۶۱. پایهگذاری تشکیلات شیعی؛ «تعلیم و تربیت جامعه»
رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنهای
محور [بعدی]، محور فکری و عقیدتی و ایدئولوژیک بود. چون بنیامیه فکر مردم را و اسلام مورد ایمان مردم را هم خراب کرده بودند. اسلامی که در دوران امام سجاد در اختیار مردم قرار داشت، اسلام پیغمبر نبود. آنقدر تحریف و غلط و خلاف عمدی و سهوی در معارف اسلامی، در عقاید اسلامی، در احکام اسلامی، در مقررات اسلامی وارد کرده بودند که اگر احکام و معارف انحرافی آن روز را یک کتاب بکنیم، یک کتاب ضخیم خواهد شد. خلفا پول ریخته بودند؛ علمای وابستۀ به دربارها حدیث جعل کرده بودند و فتوا داده بودند؛ مبلغین و قُرّا و وابستگان گوناگون و سرسپردههای دستگاه هم این را در طول چندین سال، در تمام اقطار اسلامی، مخصوصاً آنجاهایی که از مرکز اسلام فاصله داشتند، برده بودند؛ یک اسلام عوضیِ غلطِ مسخرهای درست کرده بودند که امام سجاد باید آن را تصحیح میکرد. این کار هم کار خطرناکی بود...اینجا برخورد، هم با دستگاه سیاسی، هم با دستگاه روحانی بود؛ اینجاست که امام سجاد به دعا متوسل میشد.
صحیفۀ سجادیه مجموعۀ معارف اسلامی است؛ مثل نهجالبلاغه. کمتر کتاب مدوّن حدیثی را ما داریم که بهقدر صحیفۀ سجادیه در آن معارف اسلامی باشد. از عقاید، از اخلاقیات، از معارف، از احکام، آنقدر مطلب در این کتاب هست ـ به مناسبت دعا و به نام دعاهای گوناگون ـ که اگر میخواستند آنها را با زبان معمولی و به قلم مؤلفان در کتاب گرد بیاورند، دهها جلد کتاب میشد؛ و امام سجاد در لباس دعا این محور را تعقیب کرد. (65/7/4) و به تربیت و تعلیم و تغییر اخلاق و تهذیب اخلاق در جامعۀ اسلامی کمر بست. چرا؟ چون طبق تحلیل آن امام بزرگوار، بخش مهمی از مشکلات اساسی دنیای اسلام که به فاجعۀ کربلا انجامید، ناشی از انحطاط و فساد اخلاق مردم بود. اگر مردم از اخلاق اسلامی برخوردار بودند، یزید و ابنزیاد و عمر سعد و دیگران نمیتوانستند آن فاجعه را بیافرینند. اگر مردم آنطور پَست نشده بودند، آنطور به خاک نچسبیده بودند، آنطور از آرمانها دور نشده بودند و رذایل بر آنها حاکم نمیبود، ممکن نبود حکومتها ـ ولو فاسد باشند، ولو بیدین و جائر باشند ـ بتوانند مردم را به ایجاد چنان فاجعۀ عظیمی، یعنی کشتن پسر پیغمبر و پسر فاطمۀ زهرا سلااماللهعلیها وادار کنند. مگر این شوخی است؟ یک ملت، وقتی منشأ همۀ مفاسد خواهد شد، که اخلاق او خراب شود. (72/4/23)
بنده در تاریخِ قرنِ اولِ هجرت، در نیمۀ دوم قرن اول مقداری مطالعه میکردم؛ یک حقیقت عجیبی را مشاهده کردم که جمعبندیشدۀ آن را ندیدم جایی ثبت کرده باشند یا گفته باشند؛ که باید ثبت میشد و باید گفته میشد. ما وقتیکه از چنددَه سالِ اولِ قرن اول هجری عبور میکنیم، از نیمۀ اول قرن اول به بعد، میبینیم جامعۀ اسلامی یکباره تبدیل شده است به یک جامعۀ سرشار از فساد. فسادی که در اواخر قرن اول در جامعۀ اسلامی مشاهده میشود، یک فساد عجیب و شگفتآور است. مکه و مدینه، دو شهری که مهبط وحی الهی و محل حکومت رسول خدا در این دو شهر بوده است، تبدیل شده بود به دو شهر مرکز فساد. همۀ آوازهخوانها، همۀ فواحش معروف، همۀ شعرای بَدزَبان، همۀ نوازندهها، همۀ آدمهای بد و خبیث در این دو شهر جمع شده بودند. معروفترین شعرای بدزبان که یا ترویج فساد میکردند یا خلفای بزرگ را، خلفای جور را در آن زمانها مدح میکردند، در اواخر قرن اول و در سراسر قرن دوم، تقریباً در مکه و مدینه جمع شده بودند. داستانهایی که دراینباره هست، داستانهایی نیست که مناسب باشد انسان آنها را برای عموم مردم ذکر بکند؛ اما همینقدر به شما بگویم؛ زشتترین کارها در حرم خدا و در مدینۀ منوره انجام میگرفت! وقتی انسان نگاه میکرد، میدید حکومتی که در رأس کار هست، ادعای دین هم میکند، از شرابخوارگی هم منع میکند، کسی را که شرابخواری بکند، عربدهکشی بکند، شلاق هم میزند؛ اما با همۀ این احوال و ظواهر، در زمان عبدالملک و مروان و بعضی پسرهای عبدالملک، مدینه و مکه که سمبل دین و معنویت در جهان اسلام هستند، تبدیل شدند به دو شهر فاسد. و چیزی که خبر از معنویت بدهد، در آنها نیست. انسان میفهمد که این دستگاه هرچه میگوید، دروغ میگوید.
وقتی انسان دقیقتر میشود، آنوقت در کارهای آنها چیزهایی هم پیدا میکند که نشانۀ واقعی کذب است. که آنها را البته عامۀ مردم نمیدانند، نمیبینند، خواص میفهمند؛ اما عامۀ مردم همان حرکت کلی جامعه را میتوانند تشخیص بدهند. (62/7/15)
امام سجاد علیهالصلاةوالسلام در چهرۀ جامعۀ اسلامی تفحص کرد، و کمر بست به اینکه این چهره را از این زشتی پاک کند و اخلاق آن را نیکو گرداند. (72/4/23)
امام چهارم برای بیان حقایق چه میکرد؟ آیا یک مجلس درسی تشکیل میداد که آقا روی منبر، سیصد نفر، پانصد نفر، هزار نفر، دههزار نفر آنجا بیایند، جمعیت ازدحام بکنند و از آقا مسئله و حقایق و معارف بشنوند؟ چنین چیزی بود؟ در وضعی مثل [زمان] عبدالملک که نمیگذارند کسی مثل امام سجاد آنگونه عمل کند. نمیگذاشتند حقایق را آنطور بیان کند که مورد نظر خود آن بزرگوار است؛ پس چه میکرد امام سجاد؟ حقایق را هم باید بیان کند، حقایق را هم بایستی افشا بکند، آنها هم که نمیگذارند. [باید] پوششی برای حقایق درست میکرد، و آن، پوشش دعا بود. (52/12/2) نهاینکه آن بزرگوار نمیخواسته دعا کند، دعا را پوشش قرار داده است؛ نه! دعا میکرده، مناجات میکرده، با خدا حرف میزده است؛ منتها انسانی که قلبش با خدا و با معارف الهی آشناست، حرفزدن او هم اینطوری است. از او حکمت سرریز میشود. در دعای او هم حکمت هست، این حکمت پر است در این دعاها. (73/11/28)
مرحوم حاج میرزا جوادآقای ملکی تبریزی ـ عارف معروف و مشهور و فقیه بزرگوار ـ در کتاب شریف «المراقبات»شان میفرمایند: «یکدَهم حقایق و معارفی که در ادعیۀ رسیدۀ از معصومین علیهمالسلام وجود دارد، در همۀ روایات و خطبِ رسیدۀ از معصومین علیهمالسلام وجود ندارد؛ جز آن روایات توحیدی و خطب توحیدی.»[1] این دعاها خیلی اهمیت دارد. (90/5/16)
این دعاهای ما، دعاهای صحیفۀ سجادیه، همین دعای ابوحمزۀ ثمالی، این دعاهایی که از ائمه علیهمالسلام به ما رسیده است، پر است از معارف اسلامی دربارۀ توحید، دربارۀ نبوت، دربارۀ حقوق، دربارۀ وضع جامعه، دربارۀ اخلاق، دربارۀ حکومت، و دربارۀ همۀ چیزهایی که انسان احتیاج دارد که از اسلام بداند. (71/12/7)
چند فِقره از این دعای شریف ابیحمزۀ ثمالی را برای شما عرض بکنم. ببینید! این دعا، دعای طولانیای است و عجیب حالت مناجاتی دارد این دعا. اما نیازهای واقعی انسان لابهلای این مناجاتهاست. (73/11/28) این خیلی چیز مهمی است. انسان است و نیازهای پَستَش، انسان است و خوراکش، مسائل جنسیاش، مسائل مادیاش، آنکه انسان را دست بگیرد و به پرواز دربیاورد و نیازهایی برایش درست کند بالاتر از این نیازها، کیست؟ علیبنالحسین صلواتاللهعلیه است. (52/12/2) نیازهای واقعی، اینهاست که این بزرگوار از خدای متعال آنها را میخواهد. مثلاً عرض میکند: «اٰرغِدِ عَیشی» خدایا زندگی مرا، زندگی گوارایی قرار بده. گوارابودن زندگی، نه با پول است، نه با قدرت است، نه با داشتن زر و زور است. یک [انسان] غنی ممکن است زندگی برایش گوارا نباشد؛ یک نگرانی دارد، گوارا نیست زندگی برایش؛ یک مشکل خانوادگی دارد، یک مشکل در اولادش دارد، یک اخلاق بدی فرزند انسان ـ العیاذُ بالله، نستجیر بالله ـ پیدا میکند، زندگی بر انسان تلخ میشود؛ یک خبر بد به انسان میرسد، زندگی بر انسان تلخ میشود. حالا این انسان کیست؟ انسانی است که هم پول دارد، هم قدرت دارد، هم امکان دارد؛ همهچیز دارد؛ اما زندگیاش گوارا نیست. یک انسان فقیر که زندگی خیلی سادهای دارد، گوشۀ یک اتاقی با عیال خود، با فرزند خود دارد زندگی فقیرانهای را میگذراند، ممکن است زندگیاش گواراتر از آن آدم ثروتمند قدرتمند باشد.
ببینید چطور نقطۀ اصلی را حضرت مورد توجه قرار میدهد، «وَ اَرغِد عَیشی وَ اَظهِر مُرُوَّتی» جوانمردی مرا آشکار کن. ظاهراً معنایش این است: میدانی بهوجود بیاید که من بتوانم در آن، صفت جوانمردی خود را به منصۀ بروز دربیاورم. نهاینکه مردم ببینند من جوانمردم؛ نه! برای اینکه اگر بخواهیم جوانمردی بروز پیدا کند، باید جوانمردی کنیم. صرفِ بودن در درون انسان که کافی نیست. باید انسان جوانمردی را به مرحلۀ عمل برساند و نسبت به کسانی جوانمردی بکند؛ این میشود: «اَظهِر مُرُوَّتی».
«وَ اَصلِحْ جَمیعَ اَحوالی» همۀ کارهای من و احوال من را اصلاح کن. حالِ دعای من را اصلاح کن، حال زندگی معمولی من با خانوادهام را اصلاح کن، حال شغلی که دارم را، اصلاح کن. همۀ خصوصیات من را اصلاح کن. اصلاح هر چیزی، بهحسب خودش است. یک دعای کامل و جامع: «وَ اجعَلنی مِمَّن اَطَلتَ عُمُرَهُ وَ حَسَّنتَ عَمَلَهُ وَ اَتمَمتَ عَلَیهِ نِعمَتَکَ وَ رَضیتَ عَنهُ وَ اَحیَیتَهُ حَیاةً طَیِّبَةً» عمر طولانی، با عمل خوب، با نعمت کامل الهی، با رضای پروردگار و با حیات طیبه. چیزی از این بهتر هست؟
یاد میدهند که چه چیزی باید از خدا بخواهید. این چیزها را باید از خدا خواست. بعضی میروند سراغ زیادیهای زندگی؛ فلان معامله برای من جور بشود، فلان سفر درست بشود، فلان شغل گیرم بیاید. چرا؟ چرا آن نقاط اصلی را انسان از خدا نخواهد؟ یاد میدهند به ما اینطوری دعا کنید، این چیزها را از خدای متعال بخواهید. خب، حالا این البته خودش یک فصل طولانی است؛ نوع دعاهایی که به ما یاد میدهند. بعد یک نکتۀ دیگری که باز در خلال این دعاها هست، نقطههای ضربهپذیر معنوی را به یاد ما میآورند که ای انسان! بدان از این نقاط ممکن است ضربه بخوری و آسیب ببینی. باز در همین دعای شریف ابیحمزه، «اَللّهُمَّ وَ خُصَّنی مِنکَ بِخاصَّةِ ذِکرِکَ وَ لا تَجعَل شَیئاً مِمّا اَتَقَرَّبُ بِهِ فی آناءِ اللَّیلِ وَ اَطرافِ النَّهارِ رِئاءً وَ لا سُمعَةً وَ لا اَشَراً وَ لَا بَطَراً». خدایا! این کارهایی که من انجام میدهم، اینها را کاری کن ریا نباشد، سُمعه نباشد، برای دیدن اینوآن نباشد، برای اینکه دهانبهدهان بگردد که آقا خبر دارید فلانکس چه کار خوبی کرد، چه انفاق خوبی کرد، چه عبادت خوبی کرد؛ اینطوری نباشد، از روی ناز و غرور نباشد. انسان کارهایی را انجام میدهد از روی ناز و غرور، که بله! ما بودیم که این کار را انجام دادیم؛ اینها نباشد. اینها، آن نقاط ضربهپذیر است! انسان خیلی کارِ خوب میکند؛ اما با اندکی ریا و سُمعه[2]، گاهی آن را «هَبآءً مَنثوراً»[3] میکند؛ دود میکند میفرستد هوا. اینها را به ما توجه میدهند که مواظب باشید اینطوری نباشد! (73/11/28)
[در] دعای بیستم صحیفۀ سجادیه، دعای شریف معروف به «مکارمالاخلاق»، (90/5/16) دعای حضرت سجاد از اول تا آخر، خواستههای عظیم، عجیب و تعیینکننده است؛ که وقتی انسان نگاه میکند، واقعاً شگفتزده میشود. هیچ ذهنی نمیتواند اینهمه خواستههای بزرگ را اینطور ردیف کند و از خدا بخواهد. اینگونه شروع میشود: بسماللهالرّحمنالرّحیم، «اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ بَلِّغ بِایمانی اَکمَلَ الایمانِ، وَ اجعَل یَقینی اَفضَلَ الیَقینِ، وَ انتَهِ بِنیَّتی اِلَی اَحسَنِ النِّیّاتِ، وَ بِعَمَلی اِلَی اَحسَنِ الاَعمالِ»
اول برای ایمان دعا میکند؛ خدایا ایمانِ مرا کاملترین ایمانها قرار بده. که اگر این دعا مستجاب شود، انسان در میدان زندگی هرگز شکست نمیخورد؛ با همین یک دعا. بیایمانی چیز خیلی بدی است؛ چیز خیلی پُرعارضهای برای انسان است. انسان بیایمان، مثل یک برگ و یک پَر است که بادهای مخالف، آن را از اینطرف به آنطرف میبرند؛ دائم به اینطرف و آنطرف کشیده میشود. انسان بیایمان، انسانی است که به اصل و ارزشی ایمان ندارد. دلبستگی و اعتقادِ باهم ـ توأماً ـ ایمان است.[4]
این دعای دوم است: «وَ اجعَل یَقینی اَفضَلَ الیَقینِ» یقینِ مرا برترین یقینها قرار بده. «وَ انتَهِ بِنِیَّتی اِلَی اَحسَنِ النِّیّاتِ» نیّت و قصد مرا به بهترین نیّتها برسان؛ چون همۀ اعمال انسان، تابع نیّت است. اصل در عمل، نیّت است. هیچ عملی بدون نیّت، عمل نیست. نیّت، نشاندهندۀ جهتگیری و معرفت، نشاندهندۀ هدف و غایتِ انتخاب انسان است. اساسیترین مشخصۀ انسان، قدرت انتخاب اوست؛ نیّت این است دیگر. انسانِ بینیّت، مثل همان حیوانی است که او را به اینطرف و آنطرف بکشانند؛ یا مثل برگی است که دستخوش توفانی شود که به اینطرف و آنطرف میرود. گاهی اینطرف، گاهی آنطرف؛ گاهی با این، گاهی با آن؛ اصلاً نمیداند چهکار میکند! گاهی اینطور عمل میکند؛ گاهی ضدّ آن عمل میکند! آدمِ بینیّت، اینگونه است.
نیّت یعنی جهتدهی به کار؛ این جهتدهی، طبعاً باید با ملاحظه، با ترتیب مقدمات و با اسباب و وسایلِ لازم باشد. انسان فکر کند و جهتی را مشخص کند؛ در این جهت، به حرکت درآید و هر کاری را در این جهت ـ یعنی در جهت رسیدن به غایت این راه و پیشرفتن در این راه ـ انجام دهد. این، معنای نیّت است. آنوقت این نیّت، هرچه بهتر، هرچه شفافتر و هرچه عاقلانهتر و منطقیتر باشد، طبعاً انسان موفقتر و کامیابتر است و فواید نیّت برای انسان، بیشتر خواهد بود؛ «وَ انتَهِ بِنِیَّتِی اِلَی اَحسَنِ النِّیّاتِ» یعنی این.
«وَ بِعَمَلی اِلَی اَحسَنِ الاَعمالِ» عمل مرا هم به بهترین عملها منتهی کن. انسان، عمل را قدمبهقدم بهسمت بهترین میکشاند. فقرات دیگر این دعا نیز همینطور، واقعاً عجیب است.
ببینید این دعا چقدر دعای پُرمغزی است. (76/11/1) «وَ استَصلِح بِقُدرَتِکَ ما فَسَدَ مِنِّی» استصلاح یعنی مرا به صلاح بکشان. هر امری از من که قابل صلاح و شایسته شدن است، به صلاح بکشان. (76/10/21) آن بخشهایی از زندگیمان را که تحت تأثیر ظلمها و استبدادها و انحرافها و کجفهمیها و کجرویها و دخالتهای بیگانه و امثال اینها ضایع و فاسد شده است، اصلاح کن. (74/4/19)
آن چیزهایی که همت مرا به خودش و اهتمام مرا به آن مشغول میکند، خودت کفایت کن. طوری ترتیب بده و کیفیتی را پیش بیاور که دچار این چیزهایی که ذهن مرا به خودشان مشغول میکنند ـ وسایل روزمرۀ زندگی ـ نباشم. پس چه بشود؟
«اَللّهُمَّ»، «وَ اکفِنی ما یَشغَلُنی الِاهتِمامُ بِهِ، وَ استَعمِلنی بِما تَساَلُنی غَداً عَنهُ» مرا در آن صحنهها و در آن زمینههایی بهکار بگیر که فردای قیامت دربارۀ آنها از من سؤال خواهی کرد. در قیامت از انسانها در مورد چه چیزی سؤال میکنند؟ از مسئولیتها، از وظایفی که هر شخص در قبال خودش، خانوادهاش، جامعهاش، کشورش، در قبال آینده، مسلمین، تاریخ و بشریّت دارد، سؤال میشود. همه مسئولیت است. انسان که از نظر اسلام رها نیست؛ یکسره مسئولیت است. اصلاً این چند سالی که من و شما در این نشئه زندگی میکنیم، بسیار کوتاه است. انسان وقتیکه جوان است، خیال میکند ابدی است. اصلاً به مرگ و فنا و به رفتن از این دنیا، طوری نگاه میکند که گویی یک داستان و یک افسانه است! بااینکه انسان جلوی چشمش، مرگ افراد را میبیند. بعد هرچه به پیری نزدیک میشود، حقیقت دنیا برایش بیشتر آشکار میگردد، بیشتر دنیا را میشناسد. ناگهان که به پشت سرش نگاه میکند، به پنجاه شصت سال زندگی، مثل ده روز، مثل یک ماه به نظرش میآید! میگوید: همین دیروز بود! بعد میبیند که زندگی چقدر کوتاه است! و این حوادث گوناگونی که در این مدت اتفاق افتاده، چقدر سرگرمکننده و مشغولکننده بوده است!
زندگی دنیا تمامشدنی و نابودشدنی است. خب، حالا مثلاً شصت سال زندگی را اینطور گذراندیم؛ بناست چند سال دیگر زندگی کنیم؟ اگر خیلی خیلی زندگی کنیم، فرض کنید بیست سال دیگر. این بیست سال هم مثل آن شصت سال؛ بلکه کمتر است! موارد تکراریِ بیشتر و موارد تازه کمتر دارد؛ زودتر هم خواهد گذشت. یعنی انسان درک میکند که طبیعت زندگی چطور گذراست. این یکلحظه، این یک ساعت، این مدت کوتاهی که انسان در این دنیا میگذراند، برای این است که انسان مجموعهای از مسئولیتها را انجام دهد، و خوب انجام دهد؛ بعد برود و پاداشش را در زندگی ابدی بگیرد.
اصلاً اساس قضیه این است. اینجا که انسان برای ماندن نیامده است. هیچ کاری در اینجا بِالاصاله مرغوب نیست. همۀ کارهای خوب و مرغوب، بهتبعِ آینده مرغوب است. لذا میفرماید: «وَ استَعمِلنی بِما تَسالُنی غَداً عَنهُ» مرا موفق کن به آنچه فردا از من میپرسی و مسئولیت آن را به من گوشزد میکنی و پاسخ میخواهی؛ مرا برای آن بهکار بگیر. (76/11/1)
«وَ استَفرِغ اَیّامی فیما خَلَقتَنی لَهُ» یعنی زندگی مرا یکسره در راه آن هدفی قرار بده که مرا برای آن هدف آفریدهای. (77/1/30)
«اَللّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ لا تَرفَعنی فِی النّاسِ دَرَجَةً اِلّا حَطَطتَنی عِندَ نَفسی مِثلَها، وَ لا تُحدِثْ لی عِزّاً ظاهِراً اِلّا اَحدَثتَ لی ذِلَّةً باطِنَةً عِندَ نَفسی بِقَدَرِها» یعنی پروردگارا! اگر عزتی در ظاهر من بهوجود آوردی و پیش چشم مردم مرا عزیز کردی، به همان اندازه در باطن و پیش نفْس خودم، مرا ذلیل کن. اگر مرا یک درجه نزد مردم بالا بردی، پیش نفْس خودم یک درجه پایین بیاور. (72/3/8)
«وَ عَمِّرنی ما کانَ عُمُری بِذلَةً فی طاعَتِکَ فَاِذا کانَ عُمُری مَرتَعاً لِلشَّیطانِ فَاقبِضنی اِلَیکَ» اگر روزی، عمر ما مرتع و چراگاه شیطان شد، ما را زودتر ببر تا نمانیم. (72/7/7)
«اَللّهُمَّ صَلِّ عَلیَ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ حَلِّنی بِحِلْیَةِ الصّالِحینَ، وَ اَلبِسنی زینَةَ المُتَّقینَ» آرایش بندگان صالح را به من عنایت کن، من را زینت بده به زینت صالحین، و زیور متقین را به من عنایت بفرما. یعنی من را جزو بندگان صالح و متقین و پرهیزگاران قرار بده. بعد دربارۀ متقین خصوصیاتی را ذکر میکند، که اینکه میگوییم زیور متقین را به من عنایت کن، و من را مزیّن به زینت متقین کن، یعنی چه. در چه چیزی ما به زینت متقین و پرهیزگاران زیور پیدا کنیم و نزدیک شویم؟ معمولاً وقتی صحبت تقوا به [میان] میآید، اجتناب از گناهان فردی و انجام عبادات و این چیزها به ذهن متبادر میشود ـ که البته آنها یقیناً هست؛ شکی نیست ـ اما اینجا امام سجاد علیهالصلاةوالسلام بیستودو سه مطلب را در ذیل این فِقره بیان میکنند که ما را متوجه ابعاد جدیدی از معنای تقوا، مفهوم تقوا و مصادیق تقوا میکند.
«وَ اَلۡبِسۡنی زینَةَ الۡمُتَّقین َ» در این چیزهاست: اول، «فی بَسطِ العَدلِ» گستردن عدالت. عدالت را در میان جامعه مستقر [کردن]؛ عدالت قضایی، عدالت بهمعنای تقسیم منابع حیاتی کشور میان آحاد مردم، عدالت بهمعنای تقسیم درست فرصتها میان مردم. عدالتی که از ما انتظار میرود، جزو پایهها و مبانی این تقواست.
«وَ کَظمِ الغَیظِ» فروخوردن خشم. یکوقت هست که شما یک فرد معمولیِ متعارفی هستید، خشم شما نسبت به یک برادر دینی است، نسبت به یکی از اهل خانواده است، نسبت به یکی از کارکنانتان است ـ کظم غیظ خیلی فضیلت دارد؛ «وَ الکاظِمینَ الغَیظَ وَ العافینَ عَنِ النّاسِ»[6] ـ یکوقت هم هست که شما یک مسئول اجتماعی هستید، جایگاهی دارید. حرکت شما، اثبات و نفی شما، قول و فعل شما در جامعه اثر میگذارد. در یکچنین شرایطی، خشم شما دیگر با خشم یک آدم معمولی برابر نیست. علیه کسانی، علیه جریانی خشمگین میشویم و حرفی میزنیم؛ آثار اینچنین خشمی، با آثار یک خشم معمولی که حالا انسان بر فرض خشمگین میشود و یک نفر را کتک میزند، خیلی متفاوت است. کظم غیظ؛ خشم را فروبخورید تا کار از روی خشم انجام نگیرد. ممکن است شما با کسی، با جریانی، با مجموعهای موافق نباشید، اینجا [هم باید] استدلال و منطق حاکم باشد. اگر این استدلال و منطق آمیخته شد با خشم، کار را خراب میکند، تجاوز از حد انجام میگیرد، اسراف به وقوع میپیوندد؛ اسراف یعنی زیادهروی؛ «رَبَّنَا اغفِر لَنا ذُنوبَنا وَ اِسرافَنا فِی اَمرِنا»[7].
«وَ اِطفاءِ النّائِرَةِ» یکی از کارهایی که لازمۀ تقوای ماست، فرونشاندن آتش است...سعی همه باید این باشد که اطفا کنند. نباید بر روی آتش بنزین پاشید، نباید آتشها را مشتعل کرد. گاهی اوقات یک تعبیری، نهفقط اطفای نائره نیست، بلکه مشتعلکردن هرچه بیشتر نائره است؛ ضد اطفا است.
«وَ ضَمِّ اَهلِ الفُرقَةِ» اینکسانیکه از جماعت مسلمین جدا میشوند، از جماعت کشور فاصله میگیرند، کوشش کنید اینها را نزدیک کنید، منضم کنید. کسانی که میانۀ راه هستند، اینها را به منزل مطلوب برسانید. نگذاریم با رفتار ما، با عمل ما، با اظهارات ما، با منش ما، کسانی که یک ایمان نیمهکارهای دارند، بهکلی از ایمان ببُرند. [نگذاریم] کسانی که نیمهارتباطی با نظام دارند، از نظام منقطع شوند. عکسِ این عمل کنیم و کسانی که در نیمۀ راه هستند را جذب کنیم. مصداقهای تقوا و شعب تقوا، اینهاست.
«وَ اِصلاحِ ذاتِ البَینِ» میانۀ افراد را اگر اختلافی وجود دارد، اصلاح کنیم. «وَ اِفشاءِ العارِفَةِ، وَ سَترِ العائِبَةِ» دربارۀ اشخاص، نقاط مثبت را، نقاط خوب را افشا کنیم، منتشر کنیم. از کسی، از مسئولی کار خوبی سراغ دارید، این را بیان کنید و بگویید. در نقطۀ مقابل، اگر چنانچه نقطۀ منفیای سراغ دارید، این را افشا نکنید. افشانکردن معنایش این نیست که نهیازمنکر نکنید؛ چرا، به خود آنکسیکه به کارش اشکالی وارد است و باید ایراد گرفته شود، گفته بشود؛ اما افشاکردن این چیزها مصلحت نیست. دراینباره صحبتهای زیادی هست. این یک بخشی از این دعاست. (90/5/16)
من عقیدهام این است که همه باید این دعا را بخوانند و در مضامینش دقت کنند؛ تعلیمدهنده است. (89/5/27)
مناجاتهای پانزدهگانهای که از امام زینالعابدین، حضرت علیبنالحسین علیهالسلام نقل شده، گذشته از خصوصیت بارز دعایی مأثور از اهلبیت علیهمالسلام این مزیت را داراست که به مناسبت حالات مختلف مؤمن، انشا شده است. (69/10/1)
[و نکتۀ آخر]، اینکه گفته شود امام سجاد استراتژی دعا را انتخاب کرد، نه چیزی را میفهماند و نهچندان دقیق و منطبق بر واقعیت است.
..استراتژی دعا و استراتژی گریه، حرفهای کاملی نیست. بله! امام سجاد در پوشش دعا معارف را گفتند؛ برای تثبیت حادثۀ عاشورا بارها در محضر مردم، آن حادثه را به زبان آوردند و گریه کردند؛ اما استراتژی امام عبارت است از استراتژی امامت: یعنی تبیین اسلام، تبیین امامت، جمعوجورکردن یاران واقعی ائمه که شیعیان آن روز بودند. (65/7/4)
متصلکردن آنها به یکدیگر، روحیهدادن به شیعیان مبارز و مانعشدن از جذب نیروهای شیعه به دستگاههای حاکم و به زندگی عافیتمآب، که اینهم یک کار بسیار دشواری بود که امام سجاد انجام میدادند. اول، اطراف حضرت سه نفر یا پنج نفر بودند، بعد یواشیواش همین چند نفر به عراق رفتند، به مصر رفتند، به یمن رفتند، در حجاز گشتند، به ایران آمدند، در اقطار عالم اسلامی مسافرت کردند، با افرادی که به حج میآمدند صحبت کردند، بحث کردند، ذهن آنها را روشن کردند. و کار را به جایی رساندند که وقتی آن حضرت این دنیای فانی را ترک میگفت، در تمام دنیای اسلام، آوازۀ امام و امامت و تفکر امامتِ خاندان پیغمبر پیچیده بود. یک عدهای بهشدت معتقد بودند و پایبند، عدهای هم آنچنان اعتقادی نداشتند، اما محبت خاندان پیغمبر در دل اینها جا گرفته بود. یعنی امام سجاد با یاران خود درمقابل همۀ تبلیغات پنجاه شصتسالۀ خاندان اموی تا زمان شهادت امام سجاد، [ایستادند] و این تبلیغات را خنثی کردند.
..این مجموعهای از تلاش امام سجاد است. اگر بخواهیم این تلاش را با تلاش ائمۀ دیگر مقایسه کنیم، اگر حمل بر مبالغه نشود، بنده خواهم گفت تلاش این بزرگوار از تلاش امام باقر و تلاش امام صادق و تلاش امام موسیبنجعفر و تلاش یکایک ائمۀ بعد از آن حضرت، سنگینتر و پرحجمتر و بیشتر بوده. چون راه را امام سجاد آغاز کرد. آن چهرۀ مظلوم بیصدای سربهزیرِ منفعلی که از امام سجاد درست کردند، بهکلی برخلاف واقع است. چهرۀ حقیقی امام سجاد علیهالصلاةوالسلام چهرۀ یک مبارزِ خستگیناپذیرِ آشتیناپذیرِ قهرمانِ پیگیری است که با تدبیر تمام، با دقت کامل، راهها را میشناسد و انتخاب میکند و بهسمت هدفها این راهها را میپیماید؛ خودش خسته نمیشود و دشمن را خسته میکند. و نتیجه هم این شد که بالاخره دشمنِ خستۀ شکستخورده ـ یعنی دستگاه اموی ـ وقتی هیچ کار دیگری نتوانست بکند، متشبّث شد به مسمومکردن امام سجاد. آن حضرت را مسموم کرد و این امام بزرگوار و عزیز، بعد از یک عمر پربرکتِ پرمبارزۀ پرتلاشِ مقدسِ سرتاپا نورانی، جوار پروردگار را زیارت کرد و به عالم قدس و رضوان الهی پرواز [کرد]. (65/7/4)
پاورقیها
۱.المراقبات/ ذیل مراقبتهای ماه مبارک رمضان
۲.انجام دادن کار نیکو تا شخص نام خود را بر سر زبانها بیندازد و به نیکوکاری مشهور شود.
۳.سوره مبارکه فرقان/ آیه 23، «غباری پراکنده»
۴.برای آشنایی با مفهوم ایمان و شاخصههای ایمان حقیقی میتوانید به فصل ایمان در کتاب «طرح کلی اندیشهٔ اسلامی در قرآن» مراجعه کنید.
۵.پروردگارا به لطف خود نیّتم را ناب بساز و به رحمتت یقینم را به بهترین کردارها برسان.
۶.سوره مبارکه آلعمران/ آیه 134، «..و خشم خود را فرومیبرند؛ و از مردم درمیگذرند.»