جواب اینست که: شرک یک مسلک و یک عقیده است، یعنی دو خدایی و چند خدایی، یک دین و یک آئین و یک نوع اعتقاد است مثلاً: فرض بفرمائید سه خدایی. بعضی منکرند و میگویند زرتشتیها موحد بودند، اما به هر حال در دورانی از تاریخ، بلاشک زرتشتیها دو خدایی بودند و لو اصلش هم یک خدایی و توحیدی باشد یا سه خدایی یا چندین خدایی که امروز در هندوستان و برخی از جوامع عقب افتادهی آفریقایی در بین قبایل قدیمشان که بت پرستند.توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
قرار دادن شریک یا معبودی جز خدا در عقیده، عبادت و اطاعت.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:بیانات در نشست سهجانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰
سیر زمانی
از ۱۳۵۵ تا ۱۳۹۷۱۳۵۵۱۳۹۷
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
پیغمبر از شرک به خدای متعال هر روز پناه میبرد. خب پیدا است که آن شرکِ جلی، خیلی دور از ساحت ماها است که در مقابل یک بتی مثلاً سجده کنیم؛ این پیدا است که مراد از شرک، شرک خفی است که انسان غیر خدا را به نحوی داخل کند در کاری که باید برای خدا انجام بگیرد. لذاست که انسان بایستی به طور دائم به خدای متعال پناه ببرد از این شرک که مِن حیث لا یشعر وارد میشود.یک نوع شرک دیگری وجود دارد که آن خطرناکتر است، چرا؟ چون به این وضوح نیست، با این جلوه و با این نمایش نیست. آن چیست؟ آن این است که انسان یک نفر را، یک قدرت را، یک قطب را با نام غیر خدا، دارای شئون خدا بداند. اگر بتپرستان زمان پیغمبر، هُبَل و لات و مَنات و عُزّیٰ را ارباب، یعنی رَبها و خداها و پروردگارها میدانستند؛ به آنها میگفتند اینها الههاند، اینها اربابند؛ مشرکان و بتپرستانِ غافل و نادانِ زمان امیرالمؤمنین، قدرتها و قطبها و مرکزها را با نام بندۀ خدا به خدایی قبول کرده بودند. شما در شام اگر از هر عوامِ نادانی میپرسیدی آقا، معاویه خداست؟ میگفت آقا عقلت را گُم کردی؟ اگر میگفتی معاویه پس چیست؟ میگفت معاویه بندۀ خداست. این ظاهر قضیه. اما در باطن، خدا در قرآن میگوید: «یَفعَلُ ما یَشآءُ» و «یَحکُمُ ما یُریدُ»[15] هرچه میخواهد میکند، هرچه میخواهد فرمان میرانَد، روی ارادۀ او ارادهای نیست؛ در شام «یَفعَلُ ما یَشآءُ» و «یَحکُمُ ما یُریدُ» معاویه بود، در منطق اسلام این خداست. اسمش معاویه است، اسمش بندۀ خداست، [اما] کارش کار خداست، مسئولیتش، مسئولیت خدایی است.شاهدها (۷۲ پاراگراف)
شرک خفی یعنی دخالت دادن غیر خدا در کار الهی و لزوم پناه بردن از آن
پیغمبر از شرک به خدای متعال هر روز پناه میبرد. خب پیدا است که آن شرکِ جلی، خیلی دور از ساحت ماها است که در مقابل یک بتی مثلاً سجده کنیم؛ این پیدا است که مراد از شرک، شرک خفی است که انسان غیر خدا را به نحوی داخل کند در کاری که باید برای خدا انجام بگیرد. لذاست که انسان بایستی به طور دائم به خدای متعال پناه ببرد از این شرک که مِن حیث لا یشعر وارد میشود.شرک بهعنوان مسلک و عقیدهٔ دوخدایی و چندخدایی
جواب اینست که: شرک یک مسلک و یک عقیده است، یعنی دو خدایی و چند خدایی، یک دین و یک آئین و یک نوع اعتقاد است مثلاً: فرض بفرمائید سه خدایی. بعضی منکرند و میگویند زرتشتیها موحد بودند، اما به هر حال در دورانی از تاریخ، بلاشک زرتشتیها دو خدایی بودند و لو اصلش هم یک خدایی و توحیدی باشد یا سه خدایی یا چندین خدایی که امروز در هندوستان و برخی از جوامع عقب افتادهی آفریقایی در بین قبایل قدیمشان که بت …شرک پنهان یعنی دارای شئون خدایی دانستن قدرتی با نامی جز خدا
یک نوع شرک دیگری وجود دارد که آن خطرناکتر است، چرا؟ چون به این وضوح نیست، با این جلوه و با این نمایش نیست. آن چیست؟ آن این است که انسان یک نفر را، یک قدرت را، یک قطب را با نام غیر خدا، دارای شئون خدا بداند. اگر بتپرستان زمان پیغمبر، هُبَل و لات و مَنات و عُزّیٰ را ارباب، یعنی رَبها و خداها و پروردگارها میدانستند؛ به آنها میگفتند اینها الههاند، اینها اربابند؛ مشرکان و بتپرستانِ غافل و نادانِ زمان امیرالمؤمنین، قدرتها و قطبها و مرکزها را با نام بندۀ خدا به …رد شرک دانستن زیارت قبور؛ ابزار سیاستهای انگلیس و آمریکا شدن، شرک واقعی
اینها به عنوان اینکه این کارها پرستش است، این اقدامهای خبیث را میکنند! رفتن سر قبر یک انسانی و طلب رحمت کردن برای او از خدای متعال، و طلب رحمت کردن برای خود در آن فضای معنوی و روحانی، شرک است؟ شرک این است که انسان بشود ابزار دست سیاستهای اینتلیجنس انگلیس و سی. آی. ای آمریکا و با این اعمال، دل مسلمانان را غمدار کند، آزرده کند. اینها اطاعت و عبودیت و خاکساری در مقابل طواغیت زنده را شرک نمیدانند، احترام به بزرگان را شرک میدانند! خود این، یک مصیبتی است. جریان تکفیرىِ خبیث که امروز در دنیای اسلام به برکت برخی از منابع مادی، متأسفانه پول و امکانات هم در اختیار دارند، یکی از مصائب اسلام …رواج شرک در جزیرةالعرب و مبارزهٔ جدی قرآن با آن
در جزیرةالعرب معارف بشرى وجود نداشت؛ شرک بود و معارف شرکآلودِ در حدّ نازل. لذا در قرآن هم شما ملاحظه میکنید که با شرک یک مبارزهى جدّى شده است؛ [مثلاً] سورهى «قُل هُوَ اللهُ اَحَد»،[4] سورهاى با چهار آیه مثلاً که «لَم یَلِد وَلَم یولَد»[5] را اینهمه در قلب این سورهى کوچک، درشت کرده است، یا «وَ لَم یَکُن لَه کُفُوًا اَحَد»،[6] برجسته و متلألی است؛ این براى این است که شرک از ذهنها زدوده بشود و [با …نهی از گرفتن همتا و شریک برای خدا در عبودیت
دنبالهی آیه میفرماید: «فلا تجعلوا لله انداداً»: پس برای خدا رقیبان و شریکان مگیرید. برای خدا در عبودیت همسان و انباز و همانندی اتخاذ نکنید، جوانان را اسیر غیر عبودیت خدا نکنید، خودتان را اسیر غیر عبودیت خدا نکنید «و انتم تعلمون»: در حالی که شما میدانید. این جملات آخر همان چیزهایی است، که من اندکی باید امروز انها را شرح بدهم. در این دو آیهای که تلاوت شد، و امروز و قبلاً مقدار زیادی شرح دادیم. بهر حال مقصود این است که: انسان بطور منحصر بندهی خدا باشد و عبودیت انحصاری خدا که عبارت دیگری از توحید عملی است مورد …بیمنطقی شریک قرار دادن برای خدا به سبب فقدان علم و قدرت در شریک
… برای خدا شریک انتخاب نکنید، زیرا شما که خدا را عبودیت میکنید، برای این عبودیت و بندگی خودتان استدلال دارید و میگویید: چون او مرکز جوشان علم و کانون قدرت است من بطور قهری در مقابل او احساس خضوع دارم و از او اطاعت میکنم، پس عبودیت خدا تابع یک استدلالی است. ولذا اگر خواستید غیر از خدا را عبودیت بکنید، چه استدلالی دارید؟ آن کسانی که در عبودیت برای خدا شریک قرار میدهند، استدلال و منطق و توجیه قانع کننده برای فطرت و برای عقلشان کدام است؟ چگونه ممکن است برای خدا در عبودیت شریک قرار بدهد؟ در حالی که آن شریک، خصوصیات و توانائیها و اقتدار و آن چیزی که انسان را به طور قهری وادار میکند به بندگی و عبودیت ندارد.شکلهای متفاوت شرک در هر زمان و لزوم شناساندن آن در حج
شرک همواره به یک گونه نیست، و بت همیشه به شکل هیاکل چوب و سنگ و فلز ظاهر نمیشود. خانهى خدا و حج باید در همهى زمانها شرک را در لباس خاصّ آن زمان، و بت شریک خدا را با جلوهى مخصوص آن بشناساند و نفى و طرد کند. امروز البتّه از «لات» و «منات» و «عزّىٰ» خبرى نیست امّا به جاى آن و خطرناکتر از آن، بتهاى زر و زور استکبار و نظامهاى جاهلى و استکبارى است که همهى فضاى زندگى مسلمین را در کشورهاى اسلامى فراگرفته است.فساد، مصرفزدگی، سلطهٔ سیاسی و حضور نظامی غرب مظاهر شرک امروز
فرهنگ فساد و فحشا که به وسیلهى دستهاى استعمارى در میان ملّتها ترویج میشود، فرهنگ مصرفزدگى که روزبهروز زندگى ملّتهاى ما را بیشتر در لجنزار خود فرو میبرد تا کمپانىهاى غربى ــ که مغز و قلب اردوگاه استکبارند ــ بیشتر سود ببرند، سلطهى سیاسى غرب استکبارى که پایههاى آن به وسیلهى حکومتهاى دستنشانده و ضدّمردمى کار گذاشته شده است، حضور نظامى که با هر بهانهاى شکل آشکارترى به خود میگیرد، اینها و امثال آن، همه مظاهر همان شرک و بتپرستى است که در ضدّیّت کامل با نظام توحیدى و حیات توحیدى است که اسلام براى مسلمانان مقرّر داشته است. حج و اجتماع عظیم بر گِرد خانهى توحید باید آن مظاهر شرک را نفى کند و مسلمانان را از آن برحذر دارد. حجّ با این مفهوم روشن و جلى است که برترین جایگاه برائت از مشرکین شناخته شده و خداى متعال از زبان خود و نبىّ مکرّمش (صلّى الله علیه و آله) اعلام برائت از مشرکین …جدایی و بیگانگی انسانها و طبقات در جامعهٔ مبتنی بر شرک
اوّلاً بنای توحید -که مبنای فکری و اعتقادی و اجتماعی و عملی ما است- بر وحدت است. تفکّرات شرکآلود، انسانها را هم تقسیم میکند. و در جامعهای که بر مبنای شرک بنا شده باشد، طبقاتِ انسان هم جدای از یکدیگر و بیگانهی از یکدیگرند. ربط انسانها به مبدأ هستی و به نیروی قاهر و مسلّط عالم، وقتی در یک جامعهی شرکآلود مطرح میشود، بهطور طبیعی و قهری در این جامعه انسانها از هم جدا میافتند؛ یکی به یک خدا، دیگری به خدایی دیگر، و سوّمی به خدایی دیگر. در جامعهای که بر مبنای شرک باشد، میان آحاد انسان و طوایف انسان، یک دیوار غیر قابل نفوذ و یک درّهی جداییِ غیر قابل وصل هست. درست بعکس؛ در جامعهی توحیدی، وقتی مبدأ هستی و صاحب هستی و سلطان عالم وجود …منع شرک تکریم الهی انسان و لزوم پرهیز از شرک ناشی از پیروی هوا در ادارهٔ نظام
خدای متعال تفضل کرده و ما را از شرک ممنوع کرده است. این تکریم انسان است که پروردگار متعال او را از عبادت غیر خود منع کرده است؛ همانطور که حضرت یوسف(سلاماللَّهعلیه) به همراهان زندانیش فرمود: «ذلک من فضلاللَّه علینا و علی النّاس»[1] ؛ یعنی این فضل خدا بر انسانهاست که شرک را ممنوع کرده و فقط عبودیت خودش را خواسته است. ما باید این تکریم الهی را درک کنیم و از آن بهرهمند شویم و نگذاریم که نیت و عمل ما به اندکی شرک آلوده شود؛ شرکی که ممکن است با اتباع از هوای خود و دیگران، در مراتب بالای ادارهی نظام جمهوری اسلامی و زعامت امت اسلامی تجلی پیدا کند. جلوگیری از آموزش شرک تا مردم طاغوت بودن خلفای اموی را نشناسند
… مردم راهِ فراگرفتنِ ایمان را باز گذاشتند، اما راه فراگرفتن شرک را بستند. بدین خاطر که اگر مردم را به شرک کشاندند، مردم شرک را نشناسند. یعنی بنیامیه اجازه میدادند که علما و اهل دین، و ازجمله ائمه علیهمالسلام راجعبه نماز و حج و زکات و روزه و عبادات و... و همچنین راجعبه توحید و نبوت، سخن بگویند و احکام الهی را در اینگونه موارد بیان کنند، ولی راه را باز نمیگذاشتند که راجعبه مفهومِ شرک و مصادیق و جلوههای آن در جامعه بحثی کنند و مردم را بیاموزند، زیرا اگر این معارف مربوط به شرک را به مردم میآموختند، آنان فوراً میفهمیدند که مشرکند، میفهمیدند آن چیزی که بنیامیه آنها را دارند بهسوی آن سوق میدهند، شرک است. فوراً میشناختند که عبدالملک و دیگر خلفای بنیامیه طواغیتی هستند که در برابر خدا قد عَلَم کردهاند و کسی که از آنها اطاعت کند، درحقیقت به شرک روی آورده است. به این جهت بود که اجازه نمیدادند مردم، معارف مربوط به شرک را فراگیرند. ما در اسلام وقتی دربارۀ توحید بحث میکنیم، بخشِ مهمی از مباحثمان مربوط به شناسایی شرک و مشرک است. بت چیست و چه کسی بتپرست است؟شریک شدن خلفای جور با ائمهٔ حق در امامت، شرک با خدا
… یعنی آیات شرک در قرآن، ظاهرش دربارۀ بتهای ظاهری و نمایان است، اما باطن و تأویل آنها دربارۀ خلفای جور است؛ آنان که به ناحق خود را خلیفه مینامیدند و بر جامعۀ اسلامی حکومت میکردند، و با امامانِ حق شریک شدند در ادعای حکومت اسلامی و حاکمیت بر جامعۀ مسلمانان. خود این شرک با ائمۀ حق، شرک با خداست؛ زیرا ائمۀ حق، نمایندگان خدا هستند و از زبان خدا حرف میزنند و چون خلفای جور، خود را در جای آنها گذاشتند و خود را با آنها در ادعای امامت شریک کردند، بنابراین اینها بت هستند و طاغوتند و هرکس که از آنها اطاعت کند، او درحقیقت مشرک شده است.صدق شرک بر مردمی که اطاعت ائمهٔ حق را ترک و از ائمهٔ جور پیروی کردند
البته علامه مجلسی توضیح جالبی هم دنبال آن بیان دارد. پس از اینکه بیان میکنند که آیات قرآنی مخصوص دوران حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله نیست، بلکه ساری و جاری است در تمام اعصار و ادوار، میفرماید: «فَهُوَ یَجری فی اَقوامٍ تَرکوا طاعَةَ اَئِمَّةِ الحَقِّ وَ اتَّبَعوا اَئِمَّةَ الجَورِ» این تعبیرِ «شرک» دربارۀ مردمی هم صدق میکند که اطاعت امامان حق را ترک گفتند و از ائمۀ جور پیروی کردند. «لِعُدوِهِم عَنِ الاَدِلَّةِ العَقلِیَّةِ وَ النَّقلِیَّةِ وَ اتِّباعِهِمُ الاَهواءِ و عُدُوهِمِ عَنِ النُّصُوصِ الجَلِیَّةِ» زیرا اینها از ادلّۀ عقلی و نقلی که دلالت میکرد بر اینکه مثلاً عبدالملک نمیتواند حاکم مسلمانان و خلیفۀ آنها باشد، عدول کردند. از نصوص و دلایل روایاتِ آشکار عدول کردند و به هوسها و هواهای خودشان روی آوردند. مردم میدیدند که زندگی بیدردسر ازنظر تعرض حاکم برای آنها راحتتر است، لذا با همان راحتطلبی خود گذراندند و تبعیت از ائمۀ جور کردند؛ بنابراین آنها هم مشرک بودهاند.بیان شرک از سوی ائمه، تعرضی نیمهآشکار به دستگاه خلافت
ازاینرو میبینیم هنگامیکه ائمه بخواهند شرک را بیان کنند، یک تعرض نیمهآشکاری با دستگاه خلافت خواهد بود. این کار در زندگی امام سجاد (ع) و در کلمات ایشان هست. نمونۀ دیگری هم از این جلوههای تعرض را ما در برخی از مکاتبات میان امام سجاد (ع) و عبدالملک ـ خلیفۀ مقتدر اموی ـ مشاهده میکنیم، که من دو نمونۀ آن را در اینجا اشاره میکنم:شرک، خطرناکترین بیماری انسان و بلیهٔ بشر در آغاز بعثت
پس چیست آن بیماری که علی به آن اشاره میکند؟ به نظر من باز مطلب در یک جمله قابل خلاصهکردن است. از شما میپرسم بیماری بشریّت در زمان پیغمبر چه بود؟ در آغاز بعثت پیغمبر، آن روزی که نور نبوتِ پیغمبر ما، در کوه نور در مکۀ معظّمه طلوع کرد، بشریّت به چه بیماریای مبتلا بود؟ شما بگویید. جز بیماری شرک؟ این خطرناکترین بیماریهای انسان. انسان سرطانی، انسان آسیبخورده، انسان بیمار و مجروح و محتضر، بهمراتب به عافیت و سلامت نزدیکتر است از انسان مشرک. «وَ مَن یُشرِک بِاللهِ فَکَاَنَّما خَرَّ مِنَ السَّمآءِ فَتَخطَفُهُ الطَّیرُ»[11] آنکسیکه شرک به خدا میورزد، گویی از آسمان به زمین کوبیده میشود، مرغها او را مثل دانه از زمین برمیچینند. شرک، ارزش انسانیِ انسان را از او میگیرد. عبودیتِ غیرِ خدا، انسان …بازگشت شرک به جامعهٔ اسلامی پس از پیامبر (ص) نه بهصورت بتپرستی آشکار
حالا امیرالمؤمنین میگوید که همان بدبختی و همان بلیّه، امروز هم آمده. شما باور میکنید؟ شما باور میکنید که بیستوپنج سال بعد از رحلت پیغمبر اسلام، چهلوهشت سال بعد از آغاز دعوت و طلوع اسلام، جامعۀ اسلامی باز مشرک شده بودند؟ آیا این سخن به آن معناست که مردم کوفه و حجاز و شام و عراق و خراسان و اهواز و بقیۀ نقاط اسلامی، از سنگ و چوب و بقیۀ اجسام، بُتی تراشیده بودند در خانه گذاشته بودند، بتپرستی میکردند؛ اینطوری بوده؟ نه! قضیه این نیست. امیرالمؤمنین نمیگوید شما بت تراشیدید از چوب و سنگ، و درمقابل آن سجده میکنید و نماز نمیخوانید. نه! این به نظر من آن نقطۀ اساسی فهم دین است؛ آن مرز واقعی میان توحید خالص و توحیدنماهاست. توحیدنماییها همین است که ما خیال کنیم که مشرکشدن یعنی یک نفرِ دیگر را …تعظیم و عبادت معاویه و حاکمان ناحق، شرک زمان امیرالمؤمنین (ع)
… با مُشتهای آهنین خُرد کردند. این معاویه خدا نیست؟ آنکسانیکه قبول دارند این سِمتها را برای معاویه، او را خدا ندانستند؟ خدا دانستند، اسمش را خدا نگذاشتند. اینها مشرکند. امیرالمؤمنین، این را میفهمد. ببینید معنای خطبه چگونه آشکار میشود. میگوید: ای مردم! امروز بیماری بزرگ شما، بیماری شرک است. بیماری عبادت و عبودیت درمقابل غیر خداست. آن غیر خدا، یک روز لات و مَنات و عُزّیٰ و هُبَل بود و سیصدوشصت بت [دیگر] بر پیکرۀ خانۀ خدا؛ اما امروز بهصورت تعظیم و احترام، تکریم و عبادت درمقابل معاویه است؛ و طلحه و زبیر و دیگران و دیگران، و همۀ قطبهایی که به ناحق و بدون اینکه از سوی پروردگار عالم پروانهای داشته باشند، بر مردم حکومت میکنند، فرمان میرانند. این شرک است.قدرتپرستی و پولپرستی و هواپرستی بهعنوان شرک
… میپرستند. آل مروان چه را میپرستند؟ بت داشتند؟ آل مروان بتخانه داشتند؟ آل مروان بتِ سنگی و چوبی درست کرده بودند؟ اینطور که نبوده، مروان خودش نماز میخواند؛ عبدالملک خودش نماز جماعت میخواند. چه بودند آن بتهایی که مروانیان آنها را میپرستیدند بهجز خدا؟ خودِ مروان، خود عبدالملک؛ از اینها بالاتر؛ پول، مقام، قدرت. مردمِ قدرتپرست مشرکند، مردمِ پولپرست مشرکند، مردمِ هواپرست مشرکند، میگوید من بیزارم از همۀ اینها.یکسانی انواع شریکان خدا از گوساله و سنگ و چوب تا فرعون و نمرود
اجمالاً، برای خدای متعال انواع و اقسام شریک قرار دادند. گوسالهپرستها گوساله را، سنگ و چوبپرستها سنگ و چوب را، فرعون و نمرودپرستها فرعون و نمرود را. و دربارۀ توحید که صحبت کردیم، معلوم میشود که آن گوساله و آن سنگ و آن فرعون و آن نمرود، همه آتشگیرههای یک آتشند، همه پلیدیهای یک وادیاند، فرقی باهم ندارند. بههرصورت، اینها میگفتند از شرکای خدا باید ترسید. حالا شرکای خدا، آیا شرکای اِنس، شرکای جن، شرکای جاندار، شرکای بیجان و ازاینقبیل؛ این دیگر معلوم نیست.ادعای فرزند داشتن خدا به معنای نسبتی غیر از بندگی با او
… یکجور. بعضی میگفتند خدا دختر دارد، بعضی میگفتند پسر دارد، بعضی میگفتند دختر و پسر دارد، بعضی میگفتند یکی دارد، بعضی میگفتند بینهایت دارد، عائلهمند است! بههرصورت گفتند: ﴿اِتَّخَذَ الرَّحمٰنُ وَلَدًا﴾ خدا فرزند دارد. فرزند دارد را، از چه باب میگفتند؟ این نکته را دقت کنید که فرزند داشتن خدا، که مورد ادعای یک عدۀ مشرک یا مسیحی یا یهودی بود، بهاینمعنا بود که در میان مخلوقات عالم، در میان موجودات، یک نفری هست که نسبتش با خدا، نسبت بنده بودن نیست ـ دقت کنید ـ نسبت فرزند بودن است. آقازاده است، نه غلام؛ اگرچه آقا نیست.افزودن صف سومی میان خدا و بندگان با ادعای فرزند خدا
… او آقازادۀ خداست، نور چشمیِ خداست. مسیحیها هم که دربارۀ مسیح این حرف را میزدند، کفار هم که دربارۀ لات و مَنات و عُزّی[15] میگفتند اینها دختران خدا هستند، مشرکان یونان و روم که آنها هم برای خدا، خدازاده و آقازادههای فراوانی قائل بودند، همه نظرشان این بود. یعنی درحقیقت این دو صفی که ما در نظر گرفتیم، یکی صف خدا و یکی صف همۀ بندگان و موجودات که همه درمقابل خدا خاضعند، این دو صف را، سه صفش میکردند. میگفتند خدا، بندگان، زبدگان؛ فرزندی، آقازادهای، خدازادهای، چیزی. آیات سورۀ مریم این مطلب را نفی میکند. تا آخر آیات درست دقت کنید.سهمگین بودن ادعای فرزند داشتن خدای رحمان در قرآن
﴿وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحمٰنُ وَلَداً﴾ گفتند که خدای رحمان فرزندی انتخاب کرده و گرفته است؛ ﴿لَقَد جِئتُم شَيئاً اِدّاً﴾ هر آینه آوردهاید سخنی سهمگین و سنگین. ببینید تعبیر خدا چیست؛ حرف گِرانی، حرف سهمگینی، عقیدۀ بسیار خطرناکی را ارائه دادید. ﴿لَقَد جِئتُم شَيئاً اِدّاً﴾ حقاً سخنی گران و سهمگین ارائه دادید. ﴿تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرنَ مِنهُ وَ تَنشَقُّ الاَرضُ وَ تَخِرُّ الجِبالُ هَدّاً﴾ کم مانده بود که آسمانها از یکدیگر بپاشد، بشکافد، و زمین از هم بِدَرد و کوهها در هم فرو ریزد. ﴿اَن دَعَوا لِلرَّحمٰنِ وَلَداً﴾ که برای خدای رحمان فرزندی خواندند و معتقد شدند.اعتقاد به واسطه میان خدا و بشر، بهانهٔ بندگی غیر خدا
… عالم. آنچه که بهعنوان عقیده به مردم میدهد، آن چیزیست که در تأمین هدفهای الهی دخالت دارد. آنچه هم که بهعنوان عقیدۀ فاسد نفی میکند، آن چیزیست که اعتقاد به آن، در تأمین فساد جامعه دخالت دارد. نفی عقیدۀ فاسد بهمعنای نفی یک رگۀ فساد است در جامعۀ بشری. و اعتقاد به اینکه خدا ولد دارد، خدازاده و آقازاده دارد، فرزند دارد، اعتقاد به حد واسط بین خدا و بشر، حد فاصل، این اعتقاد مفاسدی دارد در جامعه، که البته این تدریجاً در ضمن بحثهای توحیدی مفاسدش معلوم میشود. این درحقیقت بهانهای است برای اینکه بندگان، غیر اینکه بندۀ خدا میشوند، بندۀ یکی دیگر هم بشوند.برگزیدن هماوردانی از جنس بشر و غیر آن برای خدا
﴿وَ مِنَ النّاسِ مَن يَتَّخِذُ مِن دونِ اللهِ اَنداداً﴾ از جملۀ مردم کسانی هستند که به غیر خدا هماوردان و رقیبانی را انتخاب میکنند؛ یعنی برای خدا شریک از جنس بشر یا از غیر جنس بشر انتخاب میکنند. ﴿يُحِبّوَهنُم كَحُبِّ اللهِ﴾ آنها را مانند مهر و محبتی که باید به خدا داشت، دوست میدارند. همینجا یک پرانتزی باز میکند آیه، چون دربارۀ محبت صحبت نمیکرد، اما چون صحبت محبتِ اینها نسبت به خدا شد، یک پرانتزی کَاَنّه[22] باز میکند، مثل جملۀ معترضهای، …اطاعت از قدرتی که از سوی خدا نیست در حد شرک یا خود شرک
یک حدیثی است شاید مکرر در مواردی خوانده باشم، الآن هم جای خواندن همین حدیث است که از قول امام علیهالسلام نقل شده در کتب معتبرۀ ما، از جمله در کافیِ شریف، اصول کافی، که امام علیهالسلام نقل میکند بهعنوان حدیث قدسی، در چند جمله، در چند عبارت، و آنچه که به نظر من مانده و نزدیکترین و مفصلترین عبارات است این است که «لَاُعَذِّبَنَّ كُلَّ رَعيَّةٍ فِي الاِسلامِ دانَت بِوَلايَةِ كُلِّ اِمامٍ جائِرٍ لَيسَ مِنَ اللهِ وَ اِن كانَتِ الرَّعيَّةُ في اَعمالِها بَرَّةً تَقيَّةً وَ لَاَعفُوَنَّ عَن كُلِّ رَعيَّةٍ فِى الاِسلامِ دانَت بِوَلايَةِ كُلِّ اِمامٍ عادِلٍ مِنَ اللهِ وَ اِن كانَتِ الرَّعيَّةُ في اَنفُسِها ظالِمَةً مُسيئَةً»[7]، ترجمۀ حدیث یا بهتر این است که مضمون اجمالی حدیث را بگویم: اطاعتِ آن قدرتی که از سوی خدا و نمایندۀ خدا نباشد، اطاعتِ از آن مرکزی که آن مرکز، از مرکز قدرت پروردگار الهام نگرفته باشد، این در حدّ شرک است یا خود شرک است؛ برای خاطر اینکه ولو مردمی که این کار را انجام میدهند و مبتلای به این درد، به این بلا، به این نابسامانیِ بزرگ اجتماعی هستند، در کارهای شخصی خودشان آدمهای مرتب و منظمی باشند، «بَرَّةً تَقِیَّةً» باپروا، پرهیزگار، مراقب، اما این بلای بزرگ موجب میشود که خدای …مقصود از شریکان خدا: انسانهایی که به رقابت با خدا برگزیده شدند، نه بتها
… با حالتی تحکمآمیز، با لحنی عتابآمیز، بمانید در جایِ خودتان، شما و شریکان پنداریتان، آنهایی که رقیب و هماورد و همباز خدا دانستید، ﴿مَكانَكُم اَنتُم وَ شُرَكآؤُكُم فَزَيَّلنا بَينَهُم﴾ میان آنان و شریکان پنداری که برای خدا فرض کرده بودند، جدایی میاندازیم. اینجا شما با یک نظر خیلی عادی و سطحی میفهمید که در قیامت این شریکها، آنکسانیکه به شراکت خدا انتخاب شده بودند، غیر از آن هُبَلِ عقیقیِ بیجان است، او که دیگر حشر ندارد. او که داخل آدم نیست بهقول معروف و معمول، که بیاورند و بگویند بهجای خود، بایست! یا مَنات یا لات، ـ که مَنات بت مخصوصیست، مجسمۀ مثلاً یک دختریست یا یک فرشتهایست مثلاً، لات فرشتۀ دیگریست، هُبَل همینجور، عُزّی همینجور ـ صحبتِ اینها نیست. صحبتِ فلان مجسمه در فلان بتخانۀ روم و یونان نیست، صحبت گوساله در سرزمین هندوئیزم[13] نیست، صحبت آن انسانیست که به شرکت و رقابتِ با خدا انتخاب شده. به آنها گفته میشود که در جایِ خود متوقف بشوید، ایست!ستیز مشرک با شریک و بیزاری معبودان از پرستندگان خود در قیامت
… را دیروز خواندیم و همانطوریکه در مکالمات دیگری که در قرآن هست؛ ﴿قالَ الَّذينَ استُضعِفوا لِلَّذينَ استَكبَروا بَل مَكرُ اللَّيلِ وَ النَّهارِ﴾[15] تا آخر. آن گروههایی که گمراهیهایشان متقابل بوده، در قیامت به جان هم میافتند، درمقابل هم صفآرایی میکنند. آنکسیکه شرک ورزیده برای خدا و شریک گرفته، میخواهد گریبان آن شریک را بگیرد و او را به زمین بکوبد؛ بگوید من تو را بهجای خدا قبول کرده بودم و حالا به این بلا دچار شدم. آن کسی هم که در دنیا مورد عبودیت و پرستش بوده، او هم برای تبرئۀ خودش حاضر است با ناسپاسیِ هرچه تمامتر، علاقهمندان و تابعان و متابعان دنیای خودش را رد کند، از آنها بیزاری و تبرّی بجوید. ﴿ما كُنتُم اِيّانا تَعبُدونَ﴾ شما ما را عبودیت نمیکردید. ﴿فَكَفَىٰ بِاللهِ شَهيداً بَينَنا وَ بَينَكُم﴾، از زبان شریکان است: میان ما و شما، خدا به گواهی بس، ﴿اِن كُنّا عَن عِبادَتِكُم لَغافِلينَ﴾ که ما از پرستش شما غافل بودیم، اصلاً ملتفت نبودیم که شما نظر …مقصود از شریکان هدایتگر: صاحبان قدرت مذهبی یا دنیایی، نه بتهای سنگی
… ما! باز با اینها بهعنوان ارشاد، بهعنوان تعلیم و آموزش، سخن بگو، بگو ﴿هَل مِن شُرَكائِكُم مَن يَهدي اِلَى الحَقِّ﴾ آیا در میان این شریکان پنداری که برای خدا معین کردید و تصور کردید، کسی را سراغ دارید که بهسوی حق، انسانها را هدایت بکند؟ دارید کسی را؟ مسلّم است که ـ مسلّم که عرض میکنم یعنی به اطمینان، بهاحتمال قوی ـ منظور در اینجا باز بتها و آن سنگ و چوب و این حرفها نیستند. کسی در مورد آنها احتمال هدایت نمیداد که اینها مردم را هدایت میکنند. خب چهجوری هدایت میکنند؟ پیداست که منظور در اینجا بتهای جاندار است، آنکسانیکه اقتداری از اقتدارات و قدرتی از قدرتها در قبضۀ آنها بوده، یا مذهبی یا دنیایی که در آن ورق بعدی نوشتیم.[22] یعنی مثل فرعون، یعنی مثل فرض کنید شریح قاضی در زمان خودش، یا هرکس دیگری در آن زمینه، در این مایه.مقصود از شریک ناتوان از هدایت: انسان مدعی رهبری جامعه
… باشد؟ چهجور موجودی میتواند باشد؟ آیا مراد آن گاوِ هندوها و گاوپرستهاست؟ یا مراد آن مجسمهایست که مشرک قُرَشی[24] و غیر قرشی میپرستید؟ یا مراد آتش مقدس مزدائیان[25] است؟ زرتشتیان است؟ یا مراد مجسمههای داخل کنائس[26] یهود یا در بتکدههای روم و یونان است؟ مسلماً اینها هیچکدام نیست. آنیکه میتوان گفت رهبری میکند یا نمیکند، اگر بخواهد راه بیابد، باید دستش را بگیرند و ببرند، او انسانیست که مدعیِ رهبریست؛ مدعی آن است که جامعه را به سعادت میرساند. قرآن میخواهد بگوید خدا انسان را به سعادت میرساند، خدا انسان را به سرچشمۀ حقیقت نائل میکند، انسان را به حق میرساند. آنکسانیکه خودشان از خودشان چیزی ندارند، نمیتوانند. ﴿اَمَّن لا يَهِدّي اِلّا اَن يُهدىٰ فَما لَكُم﴾ چیست شما را؟ یعنی ای مردمی که …