ما گفتیم که زندگی ائمه درحقیقت مثل زندگی یک انسان است؛ یعنی شما نمیتوانید تفکیک قائل بشوید بین زندگی امام سوم و امام ششم و امام دهم؛ اینها یک نفرند. شما یک انسانی را فرض کنید که این انسان، دویستوپنجاه سال عمر کرده؛ ائمۀ ما همان انسانند. از سال 10 هجرت یعنی سال وفات پیغمبر، تا سال 260 هجرت، یعنی سال غیبت امام زمان و وفات امام عسکری، میشود چند سال؟ دویستوپنجاه سال. دویستوپنجاه سالِ تمام، مجموعۀ سالیان زندگی یک انسان است. اگر ائمۀ ما بهجای یازده نفر ـ از امیرالمؤمنین تا امام عسکری که یازده نفرند، که شرح حال آنها بیشتر مطرح است ـ یک نفر بودند، فرض میکنیم یک نفری بود که از سال دهم هجرت شروع میکرد به کار و سال 250 کارش را تمام میکرد؛ اگر یک نفر بودند، به همین شیوه عمل میکردند که الان در زندگی ائمه مشاهده میکنیم. آنوقت فصل زندگی امام سوم، سیدالشهدا صلواتاللهعلیه یک قسمت از این زندگی 250 ساله است، فصل زندگی امام صادق یک فصل دیگرش است، فصل زندگی امام عسکری یک قسمت دیگرش است. اینها همه درحقیقت فصول زندگی یک انسان است. پس همه با همدیگر چیست؟ مرتبط و هماهنگ است؛ باهم ضد نمیتواند باشد. اگر شما میبینید امام حسن صلح کرده با معاویه و امام حسین جنگیده با یزید، این دوتا کار، دوتا کار مکمل هماند، نه ضد هم. همچنانیکه یک انسان در دو فصل از زندگی ـ یک انسان منطقی، نه انسان هَردنبیر[1] ـ دو کارِ متناقض انجام نمیدهد، این دوتا کار مکمل هماند. هر دو برطبق شرایط منطقی زمان و اوضاع اجتماعیشان انجام گرفتهاند. زندگی امام صادق را شما اینطوری فرض کنید؛ لذا در زندگی خود امام صادق، دو فصلِ ازهمجدا و بیشباهت به هم وجود دارد؛ یکی آن سالهای اول که امام صادق با بنیامیه روبهروست؛ یکی هم آن شانزده سال بعد. [امامت] امام صادق از سال 114 تا سال 148 [است]. میشود سیوچهار سال. هجده سال از این سیوچهار سال با بنیامیه است و شانزدهسالش با بنیعباس. آن هجده سال با آن شانزده سال، وضعش فرق دارد، و آن شانزده سال، اولش با آخرش متفاوت است. اینها باهم متناقض نیستند، اینها مکمل هم و درحقیقت تشکیلدهندۀ یک زندگی نوین و کاملند. این نکتهای است که لازم است توجه داشته باشید.
خب، ما آمدیم این زندگی 250 ساله را ـ که آغاز و پایانش از سال دهم تا سال دویستوشصتم است ـ تقسیم کردیم به چهار دوره؛ دورۀ اول و دوم و سومش را [مطرح کردیم]. دورۀ چهارم از زمان امام سجاد آغاز میشود؛ یعنی از سال 61 هجرت که سال شهادت امام حسین است، تا سال 260 یعنی سال شهادت امام عسکری. این دورۀ چهارم، خصوصیات ویژۀ خودش را دارد. ائمۀ ما از اول این دوره شروع کردند [به انجامِ] این کارهایی که میگویم.
اول، [فراهم آوردن] آمادگی ذهنی مردم برای طرحریزی یک انقلابِ مجدد اسلامی. انقلاب اولی کِی است؟ زمان پیغمبر. منتها قدرتمندان و طواغیت آمدند مسیر این انقلاب را عوض کردند. امام سجاد و ائمۀ بعد از او، در این دورۀ چهارم، دارند روی ذهن مردم کار میکنند تا زمینه را آماده کنند برای ایجاد یک انقلاب دوم. که کار انقلاب دوم چیست؟ کار انقلاب دوم این است که مجدداً آبِ رفته را به جوی برگرداند؛ یعنی مجدداً حکومت را اسلامی کند، جامعه و نظام را بهمعنای درست کلمه، قرآنی کند. اول ذهن مردم باید آماده بشود دیگر؛ آن ذهنی که سالیان درازی رویش کار شده و عقیدهاش این است که علیبنابیطالب یک کافر است ـ معاذالله ـ که اگر کسی لعنش کند، به خدا نزدیک میشود! با این ذهن که نمیشود حکومت اسلامی درست کرد. باید اول روی ذهنها کار کرد.
مرحلۀ بعدی این است: بعد از آنکه روی ذهنها یکخُرده کار کردی، فضا آماده شد و یک عدهای پیدا شدند که حاضر شدند به این جنبش و مقاومت بپیوندند، یعنی زمینه در آنها آماده بود که به این جنبش بپیوندند؛ بعد شروع کنید اینها را ازلحاظ تشکیلاتی به همدیگر مرتبطکردن؛ یعنی ایجاد یک تشکیلات، ایجاد یک تحزّب. در همین هنگام، مرحلۀ دیگر و کار دیگر این است که به دستگاه سیاستِ مسلط ـ مثلاً دستگاه بنیامیه ـ ضرباتی جابهجا وارد کنید تا ضعیف بشود. افراد وابستهاش را بگیرید، روحیهشان را ضعیف کنید، حرکات انقلابی و مقاومت در میان مردم علیه دستگاه مسلط بهوجود بیاورید.
..مقاومت، تشکل، ضربهزدن به دستگاه بنیامیه، آمادهکردن ذهنیت مردم برای ایجاد انقلاب دوباره؛ این کاری بوده که در مرحلۀ چهارم ـ که از زمان امام سجاد شروع میشود ـ آغاز شده. شما ببینید این موفقیت چقدر زیاد است که همان شهر کوفهای که زینب سلماااللهعلیها بهعنوان اسیر و سرهای بریدۀ شهدا در آن شهر وارد میشوند، و مردم آن شهر تماشا میکنند و کَکِشان هم نمیگزد، حداکثر چهار قطره اشک میریزند ـ که ارزشی هم ندارد آن اشک ـ میشود پایگاه مقاومتهای تند و شدید. این را چه کسی میکند؟ این کار رهبری است که در مدینه نشسته، یعنی امام سجاد و سپس امام باقر. همان خاندان پیغمبری که دشمن، گستاخیِ هرگونه کاری را نسبت به آنها داشت ـ زندانکردن، کتکزدن، شکنجهکردن، محاصرۀ اقتصادی کردن، آنها را به فقر اجباری کشاندن تا کشتن، و دوست جرئت نداشت که دربارۀ اینها یک کلمه حرفِ حاکی از ستایش بزند ـ در دوران امام باقر کارشان به آنجا میرسد که بزرگترین علما و فقها و فتوادهندگان در جامعۀ اسلامی آن روز، شاگردهای امام باقرند. این خیلی موفقیت است. یک انسانی، یک عنصری، یک خانوادهای که در جامعه و ازطرف نظام حاکم، فرصت و امکان هیچگونه کاری برایش وجود نداشته، آنقدر موفقیت و فرصت در طول زمان پیدا کند که ناگهان نام و یاد آنها [در بین] همۀ اساتید، همۀ بزرگان، همۀ علما، همۀ دانشگاهها، پُر باشد؛ این حاکی از یک تلاش فوقالعاده است. این تلاش را امام سجاد شروع کرد. (59/6/14)
رژیم بنیامیه در سالیان آخر زندگی امام باقر و نیز سالهای آغاز امامت فرزندش امام صادق، یکی از پُرماجراترین فصول خود را میگذرانید. قدرتنماییهای نظامی در مرزهای شمال شرقی، ترکستان و خراسان؛ و شمال، آسیای صغیر[2] و آذربایجان؛ و مغرب، آفریقا و آندلُس و اروپا؛ از سویی، و شورشهای پیدرپی در نواحی عراقِ عرب و خراسان و شمالِ آفریقا که عموماً؛ یا غالباً بهوسیلۀ بومیان ناراضی و زیرِ ستم، و گاه به تحریک یا به کمک سرداران مغول اموی بهپا میشد،[3] از سوی دیگر. همچنین وضع نابسامان و پریشان ملی در همهجا و مخصوصاً در عراق، [که] مقرّ تیولداران[4] بزرگ بنیامیه و جایگاه املاک حاصلخیز و پُربرکت که غالباً مخصوص خلیفه و یا متعلق به سران دولت او بود؛ و حیفومیلهای افسانهای هشام و استاندار مقتدرش در عراق، خالدبنعبدالله قَسری[5]؛ و بالاخره قحطی و طاعون در نقاط مختلف، ازجمله در خراسان و عراق و شام؛ حالت عجیبی به کشور گستردۀ مسلماننشین که بهوسیلۀ رژیم بنیامیه و به دست یکی از معروفترین زمامداران آن اداره میشد، داده بود. بر اینهمه، باید مهمترین ضایعۀ عالم اسلام را [هم] افزود؛ ضایعۀ معنوی، فکری و روحی.
در فضای پریشان و غمزدۀ کشور اسلامی که فقر و جنگ و بیماری، همچون صاعقۀ برخاسته از قدرتطلبی و استبدادِ حکمرانان اموی بر سر مردمِ بینوا فرود میآمد و میسوزاند و خاکستر میکرد، پرورش نهال فضیلت و تقوا و اخلاق و معنویت، چیزی در شمار محالات مینمود. رجال روحانی و قُضات و محدثان و مفسّران، که میبایست ملجأ و پناه مردم بینوا و مظلوم باشند، نهفقط به کار گرهگشایی نمیآمدند، غالباً خود نیز بهگونهای و گاه خطرناکتر از رجال سیاست، بر مشکلات مردم میافزودند. نامآوران و چهرههای مشهور فقه و کلام و حدیث و تصوّف، از قبیل حسنِ بصری، قُتادةبندعامه، محمدبنشهاب زهری، ابنبشر، محمدبنالمُنکَدر، ابنابیلَیلی، و دهها تن از قبیل آنان، درحقیقت مهرههایی در دستگاهِ عظیم خلافت یا بازیچههایی در دستِ امیران و فرمانروایان بودند.
تأسفآور است اگر گفته شود که بررسی احوال این شخصیتهای موجّه و آبرومند، آنان را در چهرۀ مردانی سر در آخورِ تمنّیاتِ پلید، همچون قدرتطلبی و نامجویی و کامجویی، یا بینوایانی جَبان[6] و پست و عافیتطلب، یا زاهدانی ریاکار و ابله، یا عالِمنمایانی سرگرمِ مباحثاتِ خونینِ کلامی و اعتقادی، در ذهنِ مطالعهگر مجسم میسازد.[7]
قرآن و حدیث که میبایست نهال معرفت و خصلتهای نیک را زنده و باروَر بدارد، به ابزاری در دست قدرتمندان یا اشتغالی برای عمرِ بیثمرِ این تبهکاران و تبهروزان تبدیل شده بود.
در این فضای مسموم و خفه و تاریک، و در این روزگار پُربلا و دشوار بود که امام صادق علیهالسلام بار امانت الهی را بر دوش گرفت. پیشوایصادق/ ص56-54
وقتی امام باقر از دنیا میرود، بر اثر فعالیتهای بسیاری که در طول این مدت خود امام باقر و امام سجاد انجام داده بودند، اوضاع و احوال به سود خاندان پیغمبر بسیار تغییر کرد؛ همانطورکه اشاره کردم. و نقشه این است، در دو کلمه من نقشۀ امام باقر و امام صادق را افشا کنم برایتان؛ که البته آنوقت جزو اسرار بود. همان اسراری است که میگویند مثلاً جابربنیزید جعفی جزو صاحبان سِرّ بود، و هرکس راز ما را منتشر بکند لعنت خدا بر او باد، و چه و چه.[8] آن اسراری که آن روز اگر منتشر میکردند، لعنت خدا بر آن منتشرکننده بود، همینهایی است که من میخواهم افشا کنم. منتها امروز دیگر افشایش اشکالی ندارد، بلکه واجب است تا مردم بدانند که امام چهکار میخواسته بکند. بعد از رحلت امام باقر، نقشۀ امام صادق این بود که کارها را جمعوجور کند، یک قیام علنی به راه بیندازد و حکومت بنیامیه را ـ که هر روزی یک دولتی عوض میشد و حاکی از نهایت ضعف دستگاه بنیامیه بود ـ واژگون کند و از خراسان و ری و اصفهان و عراق و حجاز و مصر و مراکش و همۀ مناطق مسلماننشین ـ که در همۀ این مناطق، شبکۀ حزبی امام صادق، یعنی شیعه، گسترده بود ـ نیرو بیاید مدینه و امام لشکرکشی کند به شام. حکومت شام را ساقط کند و خودش پرچم خلافت را بلند کند و بیاید مدینه و حکومت پیغمبر را به راه بیندازد. این نقشۀ امام صادق بود. (59/6/14)
اوضاع و احوالِ مساعد و نیز زمینههایی که کار امام پیشین فراهم آورده بود، موجب میشد که با توجه به راهِ دراز و پُرمشقّتِ نهضت تشیّع، امام صادق مظهر همان امید صادقی باشد که شیعه سالها انتظار آن را کشیده است؛ همان «قائمی» که مجاهدات طولانی اَسلافِ خود را به ثمر خواهد رسانید و انقلاب شیعی را در سطح وسیع جهان اسلام برخواهد افروخت. اشارهها و گاه حتی تصریح امام باقر نیز در پرورش نهال این آرزو مؤثر بوده است. پیشوای صادق/ص61-60
این روایت را از بحار نقل میکنم. ابوالصباح کَنانی نقل میکند که از رُوات معروف است. «قالَ نَظَرَ اَبوجَعفرٍ عَلَیهِالسَّلامُ اِلَی اینِهِ اَبی عَبدِاللهِ عَلَیهِالسَّلامُ، فَقالَ تَرَی هَذا، هَذا مِنَ الَّذینَ قالَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ: وَ نُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ استُضعِفوا فِی الاَرضِ وَ نجَعَلَهُم اَئِمَّةً وَ نجَعَلَهُمُ الوارِثیَ»[9]. امام باقر نگاهی میکند به چهرۀ امام صادق، با آن دید تیزبین و باریکبین امامت، با آن دانش وسیع و عمیق و متلاطم. ابوالصباح کنانی هم نشسته آنجا. میگوید: گویا میبینم این جوان، از جملۀ کسانی است که خدا دربارۀ آنها اینطور فرموده است: «وَ نُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ استُضعِفوا فِی الاَرضِ وَ نجَعَلَهُم اَئِمَّةً». میبینم که زمام قدرت و حکومت را، او باید در دست بگیرد و مستضعفان را وارثان زمین بسازد و پیشوایی امت را، بلکه پیشوایی بشریّت را، این فرزند جوان من، باید عهدهدار شود. (53/8/19)
«وَ نُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ استُضعِفوا فِی الاَرضِ وَ نجَعَلَهُم اَئِمَّةً وَ نجَعَلَهُمُ الوارِثینَ» را نمیشود حمل کرد بر وراثت معنوی و بر امامت علمی و فقهی. این همان امامت سیاسی است، این همان چیزی است که بهمعنای حاکمیت سیاسی است؛ همچنانیکه در باب مصداق اولی این آیه ـ یعنی بنیاسرائیل ـ میشود این را فهمید. آیه در باب بنیاسرائیل است؛ که خدای متعال به بنیاسرائیل وعده داد: «وَ نُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ استُضعِفوا فِی الاَرِ» تا آخر، «وَ نُرِیَ فِرعَونَ وَ هامانَ وَ جُنودَهُما مِنهُم ما کانوا یَحذَرونَ»[10]؛ یعنی حاکمیت بنیاسرائیل بهجای حاکمیت فرعونی، امامت بنیاسرائیل در زمین. و امروز هم شما میبینید از این آیه، ما همین را استنباط میکنیم. امامت یعنی امامت سیاسی، یعنی حاکمیت، یعنی رسیدن به آن چیزی که وعدۀ پیغمبران، وعدۀ پیغمبر، و وعدۀ همۀ امامان بود. (67/8/8) آدم میبیند که در دید امام باقر صلواتاللهعلیه بهثمررسانندۀ رستاخیزِ دوبارۀ اسلامی، یعنی ادامهدهندۀ بعثت نبی، بانی این رستاخیز، امام صادق است. آن بنّای اول، امام سجاد، خشت اول را نهاده است. دومین بنّای مقتدرِ ماهرِ زبردست، دومین خشت را نهاده، و اینک نوبت این سومین است که بنیان رفیع را شالودهریزی کامل بکند، بلکه بپردازد. این یک روایت.
روایت دوم را جابربنیزید نقل میکند. اینهم در بحار است. (53/8/19) که از حدیث [قبلی] صریحتر است، راویاش هم از ابوالصباح کنانی، راویِ اهل سِرتر و رازدارتری است؛ چون جابربنیزید جعفی جزو اصحاب سِر امام باقر و امام صادق است. (67/8/8) میگوید: «سُئِلَ اَبوجَعفَرٍ عَلَیهِالسَّلامُ عَنِ القائِمِ بَعدَهُ»[11] از امام باقر، حضرت ابیجعفر، سؤال شد پس از شما قائم کیست؟
قائم یعنی چه؟ یعنی قائم به امرِ امامت؟ قائم به امرِ گفتن دین؟ قائم به امرِ تدریس؟ یُمکِن[12]! بنده این احتمال را نفی نمیکنم و بهطورقطع و یقین نمیگویم که منظور، این احتمال نیست. اما سؤال میکنم، عُرفاً، معمولاً به چه کسی قائم میگویند؟ امام قائم کیست؟ امروز حضرت قائم کیست؟ و چه چهره و سیما و مَنشی از کسی که به او قائم گفته میشود، در ذهنها هست؟ سؤال شد از امام باقر که قائم بعد از شما کیست؟ آدم خیال میکند قائم یعنی آنکسیکه قرار است کمر ببندد، بهپا خیزد، انتظارِ اهلبیت را برآورده کند، و فرج آل محمد را به ثمر برساند. فرج اسلام را، فرج تشیّع را، و فرج آل محمد را به ثمر برساند. آدم خیال میکند قائم یعنی این. میپرسند قائم کیست؟ «فَضَرَبَ بِیَدِهِ عَلَ اَبیعَبدِاللهِ» زد روی شانۀ امام صادق، «وَ قالَ هَذا وَاللهِ وَلَدی قائِمُ آلِ بَیتِ مُحَمَّدٍ» قائم خاندان پیغمبر، این است.
یک روایت دیگر هم البته در این زمینه هست که آنهم به همین تعبیر است. (53/8/19) قائم آل محمد یعنی همان چیزی که وعدۀ ائمه علیهمالسلام بوده. پس ببینید؛ قائم آل محمد، قائم، قیامکننده، یک عرفی داشته در بین ائمه علیهمالسلام. تمام ائمه از زمان امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام در انتظار یک قیامکنندهای، قائمی بودند. در روایات متعدد از ائمۀ معصومین، مژدۀ آمدن قائم داده شده، این قائمی که در روایات هست؛ برداشت من این است، (67/8/8) که یک اسم عام است، اسم خاص نیست، اسم ولیِّ عصر صلواتاللهعلیه نیست. حضرت ولیِّ عصر صلواتاللهعلیه قائم نهایی آل محمد است. اما همۀ کسانی از آل محمد که در طول زمان قیام کردند ـ چه پیروزی بهدست آورده باشند، چه نیاورده باشند ـ اینها قائم آل محمدند. و این روایاتی که میگوید وقتی قائم ما قیام کند، این کارها را میکند، این رفاه را ایجاد میکند، این عدل را میگستراند، آن روز منظور حضرت ولیِّ عصر نبود. منظور آن شخصی از آل محمد بود که بناست حکومت حق و عدل را بهوجود بیاورد. او وقتیکه قیام بکند این کارها را خواهد کرد، و این درست هم بود. مثلاً عرض خیابانها را پانزده ذراع خواهد کرد. آنوقت خیابانی نبود، آنوقت کوچههای تنگ و تاریک بود، یکی از کارهای رفاهی این بود که در شهرها خیابانکشی بشود؛ این در گفتۀ امام صادق هست. خب، ولیِّ عصر صلواتاللهعلیه که نمیآید اتوبانهای شصتمتری را بکند پانزده ذراع! این برای آن زمان است؛ یعنی آن زمان، قائم که قیام میکرد، این کارها را انجام میداد. و امام صادق قرار بود که قائم آل محمد در آن روز باشد. (59/6/14)
بنده سالهاست این در ذهنم هست و به روایات زندگی ائمه هم که مراجعه کردم، همیشه این تأیید شده. هیچوقت هم چیزی که نقض آن باشد، ندیدم در روایات. مراد از این قیامکننده، آن حجت قائم در آخرِ زمان نیست، که ولیّ عصر ارواحنافداه باشد؛ آن یک حساب دیگر است، آن یک چیز دیگر است. بههرحال غیبتی پیش میآمده، این فیعلمالله معلوم بوده و مسلّم بوده؛ اما در دوران زندگی ائمه، مبارزات و جهاد پنهان ائمه علیالقاعده به یک نقطهای میرسید که باید در آن نقطه آن مبارزات پنهانی بهصورت آشکار ظاهر بشود، و یک نفر قیام کند بهقصد تشکیل حکومت. این چیزی است که [اگر] کسی با این اطلاع ذهنی، در روایات زندگی ائمه نگاه کند، در آن شک نخواهد کرد. شک نباید کرد که در عرف زندگی ائمه، این مسلّم و قطعی بوده که هرکدامی که موقعیت مناسبی به دستشان بیاید، باید قیام کنند و پرچم حکومت عدل را برافراشته کنند. (67/8/8)
یک نکتهای هم در مورد نیاوردن اسمِ حضرت ولیِّ عصر صلواتاللهعلیه بگویم که نام شریفش «محمد» است. خیلیها اینطور برداشت کردند و گفتند حرام است که نام حضرت ولیِّ عصر را، نام اصلیاش را که محمد است، انسان بگوید! درحالیکه نه، مسئله این نیست. اهل فن به روایاتی که در این باب وارد است در «وسائل»، رجوع کنند. در وسائل در بابِ امربهمعروف و نهیازمنکر، یک بابی هست، «باب تحریم الاسم»[13] که نامبردن حرام است. از چه کسی؟ از قائم. اگر گفتید که فلانی بناست قیام بکند، و در عرف شیعه و عرف اهلبیت و خاندانِ پیغمبر، معلوم شد که فلانی بناست متصدی امر قیام بشود، مدام گفتن [این راز]، این به آن گفت، آن به این گفت، خب، ازبینبردن فلانی که خیلی کار آسانی است، منصور و هشام و دیگری و دیگری میفهمند، و همین فلانی را از بین میبرند. گفتند اسم آن قائمی را که بناست کار را او بکند، نیاورید. منظور آن است. شاید بعد از رحلت امام عسکری صلواتاللهعلیه خود ولیِّ عصر صلواتاللهعلیه مشمول همین مطلب میشد. که باید اسم آن بزرگوار آورده نمیشده تا دستگاه خلافت نفهمد که بعد از امام عسکری چه کسی بناست این بار را بر دوش بگیرد. ولی خب، حالا طبعاً مطرح نیست. (53/8/19)
«عَن اَبی حَمزَةَ الثُّمالِیِّ بِسَنَدٍ عالٍ»، در کافی است حدیث، «قالَ سَمِعتُ اَباجَعفَرٍ عَلَیهِالسَّلامُ یَقولُ: یا ثابِتُ[14]اِنَّ اللّهَ تَبارَکَ وَ تَعالَی قَد کانَ وَقَّتَ هَذَا الاَمرَ فِی السَّبعینَ فَلَمّا اَن قُتِلَ الحُسَینُ صَلَواتُاللهِعَلَیهِ اشتَدَّ غَضَبُ اللهِ تَعالی عَلَی اَهلِ الاَرضِ فَاَخَّرَهُ اِلَی اَربَعینَ وَ مِائَةٍ فَحَدَّثناکُم فَاَذَعتُمُ الحَدیثَ فَکَشَفتُم قِناعَ السَّترِ وَ لَم یَجعَلِ اللهُ لَهُ بَعدَ ذَلِکَ وَقتاً عِندَنا وَ یَمحُوا اللهُ ما یَشاءُ وَ یُثبِتُ وَ عِندَهُ اُمُّ الکِتابِ»[15]خداوند سال 70 را برای تشکیل حکومت علوی مقدر فرموده بود. چون حسین علیهالسلام کشته شد، خداوند بر مردم خشمگین شد و آن را به سال 140 تأخیر انداخت. ما این زمان را به شما گفتیم و شما آن را افشا کردید و پردۀ کتمان را از آن برداشتید. لذا دیگر خداوند وقتی را برای آن به ما نفرمود. و خدا هرچه را اراده کند، محو یا اثبات میکند و سرنوشت مکتوب، نزد اوست. ابوحمزه میگوید: «فَحَدَّثتُ بِذَلِکَ اَباعَبدِاللهِ عَلَیهِالسَّلامُ فَقالَ قَد کانَ کَذَلِکَ». [این حدیث را به امام صادق عرض کردم. امام فرمودند چنین بوده است.] سال 140 اواخر دوران زندگی امام صادق علیهالسلام است. این همان چیزی است که من قبل از اینکه این حدیث را ببینم، از روال زندگی ائمه استشمام میکردم و به نظرم میرسید که دوران حکومتی که امام سجاد علیهالسلام آنطور برایش کار میکند و امام باقر علیهالسلام آنطور، قاعدتاً میافتد به زمان امام صادق علیهالسلام. شهادت امام صادق سال 148 است، و این وعده برای سال 140 است. سال 136، سال رویکارآمدن منصور [است]؛ اگر منصور روی کار نمیآمد، یا اگر حادثۀ بنیعباس پیش نمیآمد، گویا تقدیر عادی الهی بود که در سال 140، حکومت الهی و اسلامی سر کار آید. (65/4/28)
امام صادق از سال اولی که عهدهدار منصب امامت شد، یعنی سال 114 هجری تا لحظۀ شهادت، یعنی سال 148 هجری، یک مبارزۀ مستمر، درازمدت، و خستگیناپذیر را علیه حکام جائر زمان ـ چه بنیامیه، چه بنیعباس ـ دنبال کرده است. در این مدت، در حدود شانزده سال مصادف با دوران بنیامیه بود. یعنی از سال 114 تا سال 130. که 132، سال شروع حکومت بنیعباس است و آن دو سال آخر هم که دو سال بلبشوی حکومت اموی بود. شانزده هفده سال، امام صادق مبارزه کرد. و چه مبارزۀ دشواری بود. اولین سالهای این مبارزه، مصادف بود با حکومت هشامبنعبدالملک. (62/5/14) هشامبنعبدالملک از آن خلفای ستمگر و مالدوست، و ضمناً ازلحاظِ فکر سیاسی، بزرگ و متفکر بنیامیه بود. خدا میداند که در دوران این مرد ـ که طولانی هم شد دوران خلافتش ـ بر عالَم اسلام چه گذشت. تمام نقاطی که از آنها میتوان یک جامعه را فاسد کرد، بهوسیلۀ هشام مورد استفاده قرار گرفت. اختلاف طبقاتی و فقرِ عظیم تودۀ مردم در حد اعلا؛ مالاندوزی و ثروتاندوزی خود شخص خلیفه در درجۀ اول، و کارگزاران و عاملانش بهدنبال او، و گردنکلفتهای تابعِ آن کارگزاران در درجۀ سوم، در عالم اسلام و جامعۀ مسلمان بیداد میکرد.
به استاندار خودش در کوفه نوشت: تا وقتیکه غلۀ امیرالمؤمنین به فروش نرفته است، هیچکس حق ندارد غلۀ خودش را بفروشد. شما از این چه میفهمید؟ امیرالمؤمنین، یعنی همین جناب هشام، هشامبنعبدالملک. ایشان در کوفه غله دارند، یعنی مزارع بزرگ و پرمحصولی برای شخص خلیفه در کوفه است. کوفه یک نقطۀ خوشآبوهوایی بوده در آن زمان، و محصول داشته، برخلاف مثلاً طرفهای حجاز. اینها علاوهبراینکه در شام ـ که خودشان حاکم بودند ـ موارد ثروت و منابع ثروت بیشمار داشتند، از کوفه هم که یک نقطۀ حاصلخیزی بود، نمیگذشتند، مبالغ زیادی آنجا مزرعه داشتند. دستور میدادند تا وقتیکه غلهای که محصول مزارع شخص هشام است، به فروش نرفته و پولش نقد نشده، هیچکس حق ندارد محصول خودش را بفروشد؛ که در بازار، این محصول رقیبی نداشته باشد. این یک حرکت از حرکات هشام.
البته در تاریخ هست که آن استاندار هم دلش با هشام خوب نبود. «جان گرگان و سگان از هم جداست!»[16] چون خودش هم بهنوبۀ خود، غله داشت، مزرعه داشت و دلش میخواست که استفاده ببرد. خب دستور خلیفه هم بود و چارهای نبود. محصول خلیفه هم قیمتش گران بود. میرفت روی منبر، میگفت: مردم میگویند که خالدبنعبدالله قَسری ـ که خودِ همین استاندار باشد ـ قیمت گندم را بالا برده، خدا لعنت کند کسی که قیمت گندم را بالا برده. مردم هم میفهمیدند که گندم خلیفه است! یعنی خدا لعنت کند خلیفه را! پچپچ میکردند با همدیگر که عجب! این با آن بد است.
یکچنین وضعیتی بود در عالم اسلام. البته نتیجۀ یکچنین فشارهایی، آن فقر و آن اختناق و آن شدت عمل و آن تبعیض ـ این شده بود که در سراسر عالم اسلام، در خود عراق، در همین کوفه و بصره، در خراسان، در مصر، در بسیاری از بلاد دیگر ـ آتش جنگ داخلی شعلهور بود. یعنی گروههایی، دیگر دست از جان میشستند و عَلم مخالفت با خلافت بنیامیه را بلند میکردند. غالباً هم سرکوب میشدند و از بین میرفتند. اما خب، آتش جنگ همهجا مشتعل بود.
آنوقت علما چه میکردند؟ علما و زهّاد معروف آن زمان، و رُوات حدیث که در آن زمان چهرههای معروف عالم اسلامند، یککدام از اینها با دستگاه خلافت، اندک مناقشهای نداشتند. اینها هم چندجور بودند. بعضی کسانی بودند که در خانه نشسته بودند، و فکر میکردند که دلیلی ندارد بیخودی خودمان را به دردسر بیندازیم. حدیث هم میخواندند که پیغمبر گفته که بیخودی دودستگی ایجاد نکنید، بیخودی دردسر برای خودتان درست نکنید! یک عده اینها بودند. یک عده، علما و زهّادی بودند که علیرغم ظاهر زاهدانهشان، باطن شهوترانی داشتند. در کنار خلفا، عیش میکردند، کِیف میکردند، به خوشی میگذراندند. در مجالس عیش خلفا شرکت میکردند؛ و عالم و بزرگوار هم بودند! یک عدۀ دیگرشان هم فتوابهمزد بودند! فتوا میدادند و از دستگاه خلافت پول میگرفتند. هرچه آنها لازم داشتند، اینها برایشان فوری صافوصوف میکردند. و داستانهای فراوانی در این مقولات هست، از این فتوابهمزدها یا شهوترانها، که چگونه در خدمت مطامع [خلفا] قرار میگرفتند.
به دلایلی، خلیفه تصمیم میگرفت یک کاری را انجام بدهد. بلافاصله حدیثش حاضر بود. هر کاری اینها میخواستند انجام بدهند، فوراً روایتش را درست میکرد. آنوقت هم مثل حالا کتاب و اینها نبود که بگویند آقا در فلان کتاب نوشته، بعد بگویند نه آقا ننوشته، سندش ضعیف است؛ نه! نزدیک به زمان پیغمبر بود، هرکس میگفت من خودم از یک نفر شیخ بزرگواری، از استادی شنیدم و او از پیغمبر نقل کرد که مثلاً فلانچیز؛ قابل قبول بود. هر چیزی که خلیفه مایل بود، اینها فوراً حدیثی برایش درست میکردند. در خدمت مطامع خلفا قرار داشتند. اینهم وضع عالمان، که درحقیقت بایستی هادیانِ فکر مردم باشند و آنها را هدایت کنند. روشنفکران جامعه، آنها بودند دیگر!
..بههرحال در یکچنین دوران سیاهی که آن خلیفهاش است، آن استاندارش است، آن عالم دینیاش است، آن شاعرش است، آن طبقات مردمش هستند؛ در یکچنین وضعی، امام صادق به امامت رسید. 1360/1
و مبارزۀ خودش را شروع کرد. که مبارزۀ امام صادق یک مبارزۀ پنهانی بود. (62/5/14) امام صادق علیهالسلام از فرصت استفاده کردند برای تبیین و تبلیغ همان سه هدفی که در زندگی امام سجاد اشاره شد؛ یعنی معارف اسلامی، مسئلۀ امامت، و بهخصوص تکیه بر روی امامت اهلبیت. و این سومی در نیمۀ اول دوران زندگی امام صادق علیهالسلام بهوضوح مشاهده میشود.
یک نمونه این است که..«قالَ قَدِمَ رَجُلٌ مِن اَهلِ الکوفَةِ اِلَی خُراسانَ فَدَعَا النّاسَ اِلَی وَلایَةِ جَعفَرِبنِ مُحَمَّدٍ»[17] یک نفر بلند شده از مدینه رفته به خراسان و مردم را به ولایت جعفربنمحمد دعوت میکند؛ یعنی به حکومت ایشان. شما ببینید در دوران مبارزات ایران، آنوقتیکه ما توانستیم بگوییم جمهوری اسلامی یا حکومت اسلامی، کِی بود؟ در تمامی طول سالهای مبارزه، ما حداکثر میتوانستیم نظر اسلام در باب حکومت و حدود آن را بگوییم. یعنی اینکه بگوییم اسلام برای حکومت چه ضوابطی معیّن کرده و حاکم دارای چه شرایطی است. این حداکثر چیزی بود که در این باب میشد گفت. هرگز نوبت به داعیۀ حکومت اسلامی، یا نامبردن از شخص خاصی بهعنوان حاکم نمیرسید. سال 56 حداکثر در محافل خصوصی بود که ما حکومت اسلامی را بهعنوان یک داعیۀ مشخص مطرح کردیم. و تازه حاکمش را معیّن نمیکردیم. پس ببینید، اینکه در زمان امام صادق علیهالسلام بلند میشوند میروند در اقصی نقاط کشور اسلامی، مردم را به حکومت امام صادق دعوت میکنند، معنایش چیست! آیا معنایش غیر از نزدیکشدن زمان موعود است؟ این همان سال 140 است، این همان چیزی است که خیزِ حرکتِ ائمه بهطور طبیعی، آن را ایجاب میکرده و تشکیل حکومت اسلامی در آن دوران را نوید میداده است.
خب، مردم را دعوت میکنند به حکومت و ولایت جعفربنمحمد. ولایت را امروز، ما خوب میفهمیم. سابقاً ولایت را به محبت معنی میکردند. دعوتکردن به ولایت، یعنی [دعوتکردن] به محبت جعفربنمحمد؟ اینکه دعوت ندارد. محبت چیزی نیست که جامعه را به آن دعوت کنند. بهعلاوه اگر ولایت را به محبت معنی کنیم، دنبالۀ حدیث معنا ندارد. توجه بکنید؛ «فَفِرقَةٌ اَطاعَت وَ اَجابَت» یک فرقه اطاعت و اجابت کردند، «وَ فِرقَةٌ جَحَدَت وَ اَنکَرَت» یک عده انکار کردند، گفتند نه. خب، محبت اهلبیت را غالباً انکار نمیکردند در دنیای اسلام، «وَ فِرقَةٌ تَوَرَّعَت وَ وَقَفَت» یک فرقه هم ورع به خرج دادند و توقف کردند. تورّع[18] و توقف، دیگر بههیچوجه متناسب با محبت نیست. این قرینه است بر اینکه مقصود از ولایت، چیز دیگری است. و مقصود همان حکومت است. دنبالۀ حدیث این است: «فَخَرَجَ مِن کُلِّ فِرقَةٍ رَجُلٌ فَدَخَلوا عَلیَ الصّادِقِ عَلَیهِالسَّلامُ» [از هر فرقهای فردی] میآیند خدمت حضرت و صحبتهایی میکنند. حضرت به یکی از آنها که تورّع و توقف کرده، میگویند تو که در این کار تورّع و توقف کردی، چرا تورّع نکردی در کنار نهر فلان، در فلان روز، که فلان کار خلاف را انجام دادی؟
این گفته بهوضوح نشان میدهد شخصی که در خراسان آن دعوت را میکرده، کاری موافق رضای امام انجام میداده و شاید فرستادۀ خود ایشان بوده است. این مربوط به مرحلۀ اول از دوران امام صادق علیهالسلام است. و نشانههایی ازاینقبیل در زندگی آن حضرت هست، که به گمان زیاد همه مربوط به همین مرحله است. (65/4/28)
شیعه هم در آن زمان [مسئلۀ قیام] را میدانست. اینیکه میبینید شیعۀ خراسانی میآمد پیش امام صادق، میگفت: آقا، چرا قیام نمیکنی؟ درحالیکه صدهزار مردم شمشیرزن در خراسان منتظر تو هستند؛ این بهخاطر همین فکر بود. اگر بنا بود ائمه قیام نکنند، شیعه چرا بیاید بگوید شما قیام کن؟ این ذهنیت شیعه بود، مسلّم بود در نظر شیعه. امام هم در جواب او نمیگوید، ساکت شو مرد! قیام چیست! مگر ما میخواهیم قیام کنیم؟ ما نمیخواهیم قیام کنیم. این را نمیگوید. میگوید من یاور ندارم. او میگوید آقا صدهزار در خراسان دارید. بعد حضرت اصرار میکند، او کم میکند، کم میکند. بعد حضرت میگوید که برو داخل این تنور آتش. مرد نمیرود. امام یکی از اصحاب خودش، [هارون مکّی] را میفرماید که حالا تو برو داخل تنور آتش. او میرود داخل تنور. حضرت درِ تنور را میگذارد. آن خراسانی که آمده بوده، بنا میکند پیچوتابخوردن و نگران از اینکه حالا این سوخت، خاکستر شد، چه شد؟ بعد حضرت درِ تنور را برمیدارند، میگویند بیا بیرون. میآید بیرون. حضرت میفرماید اگر ما پنج نفر مثل این آدم داشتیم، قیام میکردیم. (67/8/8)
[یا مثل ابنابییعفور که] به امام صادق صلواتاللهعلیه عرض میکند که اگر چنانچه شما به من بگویید این سیب، نصفش حرام است، نصفش حلال، باور میکنم. و آن نصفی که شما گفتید حلال است را، حلال میدانم، و آن نصفی که گفتید حرام است را، حرام میدانم. خب، یک سیب از یک درخت آمده بیرون دیگر، این درخت یا سیب حلال تولید میکند یا سیب حرام، یا ملک من هست یا نیست، یا حرام است یا حلال است. یعنی اینقدر این بهحسب منطق و مفهوم اسلامی و شرعی، بعید است از ذهن، نهاینکه هیچ تصور نشود و محال باشد، اما خیلی بعید است از ذهن که یک سیبی را بگذارند جلوی آدم، بگویند آقا این سیب، نصفِ چپش حرام است، نصفِ راستش حلال. گفت به امام صادق، که اگر شما اینطور بگویید، من قبول میکنم و باور میکنم.[19] هرکسی نمیتواند اینطوری باشد. این، عمق میخواهد، یک عمق ایمانی. این عمق غیر از عمق فکری است، غیر از عمق معرفتی است، یا اینطوری بگوییم؛ غیر از عمق استدلالی است، عمق ایمانی است، این عمق ایمانی باید داده بشود. (64/7/28)
ببینید، اصل قیام مسلّم است که باید انجام بگیرد بهوسیلۀ ائمه علیهمالسلام. اینکه انجام نمیگیرد، چون شرایطش فراهم نیست؛ یکی از شرایطش، داشتن ناصر و یاور است. یک روایت دیگر، که راوی ظاهراً سُدیر صِیرفی [است]. (67/8/8) در مدینه میآید پیش امام صادق علیهالسلام و پیشنهاد قیام میدهد. زمان بنیعباس است. میگوید: آقا شما چرا قیام نمیکنید، چرا خروج نمیکنید، چرا حکومت را نمیگیرید، چرا نمیکنید کاری را که باید بکنید؟ امام صادق علیهالسلام میگوید: بلند شو برویم بیرون مدینه. مثلاینکه محل و مکان، امن نبوده. بلند میشوند، از شهر بیرون میروند. (51/11/24) میگوید با امام رفتیم در یک بیابانی و نماز خواندیم و حرکت کردیم و راه رفتیم و چه و چه. تا رسیدیم به یک گلۀ گوسفندی. حضرت به من گفتند که اگر من به تعداد این گلۀ گوسفند آدم میداشتم و مرد مصمم و علاقهمند، قیام میکردم. میگوید برگشتم شمردم، دیدم هفدهتاست.[20] اگر حضرت هفده نفر آدم مصممِ فداکارِ آماده برای مواجهه با تمام مشکلات میداشت قیام میکردند. اصل قیام را هیچوقت ائمه منکر نشدند؛ این در زندگی امام صادق فقط نیست، در زندگی دیگران هم هست.
..سال 132 و 133 بنیعباس سرِ کار آمدند. اوایل خلافت منصور میشود سال 140 تقریباً. واقعاً هم اگر چنانچه به همان روند پیش میرفت و ماجرای فتنۀ بنیعباس پیش نمیآمد، امام صادق سال 140 میتوانست حکومت اسلامی تشکیل بدهد. فیعلمالله مقدر بوده که این کار بشود، منتها تقدیر الهی فرقش با قضای الهی همین است. تقدیر یعنی آنکه برحسب علل و اسباب مادی و طبیعی و معمولی اندازهگیری میشود و قرارداد میشود؛ اگر آن اسباب معیّن شد، انجام میشود؛ اگر بهخاطر دلیلی آن اسباب معیّن نشد، آن کار عقب میافتد. این تقدیر الهی است؛ «اَفِرُّ مِن قَضاءِ اللهِ اِلَ قَدَرِ اللهِ» (67/8/8).[21]
ببینید عزیزان! ما در اسلام و در تعبیرات دینی چیزی داریم به نام تقدیر، چیزی هم داریم به نام قضا، که روی هم قضا و قدر گفته میشود. ما به قضا و قدر اعتقاد داریم؛ هم قدر حق است، هم قضا حق است. بعضیها خیال میکنند آدم اگر معتقد به قضا و قدر شد، نمیتواند اراده و قدرت انتخاب انسان را مؤثر بداند؛ این همان بد فهمیدنِ معنای قضا و قدر است. نهخیر! ما کاملاً به قضا و قدر و حق انتخاب انسان معتقدیم؛ اینها مکمل یکدیگرند. من در چند جمله، این را برای شما تبیین میکنم.
..شما آیا عاملی را که به نتیجهای میرسد، انتخاب میکنید یا نمیکنید؟ اگر انتخاب کردید، تقدیری که دنبالۀ این انتخاب است، میشود قضا. قضا یعنی حکم؛ یعنی حتم. در معنای قضا، حتمیت و قطعیت وجود دارد. یکوقت هست شما انتخاب نمیکنید. فرض بفرمایید سرِ یک چندراهی میرسید. تقدیر کسی که از خیابانِ اول حرکت کند، این است که به فلان نقطه برسد. تقدیر کسی که از خیابان دوم حرکت کند، این است که به فلان نقطه برسد. تقدیر کسی که از خیابان سوم و چهارم و پنجم و ششم حرکت کند، رسیدن به نقاطی است که این خیابانها به آنها منتهی میشود. اگر شما تصمیم گرفتید به هیچکدام از این خیابانها نروید، آیا این تقدیرها دربارۀ شما تحقق پیدا خواهد کرد؟ نه! شما نرسیدن به این اهداف را انتخاب کردهاید؛ بنابراین نمیرسید. اگر خیابانِ اول را انتخاب کردید و تصمیم گرفتید و نیرویتان را بهکار انداختید و رفتید، به آن نتیجه میرسید. قضای شما ـ یعنی حکم حتمی شما ـ این است که به آن هدف برسید. چیزی که میتواند هر تقدیری را به قضا تبدیل کند، ارادۀ شماست. تقدیر، ترسیمشده است؛ اما این تقدیر دربارۀ شما حتمیت ندارد؛ این شما هستید که با اراده و همت و اقدامِ خود، به آن تقدیر حتمیت میدهید. نتایج و تبعات این اقدام را هم باید قبول و تحمل کنید.
اگر سر دوراهی برسیم، یک راه ما را به منزلگه مقصود میرساند؛ یک راه هم ما را به باتلاق یا به یک نقطۀ خطرناک میرساند؛ این دو تقدیر درمقابل شماست. شما باید از بین این دو تقدیر، یکی را انتخاب کنید. اگر راه اول را انتخاب کردید و بین راه خسته و منصرف نشدید و ارادهتان متزلزل و نیروی بدنتان تمام نشد، قضای شما این است که به آنجا برسید. اگر بهعکس، راه دوم را انتخاب کردید، در بین راه به خود نیامدید، متنبّه نشدید، توبه نکردید، از این راه برنگشتید و آن را ادامه دادید، البته تقدیر شما این است که به همان باتلاق و نقطۀ خطرناک برسید. این شمایید که انتخاب میکنید.
البته یک عامل معنوی هم در اینجا وجود دارد. ما در باب گزینش راه، تقدیر، گفتیم انتخاب با شماست، در این شکی نیست؛ اما نقش هدایت و کمک الهی را حتماً باید در نظر داشت. گاهی شما برای انجام کاری خسته میشوید، از خدای متعال نیرو میخواهید، خدا هم به شما نیرو میدهد و راه میافتید. گاهی در یک انتخاب دچار مشکل میشوید، از خدای متعال هدایت و دستگیری میخواهید، خدا هم شما را هدایت میکند...این است که من، بهخصوص به جوانها میگویم رابطۀ خود را با خدا مستحکم کنید و نقش دعا و تضرع را بشناسید. معنای دعا این نیست که شما از خدا بخواهید و بنشینید و فکر نکنید؛ نه! از خدا بخواهید، تا وقتی حرکت میکنید، در حرکت، شما را کمک کند. از خدا بخواهید، تا وقتی انتخاب میکنید، در انتخابِ درست، شما را کمک کند. (83/4/17)
این کتاب شهید مرحوم مطهری را بخوانید دربارۀ جبر و اختیار.[22] درست روشن میکند معنای تقدیر را. این تقدیر الهی است. تقدیر الهی این بوده، بعد هم [محقق] نشده بهخاطر بروز حوادثی. پس، از دید امام باقر علیهالصلاةوالسلام مسئله برای امام صادق، مسئلۀ قائم آل محمد است یعنی بناست آن حضرت همین سِمت قیام را بر عهده داشته باشد و این کار را انجام بدهد و قیام کند. (67/8/8)
پاورقیها
۱.مرکب از دو کلمۀ آذریِ هَردن بهمعنای گاهگاه و بیر بهمعنای یک؛ یعنی بدون نظم، بیرویه
۲.بخش شرقیِ ترکیه در دورۀ رومیان
۳.و مورخ، همۀ آنها را بیاستثنا به خوارج منسوب میکند، که این خود نمایانگر انگ مخصوص دستگاه خلافت بر این شورشها و قیامهای غالباً یا لااقل بعضاً حقطلبانه میتواند بود. (نویسنده)
۴.سرپرستان املاک پادشاه در مناطق مختلف
۵.خالدبنعبدالله قَسری متهم شد که درآمد سالانهاش سیزدهمیلیون دینار است...زن هشام لباسی داشت که تارهای آن از طلا بود و بر آن نگینهای گرانبها آویخته؛ چندانکه از سنگینی آن، یارای راهرفتن نداشت. قیمتگذاران هرگز نتوانستند برای آن بهایی معیّن کنند. و خود او فرشی داشت به طول 100 و عرض 50 ذراع، بافته از حریر و طلا. (ابناثیر، ج5، ص 220 / و بین الخلفاء و الخلعاء، ص 28 و 56) (نویسنده)
۶.(جبن) ترسو
۷.از هزاران نمونه موضعگیری ننگین و خیانتآمیز و درعینِحال ابلهانۀ این حضرات، این یک نمونه است و نمایشگر حدیث مفصل؛ حسن بصری مبارزۀ با حَجّاجبنیوسف ـ آن طغیانگر خونآشام و متجاوز و بینماز ـ را جایز ندانست و با این کار مخالفت کرد و چنین گفت: رأی من آن است که با او مستیزید؛ چه اگر او عقوبتی باشد که خدا بر شما مسلط کرده، شما را قدرت آن نیست که عقوبت خدایی را با شمشیر دور سازید؛ و اگر بلایی باشدکه نازل شده، صبر کنید تا خدا خودش حکم کند؛ که او بهترین حکمکنندگان است! (طبقات ابنسعد، ج 1، ص 119، به نقل از نظریةالامامة محمود صبحی، ص 23) (نویسنده)
۸.نظیر این عبارت در چنین احادیثی به چشم میخورد: «مَن اَفشَی سِرَّنا اَهلَ البَیتِ اَذاقَهُ اللهُ حَرَّ الحَدیدِ» هرکس راز ما اهلبیت را افشا کند، خداوند به او آتشی سوزناک بچشاند. (بحارالانوار/ کتاب العشرة/ ابواب حقوق المؤمنین/ باب 87 التقیّة و المداراة/ حدیث61)
۹.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و محمدبنعلی و جعفربنمحمد و.../ ابواب تاریخ الامام جعفربنمحمد الصادق/ باب3/ حدیث4
۱۰.سوره مبارکه قصص/ آیات 5 و 6
۱۱.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و محمدبنعلی و جعفربنمحمد و.../ ابواب تاریخ الامام جعفربنمحمد الصادق/ باب3/ حدیث6
۱۲.(مکن) ممکن است
۱۳.وسائلالشیعة (شیخ حر عاملی، متوفی 1104 ق)/ کتاب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر/ ابواب الامر و النهی و ما یناسبهما/ باب 33، بابُ تَحریمِ تَسمِیَةِ المَهدِیِّ عَلَیهِالسَّلامُ وَ سائِرِ الاَئِمَّةِ وَ ذِکرِهِم وَقتَ التَّقِیَّةِ وَ جَوازِ ذَلِکَ مَعَ عَدَمِ الخَوفِ
۱۴.ثابتبندینار، معروف به ابوحمزه ثمالی، از اصحاب امام سجاد است که توفیق درک محضر امام باقر، امام صادق و امام کاظم علیهمالسلام را داشته. او هنگام قیام زید، در کوفه حضور داشت. سه فرزند او در این قیام به شهادت رسیدند.
۱۵.الکافی/ کتاب الحجة/ باب کراهیة التوقیت/ حدیث1
۱۶.جان گرگان و سگان هر یک جداست / متحد جانهای شیران خداست (مثنوی معنوی/ دفتر چهارم)
۱۷.مناقب آل ابیطالب/ باب امامة عبدالله جعفربنمحمد الصادق/ فصل فی معرفته باللغات و اخباراته بالغیب
۱۸.(ورع) پرهیز، احتیاط
۱۹.رجالالکشّی/ عبداللهبنابییعفور/ شمارۀ 462
۲۰.الکافی/ کتاب الایمان و الکفر/ باب فی قلة عدد المؤمنین/ حدیث4
۲۱.بحارالانوار/ کتاب العدل و المعاد/ ابواب العدل/ باب3/ حدیث41، «در روایت است که روزی امیرالمؤمنین کنار دیواری که درحال ویرانشدن بود، ایستاده بودند. حضرت برای اینکه آسیب نبینند، کنار رفتند. کسی از ایشان پرسید اگر شما معتقدید که زمان مرگ هرکس معیّن است، پس چرا کنار رفتید؟ حضرت پاسخ دادند از قضای خدا به قدر خداوند پناه بردم.»
۲۲.کتاب «انسان و سرنوشت»، این کتاب با مقدمهای با عنوان عظمت و انحطاط مسلمین، آغاز میشود که در 1345 نوشته شده است.