رفتن به محتوای اصلی

تدبیر

نام‌های دیگر: تدبیر و مجاهدت، درایت

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

سنجیدگی و خردورزی در تصمیم‌گیری و اجرای کارها.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در دیدار کارگزاران نظام— ۱۳۸۰/۱۲/۲۷

سیر زمانی

از ۱۳۸۰ تا ۱۴۰۲
۱۳۸۰۱۴۰۲

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

تدبیر هم لازم است. تدبیر یعنی آگاهی از آنچه که در برنامه‌ی دشمن است، و تصمیم درست و بجا در مقابله‌ی با آن. دشمن به شکلهای مختلفی ظاهر میشود. شما امروز ملاحظه کنید؛ در مقابل ملت ایران و نظام جمهوری اسلامی، صهیونیستها هستند، دولت آمریکا قرار دارد؛ گاهی لباس گرگ میپوشند، گاهی لباس روباه میپوشند؛ گاهی چهره‌ی خشن و خصمانه‌ی خودشان را نشان میدهند، گاهی چهره‌ی فریبگرانه نشان میدهند؛ باید متوجه بود.
ملت بیدار است، مسئولین بیدارند. تدبیر این است که رفتار خصم را انسان زیر نظر بگیرد، ببیند چه میخواهند بکنند. نه در لباس گرگ، نه در لباس روباه، از چشم ملت ایران نبایستی اینها پوشیده و مخفی بمانند، ناشناخته بمانند. ملت ایران بایستی هوشیارانه تصمیم بگیرند، و ما ان‌شاءاللَّه به توفیق الهی هوشیارانه تصمیم میگیریم. ما منافع ملت خود را در مقابل تشر و اخم دشمنان، هرگز رها نخواهیم کرد. آنچه را که در راه پیشرفت این ملت لازم است، اقدام میکنیم و مطمئنیم و میدانیم که این ملت پیروز است؛ همچنان که در این سی سال پیروز بوده است. دشمنان ما در این سی سال آنچه با ملت ایران انجام داده‌اند، شکست خوردند؛ نتوانستند به نظام جمهوری اسلامی ضربه و لطمه بزنند؛ نتوانستند مردم را از نظام جدا کنند. بعد از این هم همین خواهد بود. بعد از این هم به توفیق الهی، به حول و قوه‌ی الهی، سرنوشت ملت ایران پیروزی و پیشرفت است؛ سرنوشت دشمنان ملت ایران، شکست و عقب‌ماندگی است.

شاهدها (۲۰ پاراگراف)

معنای تدبیر: آگاهی از برنامهٔ دشمن و تصمیم درست در مقابله

تدبیر هم لازم است. تدبیر یعنی آگاهی از آنچه که در برنامه‌ی دشمن است، و تصمیم درست و بجا در مقابله‌ی با آن. دشمن به شکلهای مختلفی ظاهر میشود. شما امروز ملاحظه کنید؛ در مقابل ملت ایران و نظام جمهوری اسلامی، صهیونیستها هستند، دولت آمریکا قرار دارد؛ گاهی لباس گرگ میپوشند، گاهی لباس روباه میپوشند؛ گاهی چهره‌ی خشن و خصمانه‌ی خودشان را نشان میدهند، گاهی چهره‌ی فریبگرانه …

جذب نیروهای طراح در کنار نیروهای عملیاتی و تقدم تدبیر بر شجاعت

آخرین توصیه: در کنار نیروهای عملیّاتی، نیروهای طرّاح را هم جذب کنید. تدبیر، فکر، طرّاحی، جلوتر از شجاعت و مردانگی مورد نیاز و احتیاج است. با تدبیر حرکت بکنید.

تدبیر در ادارهٔ کشور با شناخت دشمن و دوست و یکسان ندیدن دشمنان

… گفت از این ده هزار نفر هرکسی که بیاید این طرفِ این پرچمی که من نصب کرده‌ام، ما با او جنگ نداریم؛ آمدند، اکثر [آنها] آمدند این طرف. حضرت فرمود بروید، رهایشان کردند. بله، آنهایی که ماندند و لجاج کردند و تعصّب کردند، با آنها جنگید؛ بر آنها هم غلبه پیدا کرد. یعنی تدبیر در اداره‌ی کشور؛ شناختن دشمن، شناختن دوست؛ همه‌ی دشمنان یک‌جور نیستند؛ از بعضی‌ها صرف‌نظر کرد. بعضی‌ها با امیرالمؤمنین همان اوّل کار بیعت نکردند؛ مالک اشتر بالاسر حضرت ایستاده بود، شمشیر هم دستش بود، گفت یا امیرالمؤمنین! اجازه بده این آدمی که با تو بیعت نمیکند گردنش را بزنم؛ حضرت خندیدند، گفتند نه، این جوان هم که بود، آدم بد اخلاقی بود، آدم تندی بود؛ …

لزوم انجام همهٔ کارها با دانش و خرد و تدبیر

… و خرد انجام بده. این، استثناء ندارد و شامل همه کارها میشود؛ اینها شعارهای اسلامی است. حالا عدّه‌ای میخواهند به مسلمانان - که این مطالب هزار و چهار صد سال جزو فرهنگشان بوده است - یاد بدهند که دنبال علم و خرد بروند! این حرفها کهنه بشو هم نیست؛ همیشه تازه است. «و ایّاک و ان تعمل عملا بغیر تدبیر و علم»؛ مبادا هیچ کاری را بدون تدبیر و دانش انجام دهی؛ همه کارها باید سنجیده و علمی صورت گیرد. «فأنّه جلّ جلاله یقول: ولا تکونوا کالّتی نقضت غزلها من بعد قوة انکاثا»؛ چون خداوند میفرماید: مثل آن پیرزنی نباشید که پشم را نخ میکرد، بعد نخها را دوباره پشم میکرد. اگر کار را بیمنطق و بیدانش و بیتدبیر انجام دهید، قوّتی را که خدا به شما داده، واژگون کرده‌اید و …

پای فشردن بر حق همراه با عقل و حزم، تنها راه حفظ کشور

… وابسته باشید، دست‌نشانده باشید، تا به شما حمله نکنیم و این چیزی است محال. ما ضعیف نیستیم، قوی هستیم، عزیز هستیم، سربلند هستیم. نه ملت ما، نه دولت ما، نه تاریخ ما و نه فرهنگ ما اجازه تسلیم در مقابل هیچ دشمنی را نمیدهد و این ملت به‌هیچ‌وجه تسلیم نخواهد شد. موضع ما پای فشردن بر حق و به کار گرفتن عقل و حزم و تدبیر است و تنها راه حفظ کشور را همین میدانیم. باید مواضع برحقِ‌ّ خودمان را حفظ کنیم و باید عقل و تدبیر و حزم را در همه مراحل به کار بندیم. در این دوره نخبگان وظایف سنگینی دارند و این دوره، دوره آزمایش مهمّی است:

تدبیر و محاسبهٔ دقیق پیامبر در طراحی ادارهٔ نظام در مدینه

بعد، تدبیر و سیاستِ ادارۀ آن نظام را طراحی کرد. وقتی انسان نگاه می‌کند کاری را که پیغمبر کرده است،قدم‌به‌قدم مدبرانه و هوشیارانه پیش رفته است، آدم می‌فهمد که پشت سر این عزم و تصمیم قوی و قاطع، چه اندیشه‌ای، چه فکری، چه محاسبۀ دقیقی قرار گرفته است که جز با وحی الهی هم ممکن نیست علی‌الظاهر. دقیق کارها را پیش برد. امروز هم کسانی که اوضاع آن ده سال را بخواهند قدم‌به‌قدم دنبال کنند، چیزی نمی‌فهمند. هر واقعه‌ای را جداگانه انسان حساب کند، چیزی ملتفت نمی‌شود؛ باید نگاه کند، ببیند این ترتیب کار چگونه است؛ چطور مدبرانه، هوشیارانه، با محاسبۀ صحیح همۀ این کارها انجام گرفته است.

معنای تدبیر: زیر نظر گرفتن رفتار دشمن

ملت بیدار است، مسئولین بیدارند. تدبیر این است که رفتار خصم را انسان زیر نظر بگیرد، ببیند چه میخواهند بکنند. نه در لباس گرگ، نه در لباس روباه، از چشم ملت ایران نبایستی اینها پوشیده و مخفی بمانند، ناشناخته بمانند. ملت ایران بایستی هوشیارانه تصمیم بگیرند، و ما ان‌شاءاللَّه به توفیق الهی هوشیارانه تصمیم میگیریم. ما منافع ملت خود را در مقابل تشر و اخم دشمنان، هرگز رها …

ورود به میدان با تدبیر، دقت و ملاحظهٔ جوانب

… سهل‌اندیشانه. [البتّه] سهل‌انگاری یک حرف است، سهل‌اندیشی یک حرف دیگر است؛ سهل‌اندیشی یعنی انسان پیچیدگی کار را نبیند، آن پیچهای کار و مشکلات کار را انسان توجّه نکند؛ این سهل‌اندیشی است. سهل‌انگاری هم این است که انسان نگاه کند، بی‌تفاوت از مقابل خطر عبور کند. هم میتوان این جوری عمل کرد، هم میتوان با تدبیر، با دقّت، با ملاحظه‌ی جوانب وارد میدان شد.

تقوا به‌معنای رعایت تدبیر و پرهیز از کار خلاف عقلانیت و سستی

… دشمن اعتماد نکنید- تقوا به این معنا است؛ به معنای مراقبت از حیله و مکر دشمن است؛ نه فقط به او اعتماد نکنید بلکه حتّی ترفند او را هم بفهمید، بدانید چه کار دارد میکند، چه حیله‌ای به کار میزند؛ آماده باشید، مراقب باشید؛ حیله‌های دشمن هم فقط حیله‌ی نظامی نیست. و هم تقوا به معنای رعایت تدبیر [است]؛ پرهیز از کار خلاف قاعده و خلاف عقلانیّت و پرهیز از سستی و سهل‌انگاری؛ این شد معنای آیه‌ی شریفه. اگر آن صبر و این تقوا را شما جوانان عزیز و مسئولان مسائل نظامی و امنیّتی و اقتصادی و دیگران در درجه‌ی اوّل، و سایر مردم و عموم ملّت ایران در درجه‌ی بعد، به کار ببندند، لا ‌یَضُرُّکُم کَیدُهُم شَیئًا؛[5] هیچ ضربه‌ای، هیچ آزاری …

لزوم تدبیر، عقل، دقت و مطالعه در مواجهه با خطرات

… آنها در داخل کشور به‌هم میخورد. امروز برنامه، برنامه‌ی پیچیده‌ای است؛ هم امنیّتی است، هم فرهنگی است، هم اقتصادی است، هم سیاسی است. برنامه‌ها برنامه‌های درهم‌تنیده‌ای است؛ در این شرایط، وظایف خیلی سنگین است؛ برنامه‌های امنیّتی دارند. خب اینها خطر است دیگر؛ اینها چیزهایی است که مواجهه‌ی با اینها تدبیر میخواهد، عقل میخواهد، دقّت میخواهد، مطالعه میخواهد. یعنی نمیشود انسان همین‌طور سرش را پایین بیندازد و این‌جوری حمله بکند؛ با چشم بسته نمیشود کار کرد. بنابراین به نظر من وظایف این تشکّلها وظایف سنگینی است. از طرفی تشکّلهای دیگری هم هستند که عقیده‌شان با تشکّلهای انقلابی و متدیّن یکی نیست؛ بله، بنده هم میدانم و این برادرمان هم اینجا گفتند که همه‌ی نظرات دانشجویی در این جلسه انعکاس ندارد؛ تا حدودی راست …

ترجیح کارهای دامنه‌دار با فرصت و طمأنینه بر تصمیم‌های شتاب‌زده

به‌هرحال ما تشکّر میکنیم از شما آقایانی که همّت کرده‌اید و تلاش کرده‌اید و این حرکت را راه انداخته‌اید؛ ده سال هم زمان خوبی است برای یک چنین کارهای دامنه‌دار. آقای شاهچراغی اشاره کردند که ده سال است کار میکنید؛ من خوشم می‌آید از این کارهایی که با فرصت و با طمأنینه انجام میگیرد؛ اینکه حالا تَروچسب[6] امروز تصمیم بگیریم و شش ماه دیگر بخواهیم راه بیندازیم، این نمیشود؛ باید با تأنّی و با طمأنینه باشد؛ خب با طمأنینه کار را انجام دادید، ان‌شاءاللّه که خداوند از شماها قبول کند و موفّق باشید.

ترکیب تدبیر با مجاهدت، ترجمهٔ عملیاتی همراهی آرمان‌گرایی و واقع‌بینی

… با آرمان‌گرائی نمی‌سازد. آرمان‌گرائی را اشتباه کردند با رؤیاگرائی. آنچه که ما میخواهیم دنبال کنیم و اصرار بر آن داریم، این است که واقع‌بینی، مشاهده‌ی واقعیات جامعه و جهان، با آرمان‌گرائی و تعقیب آرمانها و آرزوهای بزرگ ملت ایران هیچگونه تنافی و تعارضی ندارد. اگر ما توانستیم آرمان‌گرائی را با واقع‌بینی و واقع‌گرائی همراه کنیم، ترجمه‌ی عملیاتیاش میشود اینکه ما تدبیر را با مجاهدت ترکیب کنیم؛ هم مجاهدت کنیم و مجاهدانه حرکت کنیم، هم این حرکت مجاهدانه در یک چهارچوب تدبیرشده‌ای قرار بگیرد؛ که این، آگاهی عمومی، آگاهی دست‌اندرکاران، همراهی دلها و زبانها در همه‌ی عرصه‌ها را میطلبد.

لزوم تدبیر و شجاعت ملت و مسئولان در مقابله با دشمنی‌ها

ملت و مسئولان کشور باید هوشیار باشند؛ محاسبه‌ی این دشمنیها را بکنند؛ در مقابله‌ی با این دشمنیها، با تدبیر و با شجاعت عمل کنند. هم تدبیر لازم است، هم شجاعت لازم است. اگر شجاعت وجود نداشته باشد، در مقابل ابهت و هیبت و چهره‌ی عبوس دولتهای مستکبر، کسی دل خود را ببازد، قطعاً شکست‌خورده است. دولتهای مستکبر یکی از کارهایشان همین تشر زدن است؛ چهره‌ی عبوس گرفتن است؛ حق را ناحق کردن است. در مقابل اینها اگر شجاعتی وجود نداشته باشد، …

واداشتن قریش به قرارداد بازگشت و عمرهٔ سال بعد و گشایش فضای تبلیغ با تدبیر پیامبر

… باز بگذارند بیاید؛ با این موفقیت، دیگر چه‌کار خواهند کرد، چطور می‌توانند درمقابل او بایستند؟! بروند با او جنگ کنند؛ در ماه حرام چطوری جنگ کنند؟! بالاخره تصمیم گرفتند، گفتند می‌رویم و نمی‌گذاریم که او بیاید مکه؛ و اگر بهانه‌ای پیدا کردیم، قتل‌عامشان می‌کنیم. آمدند، پیغمبر با عالی‌ترین تدبیر، کاری کرد که آنها نشستند یک قرارداد با پیغمبر امضا کردند که پیغمبر برگردد؛ اما سال بعد بیاید عمره به‌جا بیاورد و برای تبلیغات پیغمبر در سرتاسر این منطقه فضا باز باشد. اسمش صلح است؛ اما خدای متعال در قرآن می‌فرماید: «اِنّا فَتَحنا لَکَ فَتحاً مُبیناً» اِنّا فتحنا دربارۀ صلح حدیبیه است. ما فتح مبینی برای تو ایجاد کردیم؛ فتح مبین بود.

ایجاد بی‌اعتمادی میان بنی‌قریظه و قریش با تدبیر جنگی‌سیاسی پیامبر

پیغمبر در اثنای توطئۀ اینها، فهمید. ماجرای خندق حدود یک ماه طول کشیده تقریباً؛ آن محاصرۀ مدینه قریبِ یک ماه طول کشیده. در اواسط این یک ماه بود که اینها این خیانت را کردند. پیغمبر مطّلع شد که اینها چنین تصمیمی گرفتند. با یک تدبیر بسیار هوشیارانه، کاری کرد که بین اینها و قریش به‌هم خورد ـ ماجرایش را در تاریخ نوشتند ـ کاری کرد که اطمینان اینها و قریش از همدیگر سلب شد.[40] یکی از آن حیله‌های جنگی‌سیاسی بسیار زیبای پیغمبر همین‌جا بود؛ یعنی اینها را علی‌العجاله متوقفشان کرد که نتوانند لطمه بزنند. بعد که قریش و هم‌پیمانانشان مجبور شدند و شکست خوردند و از خندق جدا شدند و رفتند به‌طرف مکه، پیغمبر برگشت به مدینه ـ همان نزدیک مدینه بود خندق، شاید یکی، دو کیلومتر مثلاً فاصله داشت ـ پیغمبر برگشت مدینه، همان روزی که برگشت، نماز ظهر را خواند، فرمود نماز عصر، …

مهار احساسات سطحی با تدبیر پخته برای کار بزرگ

… به‌وجود آورد ـ به یک ماجراجویی و عمل متهورانه دست زند، پرچم مخالفتی برافرازد، حادثۀ شورانگیزی بیافریند؛ ولی بر اثرِ آماده‌نبودن ابزار لازم برای اقدامی عمیق و پایدار، چون شعله‌ای فروبخوابد، و صحنه را برای تُرک‌تازی‌های بنی‌امیه در میدان فکر و سیاست خالی کند. یا باید احساسات سطحی را به‌وسیلۀ تدبیری پخته و سنجیده مهار کند و نخست، مقدمۀ واجب کار بزرگ خود را فراهم آورد؛ [یعنی] اندیشۀ راهنما و نیز عناصر صالح برای شروع به کار اصلی ـ که تجدید حیات اسلام و بازآفرینی جامعۀ اسلامی و نظام اسلامی است ـ را تأمین کند. عجالتاً جان خود و تعداد بسیار معدود یاران قابلِ اتکای خود را حراست کند و میدان را در برابر حریف‌ها رها نکند. تا زنده …

مهار جوشش احساسات جمع مستضعف مبارز به توصیهٔ حکیمانهٔ امام

شیعه در این طرح، مجموعه‌ای از عناصر هماهنگ و همگام و مصمم است، که گِرد محوری عظیم و مرکزی الهام‌بخش و مقدس جمع شده است؛ از او می‌آموزد و فرمان می‌گیرد؛ برای او خبر و گزارش می‌آورد؛ امیدش به او و چشمش به اشارۀ اوست؛ حتی جوشش بی‌تاب‌کنندۀ احساسات خود را نیز ـ که برای یک جمع مستضعف و مصمم بر مبارزه، گاه بر اثر فشار ناروایی‌ها و بی‌عدالتی‌ها طبیعی است ـ به توصیۀ حکیمانۀ او مهار می‌کند؛ و شیوه‌های کار پنهان، مانند رازداری، کم‌گویی، بی‌نشان زیستن، تعاونِ درون‌جمعی، زهد و پارساییِ انقلابی، و مانند اینها را هم به تعلیم او، و به‌عنوان کاری مقدس و خدایی، می‌آموزد و به‌کار می‌بندد. پیشوای صادق/ص111-110

لزوم سنجیدن جوانب کار پیش از اقدام

… فرض کنید که- فلان آدم یا فلان دستگاه نگران بشوند، ناراحت بشوند یا فلان»؛ نه، شما اقدامتان را انجام بدهید، منتها آن‌وقتی که فهمیدید این اقدام نادرست است، از همان‌جا متوقّفش کنید، یعنی همان‌جا برگردانید راه را؛ یعنی در انجام کارها و اقدام [شجاعت داشته باشید]. البتّه برای اینکه انسان یک اقدامی بکند، بایستی که جوانب کار را قشنگ بسنجد.[13]

تفاوت تدبیر و تیزهوشی با شیطنت

… از آن روش‌ها، زرنگی نیست، بی‌وجدانی است. زرنگی نیست که انسان دروغ بگوید و افترا ببندد و در سایۀ دروغ و افترا، به کسی که از این دو صفت بد روگردان است، کار خودش را پیش ببرد. این اسمش زرنگی نیست، این درایت و هوش نیست؛ این شیطنت است، یک نوع شیطنت است. خب، اِشکال ندارد، این فضیلت شیطنت برای معاویه ثبت بشود در تاریخ، ولی تدبیر چیزی است، کاردانی و حساب‌شده کارکردن ماهیتاً یک چیزی است غیر از شیطنت؛ تیزهوشی فرق دارد با شیطنت. امام حسن علیه‌السلام درمقابل این صفت معاویه، فردی بود که آن شیطنت را اِعمال نمی‌کرد؛ اما کاردانی و تیزرأیی و تیزهوشی امام حسن علیه‌السلام آن‌چنان است که وقتی انسان درست دقت کند و ماجرای صلح را درست تحلیل کند و بفهمد، خواهد دید که خیلی عمیق و خیلی جالب‌تر از …