۶۰. پایهگذاری تشکیلات شیعی؛ «شیوۀ رفتار با عموم و خواص شیعیان»
رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنهای
بعد از واقعۀ عاشورا و پیشآمدن آن ضربت عجیب به پیکر تشیّع ازطرف قدرتهای اموی، آنکسانیکه در طراز اول قرار داشتند و ماندند، بسیار کم بودند. اما بقیۀ مردم [برگشتند]؛ آنهایی که ایمان قرص و محکمی نداشتند، آنهایی که شجاعت کافی و لازم نداشتند، آنهایی که به زندگی دنیا خیلی علاقه داشتند، یعنی به مقامشان، یا به زندگی و پولشان، یا به زن و فرزندشان، به همان چیزهایی که در آن آیۀ شریفۀ قرآن وارد است: «قُل اِن کانَ آبآؤُکُم وَ اَبنآؤُکُم»[1] تا آخر. آن چیزهایی که بهعنوان رقیب خدا، بهعنوان فرزند و لنگۀ دیگر محبت در دل انسان ذکر شده است، جزو خطرناکترین چیزها هستند برای دل یک انسان.
خیلیها هستند که مؤمناند، قبول دارند، مطلبی را فهمیدهاند، در حال عافیت خیلی هم مَنممَنم میکنند، خیلی هم اظهار جِلادَت[2] میکنند، اما همچنانیکه سیدالشهدا صلواتاللهعلیه فرمود: «فَاِذا مُحِّصوا بِالبَلاءِ قَلَّ الدَّیّانونَ»[3] آنوقتیکه منگنۀ بلا و فتنه بر سر آنان قرار میگیرد، دینداران، پایبندهای به دین، عددشان کم میشود. وقتی نگاه میکنی، میبینی از این جمع کثیری که همه ادعای دینداری میکردند، ته ماجرا کسی نمانده یا عدۀ بسیار کمی باقی ماندند. در زمان امام سجاد قضیه اینطور شده بود؛ هرکدامی از گوشهای فرا رفتند. هرکسی مشغول کار خودش شد. عدۀ زیادی به زندگی خود سرگرم شدند. امام صادق صلواتاللهوسلاامهعلیه میفرماید: (52/11/30) «اِرتَدَّ النّاسُ بَعدَ الحُسَینِ عَلَیهِالسَّلامُ اِلّا ثَلاثَةً اَبوخالِدٍ الکابُلیُّ، یَحیَیابنُاُمِّالطَّویلِ وَ جُبَیرُبنُ مُطعِمٍ ثُمَّ اِنَّ النّاسَ لَحِقوا وَ کَثُروا وَ کانَ یَحیَی ابنُ اُمِّ الطَّویلِ یَدخُلُ مَسجِدَ رسولِ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ وَ یَقولُ کَفَرنا بِکُمْ وَ بَدا بَیننا وَ بَینَکُمُ العَداوَةُ وَ البَغضاءُ»[4] پس از حسینبنعلی علیهالسلاام همه از راه بازگشتند، مگر سه نفر؛ ابوخالد کابلی، یحییبناُمّطَویل و جُبَیربنمُطعِم.[5] بعدها مردمِ دیگر به آنها پیوستند و جمع شیعیان انبوه گشت. یحییبنامطویل به مسجد پیامبر در مدینه میآمد و خطاب به مردم میگفت: ما به شما و راه و آیین شما، کافریم؛ و میان ما و شما دشمنی و خشم و کینه قرار دارد.
چه حادثۀ شگفتانگیزی! پس از واقعۀ عاشورا، همه رفتند! همه از راه برگشتند! همه از آیندۀ جذاب و دلگرمکنندهای که آنها را به خود میکشید، مأیوس شدند! از همۀ آرزوها و آرمانهای تشیّع صرفنظر کردند؛ فقط به نام تشیّع و به اینکه در دل به امامان عقیده و محبت داشته باشند، قناعت ورزیدند. پیشوای صادق/ص27 البته در بعضی از روایات دارد که پنج نفر، در بعضی از روایات دارد که چهار نفر، گمانم در بعضی از روایات دارد هفت نفر. حالا شما هفت نفر را بگیرید، فرض کنید که هفت نفر از شیعه باقی مانده بودند، بقیه لغزیده بودند. منتها من گمان میکنم که منظور از آنکسانیکه مرتد شده بودند و برگشته بودند، همۀ شیعیان عالم اسلام نبود، بلکه فقط شیعیان مدینه بودند. کوفه را مثلاً امام نفرموده، سلیمانبنصُرَد خزاعی را نفرموده، یا عبدالله عفیف را نفرموده، یا مختار را نفرموده، ابراهیمِ مالک اشتر را نفرموده، و همچنین کسانی که در گوشه و کنار بودند، سعیدبنجُبَیر را نفرموده. امام صادق همان عدهای که در مدینه بودند را میفرماید که رفتند، مگر این سه نفر، یا چهار نفر، یا پنج نفر، یا هفت نفر مثلاً. (52/11/30) [بقیه که لغزیده بودند یعنی] اعتقاد خود را از دست ندادند، از دین یا از تشیّع برنگشتند، اما یکی از این دو حالت برایشان پیش آمد؛ یکی از این دو آفت به اینها خورد. اول، آفت ترس؛ که بسیار آفت بزرگی است، [و دوم، آفت طمع].
وقتیکه ماجرای کربلا پیش آمد و پشت سرش قضیۀ حرّه پیش آمد و قتلعام مدینه بهوسیلۀ دژخیمان یزیدبنمعاویه و دستگاه اموی، مردم با خودشان حساب کردند که این دستگاهی که بر فرزند پیغمبر صلیاللهعلیهوآله بااینهمه جلالت و بااینهمه محبوبیت، ابقا[6] و ترحّم نمیکند، بهطریقاولی بر من و امثال من ترحّم نخواهد کرد. و چون میترسیدند که کشته شوند، یا به زندانشان بیندازند، یا مورد شکنجه قرار بگیرند ـ اگر در مدینه بودند، یکطور؛ اگر در کوفه بودند و تحت حکومت حَجّاج و امثال حَجّاج بودند، یکطور دیگر ـ که نظایرش را زیاد دیده بودند، دور امام چهارم علیهالسلام را رها کردند و کنار رفتند. یک عده اینها بودند.
یک عدۀ دیگر، تنها مسئلۀ ترس برایشان مطرح نبود، البته ترس هم بود. اینها میدیدند که اگر بخواهند در این اجتماع زندگی کنند، راحت کاسبی کنند، گاهی توصیۀ آنها را حاکم و استاندار یزید و مروان و عبدالملک بخواند و ترتیب اثری بدهد، احیاناً از مالیات معاف باشند، در مجالس و محافل عمومی که شرکت میکنند، مورد احترام باشند، احیاناً یکی از شغلهای پولدربیار دولتی را به اینها محوّل کنند؛ و خلاصه اگر بخواهند راحت زندگی کنند و از مزایای دنیا و مزایایی که دستگاه خلافت بیدریغ به طرفداران خود میدهد، استفاده کنند، راهش این است که این حرفها را ببوسند بگذارند کنار. فراموش کنند که امام حسنی بود و امام حسینی بود، تعلیماتی بود و تشکیلاتی بود و کارهایی بود و هدفی بود و راهی بود و فکری بود! باید اینها را فراموش کنند. آنها زندگیکردن را مستلزم این میدانستند. یک عده هم اینها بودند. آن فکر اولی که فکر ترس باشد، برای عامۀ مردم بود؛ و فکر دوم یعنی فکر طمع، برای یک عدۀ معدودی بود، برای طبقات بالاتر جامعه بود. اینها موجب شد که در اولِ کار دورُوبَر امام چهارم علیهالسلام عملاً خلوت شود و کسی جز همان سه نفر فداکار باقی نماند. (51/11/23)
در همین فضا و محیط فاسد و مسموم است که با دست یحییبناُمّطَویلها، امام سجاد صلواتاللهوسلمااهعلیه جمعیت شیعه را سامان میدهد. نگفتند وضع بد است، نگفتند که قدرت حاکم از شمشیرش خون میچکد، نگفتند این حرفها در دل و مغز علیل مردم جا نمیگیرد. (52/12/1) [یحییبناُمّطَویلها]، همین ساختهشدهها و برگزیدههای دستگاه امامتند که [امامان] اینها را میفرستند به شهرها، نقطههای دوردست، جاهایی که باید بفهمند، باید روشن بشوند. میفرستند به خراسان، میفرستند به سیستان، میفرستند به هندوستان، میفرستند به کرمان و فارس. یکوقتی شما نگاه میکنید، میبینید در اواخر دوران بنیامیه، سراسر این قسمت شرقی کشورِ اسلامی، مُحب اهلبیت هستند. بعد از شصت، هفتاد سال از زمان امام سجاد، آن مرد میآید به امام صادق، میگوید: آقا! شما صدهزار شمشیرزن در خراسان دارید. اگرچه که بعد امام فرمودند: این شمشیرزنهایی که تو میگویی، چندتایشان اینطوریاند که حاضرند داخل تنور بروند؟ اما بالاخره یک عده دوستداران اهلبیت بودند که این آدم اینطور ادعایی میکرد. اینها کجا درست شده بودند؟ اینها را امام سجاد درست کرد.
سعیدبنجُبَیر را میفرستد به حدود خراسان.[7] آمد اینجا جنگها کرد با کافران، با کفار؛ در وضع ظاهری و در ظاهرِ کار، شمشیر دست گرفت، بنا کرد با کفار جنگیدن، اما در باطن، با کفار باطنی هم میجنگید، با دستگاه خلافت هم میجنگید. در سپاهی که دستگاه خلافت فرستاده است، در همان سپاه، این دارد جنگ میکند؛ اما در داخل خود این سپاه هم مشغول سازندگی است. این سعیدبنجُبَیر است. بیخود نبود که بعد از چند سال، [وقتی] حَجّاجبنیوسف او را در کوفه گیر آورد، کُشت؛ و به چه وضعی هم کُشت! بیخود نبود. یا یحییبنامالطویل را امام علیهالسلام میفرستند به کوفه. خودش در مدینه است، جزو یاران امام سجاد است، جزو حواریون امام سجاد است. اگر سه نفرند، یکی اوست. اگر چهار نفرند، یکی هم اوست. در همۀ روایات اسم او هست.
من اینجا از عین کتاب میآورم، ازبَس مطلبِ جالب و مهمی است؛ کتاب قاموسالرّجال، جلد نهم، صفحۀ 399: «وَ رَوَی الکافی عَنِ الیَمانِبنِعُبَیدِالله ِ قالَ» این مرد میگوید: «رَاَیتُ یَحیَی ابنَ اُمِّ الطَّویلِ» یحییبنامالطویل را دیدم. «وَقَفَ بِالکُناسَةِ» در خارج شهر کوفه، در آن دمِ دروازۀ کوفه، مرکز اجتماعات بزرگ مردم کوفه، دیدم این مرد ایستاده. «ثُمَّ نادَی بِاَعلَی صَوتِهِ» با صدایی هرچه بلندتر و رساتر فریاد کشید: «مَعشَرَ اَولیاءِ الله ِ» ای گروه دوستان خدا! شیعه را صدا میزند. همفکرها را صدا میزند، آنکسانیکه با او همفکرند و همراهند، آنها را میخواهد جمع کند. «مَعشَرَ اَولیاءِ الله ِ اِنّا بُرَآءُ مِمّا تَسمَعونَ» ما بیزاریم از آنچه میشنوید. چه میشنیدند؟ میرفتند در مسجد مینشستند، خطیب بالای منبر، امیرالمؤمنین را سبّ و لعن میکرد و از فیض و لطف و رحمت و خیر و برکتی که عبدالملک مروان برای عالم اسلام بهوجود آورده، حرف میزد؛ ببینید عبدالملک برای شما چه کرد، چنین کرد، چنان کرد. این صدا میزد: «اِنَّا بُرَآءُ مِمَّا تَسمَعونَ» از آنچه شما میشنوید ما بیزاریم. اینها همهاش دروغ است. اینها همهاش خلاف رضای خداست. «مَن سَبَّ عَلِیّاً عَلَیهالسَّلامُ فَعَلَیهِ لَعنَةُ الله ِ» هرکه به علی دشنام بگوید، لعنت خدا بر او باد. «وَ نَحنُ بُرَآءُ مِن آلِمَروانَ» ما از آل مروان بیزاریم؛ از این خاندانِ مروانی ـ پدرش مروان حکم بود، اینهم عبدالملک مروان ـ بیزاریم ما. «وَ مِّا یَعبُدونَ مِن دونِ اللهِ» بهبه، بهبه! بنازم این معرفت و دینشناسی را، توحید این است. به خدا قسم فقیه آلِ محمد یعنی این! اینیکه میفهمد دین را، و میشناسد دیندار و بیدین را. میگوید من بیزارم از آل مروان و از بتهایی که آل مروان میپرستند. آل مروان چه کسانیاند؟ هرکسی غلام مروان است، از آل مروان است؛ هرکسی چاکر مروان است، از آل مروان است؛ هرکسی دستش زیر تخت خلافت مروان ستون است، از آل مروان است. میگوید من از آل مروان بیزارم، از اینگونه مردم و از هرآنچه که آل مروان بهجز خدا میپرستند. آل مروان چه را میپرستند؟ بت داشتند؟ آل مروان بتخانه داشتند؟ آل مروان بتِ سنگی و چوبی درست کرده بودند؟ اینطور که نبوده، مروان خودش نماز میخواند؛ عبدالملک خودش نماز جماعت میخواند. چه بودند آن بتهایی که مروانیان آنها را میپرستیدند بهجز خدا؟ خودِ مروان، خود عبدالملک؛ از اینها بالاتر؛ پول، مقام، قدرت. مردمِ قدرتپرست مشرکند، مردمِ پولپرست مشرکند، مردمِ هواپرست مشرکند، میگوید من بیزارم از همۀ اینها.
اینها را بلند میگفت تا همه بشنوند، میخواست همۀ مردم آگاه بشوند. «ثُمَّ یَخفِضُ صَوتَهُ» بعد تُن صدا را پایینتر میآورد یحییبنامطویل، آرامتر میکرد، برای اینکه همان عدهای که دُوروبَرِش هستند، آن خواص بفهمند. میگفت: «مَن سَبَّ اَولیاءَ اللهِ فَلا تُقاعِدوهُ» با آنکسیکه بندگان شایستۀ خدا و همجبهگان خدا و اولیای خدا را سبّ[8] میکند، با او منشینید. با او منشینید دو جور معنا دارد؛ با او همنشینی نکنید، یک؛ در برابر او ننشینید، بایستید، برخیزید، قیام کنید؛ این دو. هر دو معنا احتمالش هست. «وَ مَن شَکَّ فِی ما نَحنُ فیهِ فَلا تُفاتِحوهُ» هرکسی که در آنچه ما میگوییم شک دارد، با ما همفکر نیست، با او گشادگی به خرج ندهید؛ با همفکرهایتان باشید. این را از خودش نمیگفت یحییبنامالطویل، این درسی بود که امام سجاد به او داده بود. «وَ مَنِ احتاجَ اِلَی مَسأَلَتِکُم فَقَد خُنتُموهُ» در میان همفکرانتان هرکه محتاج این باشد که از شما سؤال بکند، و دست سؤال بهسوی شما دراز بکند، شما خیانتش کردید. نباید اجازه بدهید همفکرهایتان محتاج بشوند تا اینکه دستِ سؤال دراز بکنند. «ثُمَّ یَقرَاُ» بعد این آیه را میخوانْد؛ این آیه، تهدید دشمنان خدا بود و امیدوارکردن و وعدهدادن به دوستان خدا؛ «اِنّا اَعتَدنا لِلظّالِمینَ ناراً اَحاطَ بِهِم سُرادِقُها»[9] ما برای ظالمین و ستمگران آتشی را که بر آنها خیمه بزند و احاطه کند، آماده کردهایم، «وَ اِن یَستَغیثوا یُغاثوا بِمآءٍ کَالمُهلِ یَشوِی الوُجوهَ بِئسَ الشَّرابُ وَ سآءَت مُرتَفَقاً»[10] این آیه را [میخواند]، آیهای که نشانِ عذاب است؛ خبر از خشم میدهد، خبر از قهر میدهد، خبر از تصمیمهای جدی میدهد.
این یحییبنامالطویل است؛ آن ماجرای مدینهاش در مسجد پیغمبر، اینهم ماجرای کُناسۀ کوفهاش در میان جمع همفکرانش. امام سجاد یکی از کارهایی که میکرد [این بود که] این شاگردهای زُبده را میفرستاد سراغ مردم تا اینها را روشن و آگاه کنند. (52/11/30)
اینجا [باید] به این نکته توجه پیدا کنید که ما وقتی به کلمات امام چهارم علیهالسلام در صحیفۀ سجادیه یا در بعضی از روایات نگاه میکنیم، اثر طرز فکر دوم ـ [طمع] ـ را در میان کلمات امام سجاد علیهالسلام کاملاً احساس میکنیم. طرز فکر دوم چه بود؟ دلبستگی به دنیای بیدریغی که یزید و مروان و عبدالملک به سر و روی مردم علاقهمند به خود و طرفدار خود میریختند و میپاشیدند؛ علاقهمندی به آن دنیای آباد و راحت که فقط مخصوص خود آنهاست، اگرچه در کنار آنها و بیخ گوش آنها، اکثریت مردم از این آسودگی و از کمتر از این آسودگی هم برخوردار نباشند؛ پیوستن به دستگاه حکومت و استفادهبردن از بهرههایی که دستگاه حکومت به پیوستگان خود میدهد. ما وقتیکه در کلمات امام سجاد علیهالسلام نگاه میکنیم، اثر وجود آن طرز فکر را در میان مردم کاملاً حس میکنیم؛ مثلاً میبینیم که اکثر گفتههای امام سجاد علیهالسلام دربارۀ زهد است. (51/11/23)
[خب این مردم] اگر از شیعیان هم هستند، جزو طبقات متوسط و معمولی اجتماعند، اما [امام] یک کیفیت عملی دارند با شیعیان خاص. با امثال یحییبنامطویل، یا سعیدبنمُسیّب، یا جُبیربنمُطعِم ـ که البته طبق تحقیقی که علامۀ صاحب قاموسالرّجال دارند،[11] میگویند: جُبیربنمُطعِم نیست، پسر جبیربنمطعم است، حکیمبنجبیر بن مطعم ـ و این چند نفری که هستند، ابوحمزۀ ثمالی مثلاً، یک رفتاری امام دارد، یک موضعگیری و یک نوع رابطه با اینها دارد، آن چیست؟ آن سازندگی تمام و کمال نسبت به اینهاست.
امام علیهالسلام آنچه را که از معارف اهلبیت و از اسرار رشتۀ امامت ـ چه اسرار معنوی و فکری، و چه اسرار سیاسی و اجتماعی و تشکیلاتی و شیعی ـ در اختیار دارد، در اختیار اینها [قرار میدهد]. در کتاب مناقب ابنشهرآشوب که نگاه بکنید در حالات امام سجاد، میبینید میفرماید: «وَ کانَ بابُهُ یَحیَی ابنُ اُمِّالطَّویلِ» بابِ امام، یحییبنامطویل بود.[12] باب امام یعنی چه؟ یعنی دربان امام؟ نه. امام که تشکیلات و تشریفاتی نداشتند که دربان بخواهند! بهعلاوه یحییبنامالطویل که یک روز مدینه بود، یک روز کوفه، این چطور دربان امام است؟ بعد هم یحییبنامالطویل آدم پستِ نوکربابی نبود که دربان بشود برای کسی. اگرچه دربانی امام افتخار است، اما بالاخره یکی از محترمین و تُجار بزرگ را که نمیآوردند دربان کنند، یک آدم مستمندی را میآوردند؛ اینطوری نبود یحییبنامالطویل. ظاهراً دربارۀ یحییبنامالطویل [آمده:] «وَ کان یَظهَرُ الفُتُوَّةَ» اظهار مروت و بزرگواری، جِلادت و جوانمردی میکرد. این بزرگوار، یحییبنامالطویل رضواناللهعلیه یکقدری داش[13] و اینطوری هم بود. لباسهای بلندی میپوشید و وقتی راه میرفت، لوبان ـ یعنی کُندر ـ میجوید. و بلندبلند و با ناز حرف میزد؛ یکچنین آدمی بود. یکچنین شخصیتی بوده؛ یعنی وضعش اینطوری بوده و در طبقۀ داشها و گردنکلفتها محسوب میشد. این آدم با آن دل نرمی که داشته، با آن مغز هوشیار و آگاهی که داشته، وضع ظاهری و تیپ ظاهریاش هم در اجتماع جزو آن افراد مظلوم گوشهنشستۀ گردنکج هم نبوده.
غرض این است که یحییبنامطویل باب امام بود، باب یعنی چه؟ یعنی رابط بین امام و شیعیان. امام علیهالسلام میآمدند مسجد مدینه. هرکس میآمد از آقا مسئله میپرسید، که آقا جواب نمیداد. خب چرا؛ آقا! شک بین دو و سه کردم، حکمش چیست؟ حکمش را میگفت. آقا! فلانطور وضو گرفتم، آیا این اشکال دارد؟ اینها را جواب میداد، اشکالی نداشت. پس امام با مردم روبهرو بود؛ با مردم حرف میزد، سؤالهای مردم را جواب میداد. اما یک سلسله سؤالها بود که ازطرف کسانی مطرح میشد که اینها نمیتوانستند بیایند با امام در مسجد مدینه حرف بزنند، اینها یک رابط میخواستند. لازم بود یک نفری جای دیگری، دور از چشم مأمورین دستگاه خلافت عبدالملک آن شخص را ببیند، بعد آرامآرام و همچین مثل داشمشتیها و خیلی بیخیال و خیلی بیهوا، بیاید پیش علیبنالحسین صلواتاللهعلیه آهسته آن مطلب را به آقا بگوید. باب یعنی این. «وَ کانَ بابُهُ یَحیَی ابنُ اُمِّالطَّویلِ» یعنی همۀ اسرار امام، در مشت این مرد بود و رابط بین امام و دیگران بود. پس بدانید عاقبتش هم چه شد، حالا که گفتم که این مرد چهکاره بود. عاقبتش هم این است که حَجّاجبنیوسف ثقفی او را گرفت؛ دست راستش را قطع کرد، دست چپش را قطع کرد، پای راستش را قطع کرد، پای چپش را قطع کرد، زبانش را هم برید، بعد هم او را کشت.[14] این یحییبنامطویل، باب امام سجاد است.
یک عده تیپِ یحییبنامطویل و یک درجه پایینترها را، امام میسازد؛ اینها را درست میکند، استوار میکند، مثل پارۀ فولادشان میکند، آنوقت میاندازدشان به جان فکر غافل و مغز نادان مردم معمولی، تا خوب مردم را آگاه کنند.
..نتیجه این شد که شصت سال بعد، هفتاد سالِ بعد، از همین کوفه، جوانها و پیرمردها بلند میشدند میآمدند مدینه، سالیانی در کنار مرکز فیض جعفربنمحمد صلواتاللهوسلمااهعلیه میماندند، بهره میبردند، برمیگشتند. ..بزرگانشان هم زُرارةبناعین است، محمدبنمسلم است، محمدبنابیعُمیر[15] است و بقیۀ بزرگانی که از رُوات امام صادق شما میشناسید؛ همه، غالباً برای کوفهاند. در همین شهر بود، در همین محیط بود، در همین فضای مسموم بود. چه کسی زُراره را درست کرد؟ چه کسی محمدبنمسلم را درست کرد؟ چه کسی مُفضّلبنعمر را درست کرد؟ یحییبنامطویل را چه کسی درست کرد؟ امام سجاد درست کرد. (52/12/1)
امام سجاد در طول این سیوپنج سال، آرامآرام آن محیط تاریک و ظلمانی را، آن مردم غافل و بیخبر را از چنگ شهوات از یکطرف، و تسلط دستگاههای جبار از یکطرف، و کمند علمای سوء وابستۀ به دستگاهها از یکطرف، کنار میکشد و نجات میدهد؛ و مجموعاً یک عده و یک مجموعۀ مؤمن علاقهمند صالح که بتوانند قاعدهای بشوند برای کارهای آینده، بهوجود میآورد. (65/4/28) میبینید که شیعه چقدر مرهون امام سجاد است. آغاز امامت امام سجاد، آغاز تحولی در تاریخ شیعه است. امام سجاد نقطۀ عطفی در تاریخ تشیّع است. امام سجاد ساماندهندۀ حزب نیرومند شیعیان است. (52/12/1)
پاورقیها
۱.سوره مبارکه توبه/ آیه 24، «قُل اِن کانَ آبآؤُکُم وَ اَبنآؤُکُم وَ اِخوانُکُم وَ اَزواجُکُم وَ عَشیرَتُکُم وَ اَموالٌ اقتَرَفتُمُوها وَ تجِارَةٌ تخَشَونَ کَسادَها وَ مَساکِنُ تَرضَونَها اَحَبَّ اِلَیکُم مِنَ اللهِ وَ رَسولِهِ وَ جِهادٍ فِی سَبیلِهِ فَتَرَبَّصوا حَتّیٰ یَأتِیَ اللهُ بِاَمرِهِ وَ اللهُ لا یَهدِی القَومَ الفاسِقیَ» بگو: اگر پدران و پسران و برادران و زنان و خاندان شما و اموالی که گرد آوردهاید و تجارتی که از کسادش بیمناکید و سراهایی را که خوش میدارید، نزد شما از خدا و پیامبرش و جهاد در راه وی دوستداشتنیتر است، پس منتظر باشید تا خدا فرمانش را [به اجرا در]آورد. و خداوند گروه فاسقان را راهنمایی نمیکند.
۲.(جلد) چابکی، دلیری
۳.بحارالانوار/ کتاب الروضة/ ابواب المواعظ و الحکم/ باب20/ حدیث2
۴.بحارالانوار/ ج46 / ص 144، «در روایت دیگری، نام جابربنعبدالله انصاری نیز بر این سه نفر افزوده شده است. و باز در روایت دیگری بهجای جابربنعبدالله، سعیدبنمسیب مخزومی، و بهجای جبیربنمطعم، حکیمبنجبیر نام آورده شده است. و باز در روایت دیگری، بر اینهمه، نام سعیدبنجُبَیر افزوده و بهجای جبیربنمطعم، محمدبنجبیر بن مطعم ذکر شده است.» (رجالالکشّی/ چاپ مصطفوی/ ص 115) (نویسنده)
۵.به نظر محقق شوشتری، عالم رجالی معاصر (قاموسالرّجال/ ج9/ ص 399) این حدیث، تحریفشدۀ «حکیمبنجبیر بن مطعم» است. (نویسنده)
۶.در قدیم بهمعنای شفقت و رحمکردن به حال کسی، به کار میرفته است.
۷.برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 22، «سعیدبنجُبَیر» را مطالعه کنید.
۸.(سبب) دشنام دادن، نفرین کردن
۹.سوره مبارکه کهف/ آیه 29
۱۰.«و اگر فریادرسی جویند، به آبی چون مس گداخته که چهرهها را بریان میکند یاری میشوند. وه! چه بد شرابی و چه زشت جایگاهی است.»
۱۲.مناقب آل ابیطالب/ باب امامة ابیمحمد علیبنالحسین/ فصل فی احواله و تاریخه
۱۳.جوانمرد
۱۴.رجالالکشّی/ یحییابنامالطویل/ شمارۀ 195
۱۵.محمدبنابیعمیر (متوفی 217 ق) محضر امام کاظم، امام رضا و امام جواد را درک کرده است. او که از یارانِ خاص این حضرات بود، بهدلیل همین نزدیکی و به بهانۀ افشای نام شیعیان، مورد شکنجه و آزار خلفای همعصرش قرار گرفت و سالیانی را در زندان به سر برد.