
محور قرار دادن گفتههای شیخ طوسی، ابنطاووس و مفید در مداحی
… و گفت. حالا شاید مجال این نباشد که در این باره صحبت بکنیم لکن اینها حرفهایى است که باید بالاخره گفته بشود، شنفته بشود، تکرار بشود. در دعاهاى ما، در زیارتهاى ما تعبیرات عاشقانهاى هست، تعبیرات خیلى خوبى هست، حقایقى را نشان میدهد؛ اینها را محور باید قرار داد. آنچه را شیخ[7] در کتابهایش گفته، ابنطاووس گفته، مفید در ارشاد گفته و بزرگان گفتهاند، بایستى محور قرار داد، بعد آنها را در یک ارائهى هنرى، به شکل زیبا و شایستهاى بیان کرد. حالا در آن شکلِ بیان، هر کسى سلیقهاى دارد، آن ایرادى ندارد.