۵۸. پایهگذاری تشکیلات شیعی؛ «روش برخورد با دستگاه حاکم»
رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنهای
بنده برنامهای را که امام سجاد صلواتاللهعلیه در طول مدت زندگیشان تعقیب کردند، در مدت سیوپنج سال امامت، در چند جمله خلاصه کردم. دلیلی هم که بر این جملات دارم، غالباً از گفتههای خود امام سجاد است. خوشبختانه چند حدیث مفصّل از امام سجاد صلواتاللهوسلمااهعلیه در اختیار ما هست. در کتاب شریف تحفالعقول برای حسنبنعلی بن شعبۀ حرّانی، که از کتب بسیار موثق و مورد اعتماد علمای شیعه است، چند روایت خیلی مفصّل از امام سجاد نقل شده که مدرک ما همین چندتا روایت است، بهعلاوۀ آنچه که در نقلها و آثار و روایات گوناگون از کیفیت عمل امام سجاد و عکسالعمل این بزرگوار در اختیار هست.
بنده بهطور کلی، عمل امام چهارم را در چند نکته خلاصه کردم. (52/11/30)
روابط امام با دستگاه خلافت، روابط امام و کیفیت عمل امام روی عامۀ مردم، کیفیت عمل امام با شیعیان خاص، کیفیت عمل امام با امثال محمدبنشهاب، و عمل کلی امام در فضای جامعۀ اسلامی. (52/12/1)
روابط با خلفا یک نقطه از نقاط زندگی امام چهارم، امام سجاد صلواتاللهعلیه است. خب، این انسانی که اینجا نشسته و بناست که کار بزرگ و عظیم خود را شروع بکند، با قدرتهای زمان چهکار کند؟ این قدرت قاهری که آن بالا هست، آیا غافل است از حال امام سجاد؟ ابداً. برای اینکه بدانید که امام سجاد، کاملاً و صددرصد تحت مراقبت دستگاه خلافت بوده، دو مطلب را نقل میکنم.
یکی این مطلب است که جاسوسهای عبدالملک مروان به او خبر دادند که امام چهارم علیبنالحسین یک کنیزی داشت، او را آزاد کرد و با او ازدواج کرد.[1] خب، اینکه مطلب خیلی مهمی نیست، عمل سیاسی نیست! آقا ازدواج کردند، ازدواجشان هم به این صورت بود. عبدالملک یک نامهای نوشت به امام سجاد...از این مطلب میفهمیم که همۀ خصوصیات زندگی امام سجاد حتی مسائل داخلی، حتی مسائلی مثل ازدواج و آزادکردن کنیز، و اینکه آنکسیکه امام با او ازدواج کرده، چه کسی است؛ حتی این خصوصیات، کاملاً برای دستگاه خلافت منعکس میشد و جاسوسان، اینجا مینوشتند.
یک چیز دیگر، آن چیزی است که «جان گلوب پاشا» که از مستشرقین[2] معاصر اروپایی است، راجعبه زمان عبدالملک میگوید. او کتابی دارد به نام امپراطوریتالعرب، راجعبه امام بحثی نمیکند، [اما میگوید] که جاسوسهای فراوانی بودند، که از جملۀ جاسوسها، آن کسانی بودند که نامهبر و نامهآور بودند. «کانَ لِصاحبِ البَریدِ» ـ یکچنین تعبیری دارد ـ «دُمٌ تامٌّ فِی المُراقِبَةِ» [یعنی] آنکسیکه پستچی بود و نامهها را میآورد و میبُرد، این خودش یک جاسوسی از جاسوسهای دستگاه خلافت بود. بعد در آخرش میگوید که این جاسوس، هم به درد این میخورد که کارهای استاندارها را کنترل کند و به خلیفه خبر بدهد، هم به درد این میخورد که کارهای شیعیان و رهبران شیعه را کنترل کند.[3] از اینهم کاملاً روشن میشود که امام سجاد صلواتاللهعلیه صددرصد مورد مراقبت و کنترل دستگاه حکومت بودند.
خب، حالا امام چهارم با این دستگاه قدرت چه بکند؟ آیا علناً اظهار مخالفت بکند، همچنانیکه پدرش حسینبنعلی صلواتاللهوسلامهعلیه علناً اظهار مخالفت با یزید کرد؛ این کار را بکند؟ نه...امام سجاد که میخواهد آن دو مسئولیت بزرگ را از راههای خاص سیاستمدارانۀ زیرکانه تأمین بکند، نباید در ظاهر با دستگاه خلافت تندی و خشونت به خرج میداد. نباید میگذاشت که عبدالملک مروان بیدار بشود و بفهمد که امام سجاد در چه فکری و در چه راهی است. عبدالملک اگر میفهمید امام سجاد چه میکند، یک لحظه امان نمیداد که امام سجاد زنده بماند. این کار، نکرده میماند، این راه، طینشده باقی میماند. بنابراین با عبدالملک و با دستگاه خلافت، بهطور کلی آنطوری عمل نمیکرد که آنها احساس کنند که آقا مشغول چه فعالیتها و تحرکاتی است. و ازطرفی زیر بار زبونیها و ذلتها هم نمیرفت. این دوتا را باهم اشتباه نکنید. بعضی خیال میکنند اگر امام به ظاهر شمشیر نکشیده تا روبهروی خلیفۀ زمان بایستد، این حتماً بهاینمعناست که اگر یک روایت ضعیفِ دروغِ بهوسیلۀ دشمن درست شدهای گفت که امام ـ العیاذبالله ـ پیش خلیفه به سجده هم افتاده، آدم باید بگوید بله! درست است! چون امام که شمشیر نکشیده بود. این اشتباهی است که انجام میگیرد،..و نشان از بیمعرفتی به مقام امام است، نشانِ نشناختن امام است. (52/11/30)
و پناهبرخدا از شرّ آن مغزهای نادان و زبانهای یاوهگویی که حاضرند بپذیرند که امام بزرگواری از اهلبیت عصمت و طهارت؛ آن امامی که پدر بزرگوارش میفرماید: «هَیهاتَ مِنیِّ الذِّلَّةُ»[4] ذلت از ما به دور است، «اَبَىٰ اللهُ ذَلِکَ» خدا اِبا و امتناع دارد که ما ذلیل باشیم، «وَ رَسولُهُ» پیغمبر اِبا و امتناع دارد، و مؤمنین اِبا و امتناع دارند، آن آغوشهای پاکی که ما را بزرگ کردهاند، اِبا و امتناع دارند که ما ذلت را بپذیریم، [حالا] امامی از این خاندان، و صاحب این نفَس و این گفتار، برود پیش حاکمی یا خلیفهای اظهار ذلت کند یا بهنحوی از انحا قبول ذلت کند. بهراستی که اگر زبانی این سخن را بگوید، باید دانست که از دل بیمعرفتی حرف میزند، و اگر مغزی این پندار را در خود بپروراند، باید فهمید که آشنا به اهلبیت عصمت و طهارت و مکتبشان و راهشان نیست.
بنابراین روش امام سجاد صلواتاللهعلیه با دستگاه خلافت اینطوری بود؛ نه خشونت میکرد، برای خاطر اینکه این خشونت خلیفه را نسبت به این بزرگوار بیدار و حساس میکرد و آن کار اساسی و بنیادی و عمیقی که لازم بوده امام انجام بدهد، تعطیل میماند؛ و نه درمقابل خلیفه به کیفیت و نحوهای عمل میکرد که این موجب ضعف و زبونی و ذلت و خواری و خفّت آن بزرگوار باشد. بلکه در جای مناسب، در وقت لازم، آن سخن تندی را که به تعبیر عبدالملک مروان، سنگ را و صخره را میشکافد، از زبان آن حضرت صادر میشد و بر جای خود واقع میشد.[5] این رفتار امام که یک رفتار میانهای بود، نه سازش با دستگاه خلافت بود، و نه جنگ رویاروی؛ نه گرایش بود به قدرتهای سیاسی زمان، و نه جبههگیریِ واضح و بارز، تا ابد برای انجام کارهای بنیادی در زمانهای خاص، لازم بوده و هست.
البته این رفتار را امام صادق علیهالسلام در بسیاری از [دوران] امامتش نداشت، امام موسیبنجعفر علیهالسلام اصلاً نداشت، و ائمۀ دیگر هرکدام بهمقتضای زمانشان کیفیت خاصی عمل کردند. این مخصوص امام سجاد است، اینیکه دارم میگویم، بر اثر موقعیت خاص زمانیِ آن حضرت [بود]. این رفتار موجب شده بود که دستگاه خلافت احساس خطر نکند از امام چهارم؛ احساس خطر نکند، نه بهاینمعنا که آن حضرت را آزاد بگذارد، نه! بازهم جاسوسهای دستگاه خلافت، در اطراف آن حضرت و شیعیان احاطه داشتند، بازهم محدودیتها در روابط با مردم و با شیعیان کاملاً وجود داشت، ولی همین اندازه بود که عبدالملک با قدرتی که داشت، با جَو مساعدی که در محیط عظیم مملکت خود بهوجود آورده بود، به فکر کشتن امام چهارم نیفتاد.
حَجّاج در کوفه زندگی میکرد. و چون در کوفه زندگی میکرد و کوفه مرکز شیعیان شده بود، میدانست که شیعیان مشغول ارتباطات پنهانی هستند. حَجّاج چون این را از نزدیک دیده بود و میفهمید که همۀ سررشتهها در دست علیبنالحسین صلواتاللهعلیه است، نوشت به عبدالملک که اگر میخواهی حکومت کنی، علیبنالحسین را بُکُش. نوشت خودت را معطل نکن. این را حَجّاج میفهمید، حَجّاجِ زرنگِ هوشیاری که دستش از نزدیک در کار بود، بر کوفه فرمانداری میکرد، استانداری میکرد، و آنجا میدید که شیعیان چگونهاند، میدید یحییبنامالطویل و سعیدبنجُبَیر یا دیگر شیعیان چگونه عمل میکنند؛ اینها را چون از نزدیک میدید، میفهمید که سلسلهجنبان این حرکتها و شورها و حماسهها، آن دست قدرتمندی است که در مدینه است، یعنی علیبنالحسین صلواتاللهعلیه. چون اینها را میفهمید، از روی خیرخواهیِ دستگاه خلافت، نامه نوشت، نوشت که علیبنالحسین را بکُش. عبدالملک در جواب نوشت: «اَمّا بَعدُ فَجَنِّبنی دِماءَ بَنیهاشِمٍ»[6] مرا وادار مکن، بلکه باز بدار از اینکه در خون بنیهاشم دست ببرم. دلیلی هم که آورد، این بود که گفت من بنیامیه را دیدم که هرگاه ولع و حرص به خرج دادند در ریختن خون بنیهاشم، نابود شدند. راست هم میگفت، عبدالملک دیده بود که معاویه در آخر عمر، در آن مدتی که بعد از رحلت امام حسن مجتبی صلواتاللهعلیه در گوشهکنار بنا کرد به کشتن شیعیان و دوستان بنیهاشم و شاگردانشان، مثل حجربنعدی و دیگران، و پسرش یزید که فاجعۀ کربلا را بهوجود آورد، چگونه طومار زندگی این سفیانیها، فرزندان ابوسفیان پیچیده شد؛ [لذا] میترسید؛ «اَمّا بَعدُ فَجَنِّبنی دِماءَ بَنیهاشِمٍ» نگذار من دست به خون اینها بیالایم. این نتیجۀ رفتار امام سجاد بود.
امام سجاد با آن تدبیر الهی، با آن سیاست رحمانیِ آسمانی، کیفیتی را در پیش گرفته بود که دستگاه خلافت احساس نمیکرد که مجبور است، واجب است که علیبنالحسین را بکُشد، خیالش ازاینجهت آسوده بود. (52/12/1) اگر آن گفتگوهای تند و سرشار از طعن و ادعای استحقاق خلافت و حکومت ـ که نمونههایی از آن را در حالات امام موسیبنجعفر و برخی دیگر از ائمه علیهمالسلام با خلفای زمان مشاهده میکنیم ـ میان امام سجاد و عبدالملکبنمروان، مقتدرترین خلیفۀ اموی ردوبَدل میشد، بدون تردید امام پیش از آنکه موفق به انجام رسالت خاص خود شود، به شهادت میرسید و تشکیلاتِ تازهسازمانیافتۀ خود را معوّق میگذاشت و این از یک رهبر مسلکی و الهی، که جز به پیشبرد مکتب و فکر خود نمیاندیشد و مطلقاً شتابی برای دستیافتن به حکومت شخصی ندارد، بههیچوجه منطقی و پذیرفته نبود. در موارد نادری، موضع حقیقی امام در برابر قدرت مسلطِ زمان احساس می شود، لیکن نه آنچنانکه امام را آشکارا رویاروی عبدالملک قرار دهد، بلکه فقط به آن اندازه که تاریخ را و نیز تا حدودی جَو نزدیک به خود را در جریان عمل و حرکت خود بگذارد. پیشوای صادق/ ص31-30
پاورقیها
۱.شرح این ماجرا در حلقۀ دوم «انسان 250 ساله»/ فصل امام سجاد علیهالسلام آمده است.
۲.شرقشناس، محققین و کارشناسان تاریخ این ناحیه از کرۀ زمین. مستشرقین بعضاً مأموریتهای نظامی، جاسوسی و نفوذ داشتهاند و عموماً هم سالیان متمادی را در بین مردم جوامع شرق زندگی میکردند. مانند جان گلوب پاشا، ژنرال انگلیسی که تا سال 1956 م فرماندۀ ارتش عرب در اردن بود.
۳.امبراطوریة العرب، ترجمۀ عربی کتاب «Arabs The of Empire The»/ ص 219
۴.بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب ما یختص بتاریخ الحسینبنعلی/ باب 37 / حدیث10
۵.ماجرای بیان این سخن از زبان عبدالملک در حلقۀ دوم «انسان 250 ساله»/ فصل امام سجاد، مفصلاً آمده است.
۶.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و.../ ابواب تاریخ سیدالساجدین/ باب3/ حدیث19