مدت سیوپنج سال امامت امام زینالعابدین، آغشته و آمیختۀ به انواع ظرافتهای انقلابی و مبارزاتی و عمل به وظیفۀ بزرگ امامت در دوران اختناق حکومتهای اموی و عباسی است. بهطور خلاصه، سه نقش را امام سجاد ایفا میکردند. دو نقش مشترک است بین امام سجاد و بقیۀ ائمه علیهمالسلام. وظیفۀ عمدهای که در رابطۀ با جامعۀ اسلامی و اسلام، ائمه علیهمالسلام در دوران 250 سال امامت ایفا میکردند، یکی عبارت بود از تبیین و روشنگری در زمینۀ معارف اسلام و احکام اسلام و فقه اسلام و حفظ اسلام از انحرافها و تحریفها و اعوِجاجهایی که بر آن تحمیل میشد، و یکی دیگر عبارت بود از زمینهسازی برای ایجاد جامعۀ اسلامی، جامعۀ الهی تحت ادارۀ حکومت علوی...وظیفۀ دیگر امام سجاد و کاری که در طول دوران امامت داشتند، زندهنگهداشتن حادثۀ عاشورا بود. (66/6/20)
نقل شده که امام سجاد علیهالسلام بهصورت غیر مستقیمی، مسئلۀ عاشورا را زنده میکردند در بین مردم؛ هروقت خدمت حضرت آب میآوردند که آن حضرت آب بنوشند، حضرت تا چشمشان به آب میافتاد، بنا میکردند گریهکردن، و به یاد میآوردند و بر زبان جاری میکردند که پدر بزرگوارشان را با لب تشنه در کربلا شهید کردند.[1] هروقتی از کوچههای مدینه عبور میکردند و میدیدند یک حیوانی، گوسفندی، چیزی را، کسی میخواهد ذبح کند، میایستادند، خب شخصیت حضرت، شخصیت بسیار والا و ارجمندی بود، رو میکردند به این قصاب ـ مردم هم متوجه میشدند که امام چه میخواهد بگوید ـ سؤال میکردند که آیا به این گوسفند آب دادی یا نه؟ بعد از آنکه آن شخص جواب میداد که دادم یا نه، بعد میگفت: بله! من فراموش نمیکنم که پدرم حسین را، در کربلا، با لب تشنه شهید کردند.[2] این حادثۀ عطش امام حسین علیهالصلاةوالسلام و آن چیزهایی که آن بزرگوار به چشم خودش در کربلا دیده بود، دستمایه و ابزار واقعی مبارزۀ امام سجاد بود. (67/6/4)
[امام سجاد] در این سیوپنج سال، از اول تا به آخر، یکسره مبارزه کردند. این مبارزهها در شکلها و قالبهای مختلفی بود و به دورههای مختلفی تقسیم میشد؛ دورۀ اول مربوط است به بعد از حادثۀ عاشورا، که مبارزۀ امام سجاد با تبلیغات تند، با خطبههای آتشین، با افشاگری دربارۀ حادثۀ عاشورا در مجامع دولتیِ سرشار از ظلم و اختناق بود. (65/4/27) حادثۀ عاشورا حادثهای بود که اتفاق افتاد تا تاریخ و نسلهای آینده و همۀ مسلمین تا آخرالزمان از آن درس بگیرند. در [مباحث] قبلی عرض کردم، حادثۀ کربلا و قیام حسینبنعلی علیهالسلام برای این بود که راهی را که باید در آن شرایط بروند، درمقابل مسلمانها بگذارد و به آنها ارائه بدهد. پس اگر [بخواهد] این حادثه، مفید و مؤثر واقع بشود، باید در تاریخ بماند؛ نباید کهنه و فراموش بشود؛..و اینهم خودش یک درس است، حوادثی که روشنگر ذهنها و دلهای مردم است، نباید فراموش بشود...تمام حوادث بزرگی که پیامی برای مردم دارند، همینطور است. (66/6/20)
بعد از آنکه واقعۀ عاشورا پیش آمد، حکومت اموی ابتدا خیلی سرمست بود، خوشحال بودند که قال [قضیه] کنده شد، همهجا تبلیغ کردند و گفتند که دشمنان حکومت، دشمنان قدرت یزید، سرکوب شدند و از بین رفتند؛ تصور خودشان این بود. خب خیلی روشن است، خلاصه و عصارۀ قرآنخوانهای حجاز و عراق و فارس و یمن و شام و بقیۀ استانهای اسلامی در هفتادودونفر جمع شد و این هفتادودونفر در یک نیمروز کشته شدند و به خاک و خون تپیدند؛ تمام شد. تا حالا [اگر] معاویه به ابنعباس میگفت قرآن را بخوان، اما معنا نکن،[3] قرآن را بخوان اما حق نداری تفسیر [کنی]؛ برای خاطر این [بود] که قرآنخوانی وجود داشت، پس تفسیرگویی هم ممکن بود وجود داشته باشد. و گمان بنده این است که معاویه با ابنعباس تعارف میکرد، واِلّ کسی از ابنعباسآدمی نمیترسد...ترس معاویه از حسین علیهالسلام بود؛ به ابنعباس میگفت قرآن را تفسیر نکن تا معلوم بشود که تفسیر قرآن جرم است، تا حسین حساب خودش را نگه دارد، ترس از او بود. و حالا حسینی نیست، اباالفضلی نیست، بقیۀ مردان بنیهاشم نیستند، آن جوانهای دلاور و چیزفهم، آن جوانهای از صدها پیر بهتر و شریفتر و بهخدانزدیکتر، در کربلا کشته شدند، آن حبیببنمظاهر و مسلمبنعوسجه و دیگر مردان بزرگ که کوفه را پایگاه ضد دشمن کرده بودند، رفتهاند.
..خیال کردند که قال [قضیه] کنده شد و ماجرای نبوت و امامت و تشیّع سر آمد و دیگر درمقابل آنها کسی نیست. حُجربنعَدیها که قبلاً کشته شدند، و بقیه هم که در کربلا به خاک و خون غلتیدند، کسی باقی نماند؛ تصور این بود، ولی ناگهان دیدند که نه، اشتباه کردهاند؛ اولاً در بازماندگان دودمان نبوت، کسی مثل زینب هست که کوفه را در یک جا، و دربار فاسد و پلید و وحشی یزید را در جای دیگر منقلب میکند. [ثانیاً] در بازماندگان کشتگان کربلا، علیبنالحسین علیهالسلام هست که در شام، در مرکز قدرت یزید و زیر گوش تخت حکومت یزید و بر روی همان منبری که یزید میرود و ادعای جانشینی پیغمبر میکند و سر مردم را کلاه میگذارد، و بین مردم شامی که چهل سال است زیر یوغ این خاندان دارند زندگی میکنند و هیچ نمیفهمند، از اسلام هیچ نمیدانند، در میان این جمعیت و در میان این حصار پولادینِ جهل که معاویه و قبل از او برادرش یزیدبنابیسفیان بهوجود آوردند و دنبالش را هم یزیدبنمعاویه گرفته، و در میان تیغها و تیرها و نیزهها و کلاهخودها و جوشنها و دلهای دژخیم سنگتر از سنگ، امام سجاد، یک آدم تنها، یک جوان داغدار، ظاهراً یک شکستخورده، بر منبر میرود و حقایق را میگوید. و اولویتِ خودش را برای همین مقام تثبیت میکند و اسلام را به یاد مردم میآورد و فضلیتها را در ذهن مردم بیدار میکند. یزید اینها را دید و فهمید که اشتباه کرده است، ماجرای نبوت ختم نشد، دنبالۀ علی هنوز در دنیا هست. (51/11/22)
بنیامیه سعی کردند حادثۀ [عاشورا] را با تبلیغات خودشان و با روشها و اسلوبهای خباثتآمیز خودشان لوث کنند و نگذارند کسی از آن چیزی بفهمد. و امام سجاد درمقابل این توطئه قیام کرد. (66/6/20) امام سجاد بدون هیچ ملاحظهای و بدون هیچ واهمهای، تمام آنچه را که مردم باید از حادثۀ عاشورا بدانند، بیان کرد، نه تقیّه کرد و نه ترس از کشتهشدن را در خود راه داد؛ و با این کار، هم تاریخ را تثبیت کرد، گفت و آن گفته در تاریخ ماند و عاشورا با خط محونشدنی در لوحۀ تاریخ تثبیت شد و ثابت ماند؛ هم دشمن را که سرشار از غرور پیروزی بود، دچار ضعف روحیه کرد و شکست سیاسی و روانی بر دشمن وارد کرد؛ و هم روحیۀ یاران و نزدیکان، و بهخصوص اسرایی را که همراه خودِ آن حضرت بودند تقویت کرد. این یک دوره؛ [یعنی دورۀ اسارت امام سجاد].
اما این نحوۀ عمل قابل ادامه نبود. امام سجاد کاری داشت، هدفی داشت که باید برای آن سالهای متمادی زحمت میکشید. اگر از من بپرسید که آن هدف چه بود، من بهطور قاطع و با اتکا به صدها مدرک اطمینانآور، عرض میکنم در یک جمله، آن هدف «زمینهسازی برای تشکیل حکومت اسلامی» بود. پیداست که این کار در آن شرایط، کار یک ماه و دو ماه و یک سال و پنج سال نبود. جامعۀ اسلامی و نظام اسلامی آنقدر خراب نشده بود که در طول یک سال و دو سال و پنج سال بشود آن را آباد کرد، بیش از اینها فساد و خرابی و انحراف در ارکان نظام اسلامی راه یافته بود. کار درازمدت لازم داشت. (65/7/4)
امام علیبنحسین علیهالسلام پس از حادثۀ عاشورا بر سرِ یک دوراهی است؛ یا باید با ایجاد هیجان و احساسات ـ که کسی چون او، بهسهولت قادر است در میان جمع معتقدان و علاقهمندان به خود، آن را بهوجود آورد ـ به یک ماجراجویی و عمل متهورانه دست زند، پرچم مخالفتی برافرازد، حادثۀ شورانگیزی بیافریند؛ ولی بر اثرِ آمادهنبودن ابزار لازم برای اقدامی عمیق و پایدار، چون شعلهای فروبخوابد، و صحنه را برای تُرکتازیهای بنیامیه در میدان فکر و سیاست خالی کند. یا باید احساسات سطحی را بهوسیلۀ تدبیری پخته و سنجیده مهار کند و نخست، مقدمۀ واجب کار بزرگ خود را فراهم آورد؛ [یعنی] اندیشۀ راهنما و نیز عناصر صالح برای شروع به کار اصلی ـ که تجدید حیات اسلام و بازآفرینی جامعۀ اسلامی و نظام اسلامی است ـ را تأمین کند. عجالتاً جان خود و تعداد بسیار معدود یاران قابلِ اتکای خود را حراست کند و میدان را در برابر حریفها رها نکند. تا زنده است و تا از چشم جستجوگر و هراسان دستگاه بنیامیه پنهان است، در این جبهه ـ جبهۀ سازندگی افراد صالح و تعلیم اندیشۀ راهنما ـ به مبارزهای بیامان ولی پنهان مشغول باشد. و آنگاه ادامۀ این راه را که بیگمان به سرمنزلِ مقصود بسی نزدیکتر است، به امامِ پس از خود بسپارد.
اکنون امام در میان این دو راه، کدام را انتخاب خواهد کرد؟ شک نیست که راه نخست، راه فداکاران است، ولی رهبرِ مسلکی که شعاع تأثیر عمل او نهتنها دایرۀ محدود زمان خودش، بلکه سراسر عمر تاریخ را دربرمیگیرد، کافی نیست فداکار باشد؛ بلکه علاوهبرآن باید ژرفنگر و دوراندیش و پُرحوصله و سخت باتدبیر نیز باشد. و اینهمه، شرایطی است که راه دوم را برای امام حتمی و قطعی میسازد. و امام علیبنحسین علیهالسلام دومین راه را که بسی دشوارتر و حوصلهگیرتر و قهرمانانهتر بود برگزید و سرانجام نیز جان بر سر آن نهاد. پیشوای صادق/ ص25-23
پاورقیها
۱.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و.../ ابواب تاریخ سیدالساجدین/ باب6/ حدیث1
۲.مأساةالحسین علیهالسلام بین السائل والمجیب/ ص 182