مسئولیت همگانی نسبت به سرنوشت جامعه، مبنای حضور در حکومت اسلامی
آن بخش اوّل -که حضور مردم، یک حضور قطعی در باب حکومت اسلامی است- از مسئولیّت انسانها فهمیده میشود. در قرآن کریم و در روایاتِ ما دربارهی مسئولیّت مردم نسبت به سرنوشت جامعه مطالب روشن و فراوانی هست: کُلُّکُم راعٍ وَ کُلُّکُم مَسئولٌ عَن رَعِیَّتِه،[6] یعنی همهی آحاد جامعه مسئولند نسبت به وضع جامعه. مَن اَصبَحَ لا یَهتَمُّ بِاُمورِ المُسلِمینَ فَلَیسَ بِمُسلِم؛[7] امور مسلمین یعنی همین امور جامعهی اسلامی که همهی امور را شامل میشود. یا در این خطبهی معروف صفّین، که مطالب زیادی در باب حکومت در این خطبه وجود دارد، امیرالمؤمنین (علیه السّلام) یک عبارتی …
همگانی بودن مسئولیت و اعمال امروزی آن با انتخابات
… ممتازی هستند که این حق دربارهی اینها بیشتر وجود دارد و این مسئولیّت دربارهی اینها بیشتر است، یا به خاطر این است که علما به معنای دانایان است؛ یعنی هر کسی که مطّلع میشود؛ کسی که مطّلع نیست، طبعاً مسئولیّت ندارد؛ کسی که مطّلع میشود، طبعاً مسئولیّت دارد. خب پس بنابراین این مسئولیّت همگانی است. حالا چه جوری این مسئولیّت اِعمال بشود، این در زمانهای مختلف، مختلف است؛ امروز با انتخابات است، ممکن است یک روزی با یک وسیلهی دیگری باشد؛ [بنابراین] این مسئولیّت وجود دارد. این «مسئولیّت» از یک سو، و از یک سو «حق»؛ [یعنی] حقّ تعیین سرنوشت ]وجود دارد[. انسانها آزادند؛ لا تَکُن عَبدَ غَیرِکَ لَقَد خَلَقَکَ اللهُ حُرّا؛[10] فرمایش امیرالمؤمنین است؛ تو برده و دنبالهرو دیگران نباش، خدا تو را آزاد آفریده، خودت انتخاب کن، خودت تعیین …
مسئولیت انسان در قبال سرنوشت جامعه، کشور و جهان حتی غیرمسلمانان
… این تفکّر، اعتقاد به مسئولیّت انسان است؛ مسئولیّت انسان. انسان موجودی است مسئول. نقطهی مقابل این فکر، حالت احساس بیمسئولیّتی، «ولش کن»، «برو خوش باش»، «به خودت بپرداز» است. پایهی فکری بسیج این مسئولیّت الهی است که حالا عرض میکنم مبانی دینی مستحکمی دارد. نه فقط مسئولیّت در برابر خود و در برابر خانوادهی خود و نزدیکان خود - که این هست - بلکه مسئولیّت در قبال حوادث زندگی؛ در قبال سرنوشت جهان، سرنوشت کشور و سرنوشت جامعه، چه مسلمان، چه غیر مسلمان. این احساس مسئولیّت فقط نسبت به انسانهای همعقیده و مسلِم و مؤمن نیست بلکه حتّی نسبت به غیر مسلمین و غیر مؤمنین هم احساس مسئولیّت میکند. نقطهی مقابلِ همان دَمغنیمتی، ولش کن و حالت تنبلی و حالت گریز از مسئولیّت و مانند اینها است. پایهی اصلی بسیج، این احساس مسئولیّت است. این تفکّر مسئولیّت انسان، جزو بیّنات اسلام است. یعنی هیچکس نمیتواند در این تردید بکند که اسلام، انسان را اینجور موجودی …
مسئولیت قوای سهگانه و مسئولان و آحاد مردم در آبادانی کشور
… مردم و بخصوص به مسؤولان عرض کنم، این است که ملاحظه کنید توجّه به کشاورزی، یکی از نیازهای کشور است. در همه بخشهای کشور - صنعت، مسکن، راه، تولیدات زیربنایی، خدمات گوناگون، علم و آموزش و پرورش و امثال اینها - مجموعهای از وظایف سنگین بر دوش همه ما قرار دارد. فقط دولت مسؤول نیست؛ قوای سهگانه، مسؤولان گوناگون و آحاد مردم هم مسؤولیت دارند. همه ما مسؤولیت داریم که این کارهای بزرگ را بکنیم تا کشور را به نقطه مطلوب آبادانی برسانیم و آبروی اسلام و کشور و این ملت را در مقابل چشم جهانیان حفظ کنیم. امروز این یک وظیفه همگانی است. در طول سالهای متمادی و در حکومت فاسد و مستبد پادشاهان ظالم و جائر و وابسته، همه پایهها و مبانی این پیشرفت، ویران و مورد تطاول واقع شده بود. ما باید اینها را جبران کنیم. ما راه طولانیای را در پیش داریم؛ اما این راه بسیار افتخارآفرین است.
سؤال قیامت از مسئولیتهای انسان در برابر خود و خانواده و جامعه و بشریت
«اَللّهُمَّ»، «وَ اکفِنی ما یَشغَلُنی الِاهتِمامُ بِهِ، وَ استَعمِلنی بِما تَساَلُنی غَداً عَنهُ» مرا در آن صحنهها و در آن زمینههایی بهکار بگیر که فردای قیامت دربارۀ آنها از من سؤال خواهی کرد. در قیامت از انسانها در مورد چه چیزی سؤال میکنند؟ از مسئولیتها، از وظایفی که هر شخص در قبال خودش، خانوادهاش، جامعهاش، کشورش، در قبال آینده، مسلمین، تاریخ و بشریّت دارد، سؤال میشود. همه مسئولیت است. انسان که از نظر اسلام رها نیست؛ یکسره مسئولیت است. اصلاً این چند سالی که من و شما در این نشئه زندگی میکنیم، بسیار کوتاه است. انسان وقتیکه جوان است، خیال میکند ابدی است. اصلاً به مرگ و فنا و به رفتن از این دنیا، طوری نگاه میکند که گویی یک داستان و یک افسانه است! بااینکه انسان جلوی چشمش، مرگ افراد را …
فرصت کوتاه دنیا برای انجام نیکوی مسئولیتها و گرفتن پاداش ابدی
… گذراندیم؛ بناست چند سال دیگر زندگی کنیم؟ اگر خیلی خیلی زندگی کنیم، فرض کنید بیست سال دیگر. این بیست سال هم مثل آن شصت سال؛ بلکه کمتر است! موارد تکراریِ بیشتر و موارد تازه کمتر دارد؛ زودتر هم خواهد گذشت. یعنی انسان درک میکند که طبیعت زندگی چطور گذراست. این یکلحظه، این یک ساعت، این مدت کوتاهی که انسان در این دنیا میگذراند، برای این است که انسان مجموعهای از مسئولیتها را انجام دهد، و خوب انجام دهد؛ بعد برود و پاداشش را در زندگی ابدی بگیرد.
جایگاه و وظیفهٔ انسان در نظم آفرینش برآمده از هدفمندی آن
… معتقد به خداست، میگوید مرا برای کاری آوردند؛ اگر معتقد به خدا نیست، میگوید من بههرحال کاری دارم اینجا. ببینید اساسیترینِ نقاطِ یک فلسفۀ فکری که الهامبخش یک زندگی فردی و اجتماعی بشود، همین است: ﴿رَبَّنا ما خَلَقتَ هذا باطِلاً﴾. الهی است، معتقد به خداست؛ لذا میگوید پروردگارِ ما، تو این آسمان و زمین را، اینهمه غوغا را، به بیهوده و پوچی نیافریدهای، ﴿سُبحانَكَ﴾ تو از این منزه و پیراستهای که کار بیهوده بکنی؛ پس من مسئولیتی دارم، پس من باید راهی را بپیمایم، پس من درمقابل این نظم عجیب و شگفتآور، یک نقطهای هستم و برای کاری. در این نظم عجیب، یک جایی هم من دارم که اگر آنجا را بهصورت درست و صحیح، آن عمل را بهصورت آنچنانی که تو خواستهای انجام ندهم، این نظم را خراب کردهام. ﴿سُبحانَكَ فَقِنا عَذابَ النّارِ﴾ پس ما را از شکنجۀ آتش محفوظ و مصون بدار؛ آتش قیامت، که با وجود اینکه واقعیتی است، سمبلِ آتش قهر و خشم و انتقام خدا و تکوین عالم نیز هست.
برآمدن مسئولیت و حق مردم از متن اسلام
… رفتار پیغمبر و امیرالمؤمنین در آن هست که امیرالمؤمنین در همان خطبهی صفّین میفرماید: لا تَکُفّوا عَن مَشوِرَةٍ بِحَقٍّ أو مَقالَةٍ بِعَدل؛[11] یعنی خودداری نکنید، به من بگویید؛ در کار من، در روش من و شیوهی کار من دخالت کنید، نظر بدهید؛ این ]طور [است. بنابراین مسئولیّت مردم و حقّ مردم مسلّماً از متن اسلام برمیآید؛ این منظر اوّل.
مسئول بودن همه، جوان و پیر، در برابر خدا
… با این هویّت و با این شاکلهای که ذکر شد، اگرچنانچه حرکتی در جهت عکس بکند یا در این جهت کوتاهی بکند، برخلاف وظیفهاش عمل کرده است؛ برخلاف آنچه خدا از او میخواهد، عمل کرده است. در دعای مکارمالاخلاق، انسان دهها چیز را از خدا میخواهد که خیلی هم مهم است؛ از جمله: وَ استَعمِلنی لِما تَسأَلُنی غَدًا عَنه؛[5] من را به کار بگیر در آن چیزی که فردا دربارهی آن از من در قیامت سؤال خواهی کرد. مسئولیم ما؛ همه مسئولند. شما جوان، ما پیر، امّا همه مسئولیم؛ جوانها هم مثل پیرها مسئولند، فرقی نمیکند. شما باید تلاشتان این باشد، اتّحادیّه تلاشش این باشد که جوان و مخاطبِ خود را اوّلاً هرچه میتوانید از لحاظ کمّیّت گسترش بدهید؛ نمیگویم انجمنها را گسترش بدهید [بلکه] دایرهی تبلیغ و اثرگذاری انجمنها بر روی جوانهای همسال را گسترش بدهید. ممکن است طرف مقابل شما جزو …
مسئولیت انسان نسبت به خود، نزدیکان، جامعه و بشریت در متون اسلامی
… نبرد نمیکنید در راه خدا - و بلافاصله [میگوید ]- و در راه مستضعفین، برای نجات مستضعفین؟ این احساس مسئولیّت است؛ یعنی شما برو جان خودت را به خطر بینداز و جانت را کف دستت بگیر در میدانهای خطر، برای اینکه مستضعفان را نجات بدهی؛ معنای این، همان مسئولیّت است دیگر. یا این حدیث معروفِ «مَن اَصبَحَ وَ لَم یَهتَمَّ بِاُمورِ المُسلِمینَ فَلَیسَ بِمُسلِم»؛[5] و از این قبیل، فراوان آیات و روایاتی در متون اسلامی است که این جزو بیّنات اسلام است؛ یعنی اسلام انسان را اینجور خواسته است که مسئول باشد؛ هم نسبت به خود، هم نسبت به نزدیکان خود، هم نسبت به جامعهی خود، هم نسبت به بشریّت مسئول است. که حالا اگر بروید دنبال این فکر را در متون اسلامی بگیرید، چیزهای عجیبوغریبی انسان مشاهده میکند از این اهتمام و از این احساس مسئولیّت.
اوج احساس مسئولیت در سیرهٔ امیرالمؤمنین (ع)
… وارد خانهی مسلمان و معاهَد (معاهد یعنی غیر مسلمانی که در زیر سایهی اسلام زندگی میکند؛ مسیحی، یهودی) میشدند، به زنها اهانت میکردند، دستبند زنها را میگرفتند، زیور زنها را میگرفتند، بعد حضرت میفرماید که اگر مسلمانْ از این غصّه بمیرد، جا دارد. شما ببینید؛ یعنی احساس مسئولیّت تا این حد است. نمیگوید اگر امیر مسلمین بمیرد جا دارد؛ میگوید اگر انسان، اگر مسلمان از این غصّه بمیرد جا دارد. این همان احساس مسئولیّت است. پایهی اصلیِ حرکت بسیج این است: احساس مسئولیّت الهی.
انجام کار علمی، هنری، اقتصادی و مبارزه برای خدا با احساس تعهد الهی
خب، پس پایهی فکری، در درجهی اوّل، آن احساس مسئولیّت است که این عقبهی فکریِ بسیار مستحکمی است برای شما که میخواهید در عرصهی بسیج حرکت بکنید، و شرط لازم که پایهی دوّم محسوب میشود، بصیرت است؛ از این دو چیز یک لحظه نباید غفلت کرد. آن احساس مسئولیّت - یعنی برای خدا، صَبراً وَ احتِساباً؛[9] پروردگارا، من این کشف علمی را میکنم، این مطالعه را میکنم، این کار هنری را خلق میکنم، این مبارزه را میکنم، این عمل اقتصادی را انجام میدهم، این کمک را به زید میکنم، این مبارزه را با عَمرو میکنم، برای تو؛ چون از من مسئولیّت خواستهای - این احساس مسئولیّت و احساس تعهّد الهی؛ بعد هم آگاهی: بدانیم کجا هستیم، جای ما کجا است، جای دشمن کجا است، دشمن کیست، با دشمن با چه سلاحی باید مبارزه کرد. این هم رکن دوّم. با این نگاه، هم دایرهی بسیجیان مشخّص میشود، هم عرصههای فعّالیّت بسیج روشن میشود.
وظیفهٔ مسئولان، قشرهای آگاه، جوانان و همهٔ قشرها
امروز ما باید هوشیار باشیم، باید بیدار باشیم، باید از همت خود ذرهای نکاهیم؛ در همهی میدانها. مسئولین کشور موظفند. قشرهای آگاه و هوشیار که به مسائل جامعه تسلط دارند، وظیفهی بیشتری دارند. جوانها موظفند. قشرهای مختلف، همه وظیفه دارند. به لطف الهی تکیه کنید. به هدایت الهی مطمئن باشید و بدانید که خدای متعال سرنوشت خوبی را برای ملت عزیز ما مقدر فرموده است. ما باید تلاش کنیم و انشاءاللَّه خودمان را به آن سرنوشت برسانیم.
حق نداشتن عضو بزرگ جامعه برای خانهنشینی
… سکوت علی را، از سطح عالی فرودآمدن را، خانهنشینی نام دادهاند، ولی این خانهنشینی نبود. در همان روزی هم که صحبت خلافت علی بود، میگفت من همچنانکه تاکنون مورد مشورت بودم، فرد دوم قدرت بودم، حالا هم همانطور باشم. پس علی در بیستوپنج سال، فرد دوم قدرت بود. یک عضوی از اعضای جامعۀ اسلامی بود و آن هم عضوی آنچنان بزرگ، آنچنان نیرومند، آنچنان روشنبین. و یکچنین عضوی حق ندارد خانهنشین باشد. خانهنشین بود یعنی چه؟ یعنی میآمد در مسجد نمازش را میخواند، بعد برمیگشت خانه، مشغول عبادت میشد یا مشغول خانهداری میشد؟ اینطوری بود؟ نه! زندگی علی این را گواهی نمیکند؛ خانهنشینی نبود. [فقط] در رأس قدرت قرار نگرفت. البته دشمنان مخصوصی داشت که سعی …
تلازم مسلمانی با مسئولیت نجات گرفتاران
… بیغولهها پناهنده شدند. قرآن میفرماید: ﴿وَ رَهبانِيَّةً ابتَدَعوها ما كَتَبناها عَلَيهِم﴾[2] رهبانیتی که آنان از خود درآوردند، بهصورت بدعتی آن را ایجاد کردند؛ ما بر آنان رهبانیت را ننوشته بودیم. اما عالِم اسلامی رهبانیت ندارد، گوشهگیری ندارد، فرار ندارد. عالِم اسلامی همانی است که سعی میکند که بگیرد غریق را.[3] یک فرد آگاه مسلمان، هر انسان مسلمان ـ که مسلمان بودن و مسئول بودن با یکدیگر لازم و ملزوم هستند ـ همینجور است؛ سعی میکند غریق را، وَبازَده را، بیمار را، نجات بدهد؛ اینکه با فرار جور درنمیآید. خودش را متقی میکند، دارای تقوا؛ یعنی آن تجهیز لازم را، آن زره لازم را درمقابل آسیب گناه، بر تن میپوشد و وارد منطقۀ گناه میشود، برای دستگیری گناهکاران؛ خلاصه تقوا این است.
نقد اکتفا به عبادت فردی و بیاعتنایی به رویگردانی مردم از دین
… است که ﴿اَلَّذینَ یُقیمونَ الصَّلاةَ﴾ نماز را بهپا میدارند، یعنی در جامعه بهپا میدارند، جامعه را جامعۀ نمازخوان میکنند. بعضیها دلشان خوش است که خودشان نماز میخوانند، بهجای هفده رکعت در شبانهروز، پنجاهویک رکعت میخوانند، غیر از نمازهای مستحبی دیگر. اگر بگویند، بابا، مردم گروهگروه از دین دارند رو برمیگردانند، غمشان نیست. گفت: آن گلیمِ خویش به در میبرد ز موج.[22] میگوید آقا، ما گلیم خودمان را در ببریم خیلی کار است، خیلی هنر است، به دیگران نمیرسیم، بعضی اینجوریاند. آن عملی که نشانۀ ایمان است، این عمل نیست. هرکسی نمازِ خوب بخواند، اما خودش بخواند، به دیگران کاری نداشته باشد، این درست نیست. درست نیست، یعنی کامل نیست؛ کامل.
لزوم مصونیت از آسیب پیش از ورود به نجات دیگران
… مقدمه و وسیلهای برای پیروزی هست یا نیست؟ میبینید که خیلی آسان، وسیلۀ پیروزیست. آنکسیکه میخواهد بر این بیماری، در این منطقه پیروز بشود، اگر همواره بترسد که نبادا این میکروب در جسم او اثر بگذارد، این چطور میتواند میکروبزدهها و وبازدهها را نجات بدهد؟ باید خودش را خاطرجمع کرده باشد؛ باید از خودش خاطرش جمع باشد، بعد وارد منطقۀ وبازده بشود و دیگران را نجات بدهد؛ آنوقت است که به پیروزی هم خواهد رسید. آنوقت است که این کار را هم بهراحتی انجام خواهد داد. ﴿وَ اتَّقُوا اللهَ﴾[4] تقوای خدا پیشه کنید، ﴿لَعَلَّكُم تُفلِحونَ﴾ مگر پیروزمند و رستگار و موفق گردید.