ماجرای امام حسن را از دو نقطهنظر و از دو جانب باید بررسی کرد. یکی مسئلۀ تفسیر صلح است؛ فهم صلح. معاهدهای که میان امام مجتبی و معاویه منعقد شد و مشتمل بر موادی بود و به نام صلحنامۀ امام مجتبی معروف شده است. اساساً خودِ ماهیتِ این عمل، چه بود؟ آیا امام مجتبی با معاویه صلح کرد، یعنی تسلیم معاویه شد؟ یعنی با معاویه سازش کرد؟ یا آنطوریکه در آغاز کار و در اولبار، منصور عباسی پای انتقامگرفتن از اولاد مبارز و فداکار امام مجتبی بر زبان راند، و بعد از او برخی از مورخین قدیم و بسیاری از کتابنویسان جدید، همان جمله را بهکار بردهاند، خلافت را به مال دنیا فروخت؟ ماهیت صلح این بود؟ یا اینکه نه، صلح ماهیتاً مطلب دیگری بود. امام با معاویه سازش نکرد، از اهداف خود در برابر معاویه دست نکشید، به میدان مبارزه پشت نکرد؛ کار دیگری بود. این یک مسئله.
مسئلۀ دوم که باید دربارۀ آن بحث بکنیم، مسئلهای است در مرتبۀ بعد. و آن این است که در جهاد مداوم و مستمری که امامان اهلبیت، دویستوپنجاه سال سرگرم به آن بودند، امام مجتبی چه نقشی دارد؛ موضع امام مجتبی در این جهاد 250 ساله چیست؟ این مسئلهای است که هم از مسئلۀ اول دقیقتر است، و هم برای بسیاری از کسانی که دستشان در کار این مسئله هست، ناشناختهتر. (51/1/25)
مایۀ قرآنیِ مسئلهای که دربارۀ آن بحث میکنیم، این آیه است: «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنوا اِذا لَقیتُمُ الَّذینَ کَفَروا زَحفًا فَلا تُوَلّوهُمُ الاَدبارَ»[1] در جبههبندی میان حق و باطل، کسی حق ندارد از برابر دشمن بگریزد و پشت به میدان جنگ بکند. اسلام که اساساً و ماهیتاً شکلی برای جبههبندی حق و باطل، و اسلام و کفر است، به پیرو خود اجازه نمیدهد که وقتی درمقابل دشمن ـ دشمن بنیادی، دشمن اساسی و اصیل، فرد ضد انقلاب و رجعتگرا ـ قرار میگیرد، از میدان کارزار رو برگرداند. صحنهها شکلهای مختلفی دارند، اما این حکم در همهجا صادق است. در جنگهای منظم میان دو لشکر، جنگهای سیاسی، جنگهای فکری و ایدئولوژیکی، در همهجا این حکم صادق است و کلی است. فقط یک استثنا دارد: «اِلّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ اَو مُتَحَیِّزاً اِلَی فِئَةٍ»[2] وقتی روگرداندن از دشمن برای تدارک ضربۀ محکمتری بر پیکر دشمن است، آنوقت جنگجوی اسلام حق دارد این تدارک را برای خود فراهم کند. از میدان جنگ برگردد، برای اینکه از راه مؤثرتری رویاروی دشمن قرار بگیرد و به او ضربۀ مؤثرتری وارد کند. این روح این آیه است.
بحث ما دربارۀ تفسیر واقعهای در تاریخ اسلام است که بهعنوان صلح امام حسن علیهالسلام و معاویه، مشهور و معروف است؛ میخواهیم چهرۀ واقعی این صلح را بشناسیم و ماهیت عمل امام را ـ آنچنانکه شایستۀ آن امام بزرگوار است ـ بفهمیم.
مسئلۀ صلح امام حسن علیهالسلام یکی از عُقدههای[3] تاریخ اسلام است. شاید در تاریخ، کمتر واقعهای را بشود نشان داد که از جهات مختلف با این واقعه مشابه باشد. مبهم در تاریخ زیاد است؛ خیلی از مسائل تاریخی برای نسلهای بعد یا حتی برای نسل معاصرِ آن واقعه، در هالهای از ابهام قرار داشته است، ولی واقعۀ صلح امام حسن علیهالسلام با هیچیک از این حوادث تاریخی، مشابه نیست. برای اینکه وقتی به سایر حوادث تاریخیای که مبهم مانده است دقت میکنیم، میبینیم یا این ابهام بر اثر مرور زمان است؛ [یعنی] واقعه در ظرف خود و در موقع خود خیلی روشن بوده، مردم هم فهمیدهاند، ولی در طول زمان، دست تحریف و جعل، شکل واقعه را عوض کرده است، رابطۀ فهم این واقعه را با نسلهای بعد بریده است. ازاینقبیل مسائل در خود تاریخ اسلام هم زیاد داریم؛ ازجمله مسئلۀ سیرۀ امامانِ خودِ ما. سیرۀ ائمۀ اهلبیت برای معاصرین، آنکسانیکه با این بزرگوارها ارتباط داشتند و از سرچشمۀ زلال معارف و افکار آنها بهرهمند میشدند، مبهم و پوشیده نبود، دست تحریفِ ستمگر است که این سیره را دگرگون کرده است و ما امروز بهدرستی ائمهمان را نمیشناسیم.
یا نوع دیگری از ابهامات تاریخ وجود دارد که ناشناختگیِ قضیه بر اثر مرور زمان نیست؛ در زمان خودِ واقعه، کسانی بودهاند که مسئله را درست نفهمیدهاند و بعد از گذشتن مدتهایی و آمدن افکار روشنی و فراهمشدن زمینۀ تحقیقی، چهرۀ واقعه آشکار شده است و نسلهای بعد، برخلاف نسل معاصر، واقعه را شناختهاند. اینهم یک نوع ناشناختگی است؛ ابهام در اول کار و روشنشدن در آخر کار.
واقعۀ امام حسن علیهالسلام از هیچیک از این دو نوع نیست؛ در بدو وقوع، حادثه از نظر تمام کسانی که با آن مواجه بودند، ناشناخته بود. میبینید حُجربنعَدی میآید سؤال میکند که چرا صلح کردی؟ مرد آهنینی مثل عَدیِّبنحاتم سؤال میکند که چرا صلح کردی؟ نزدیکان امام، برای صلح او را مورد نکوهش قرار میدهند؛ دوستان و نزدیکان! کِی؟ در حین وقوع واقعه. پس آن روز، اگر نگوییم برای همه، لااقل برای عدۀ زیادی، مسئله مبهم بوده است. در طول تاریخ هم هرچه از روزگار وقوع این حادثه گذشته است، دستهای گوناگون ـ چه دست دوستان و چه دست دشمنان ـ در کورکردن این گره تشریک مساعی کردهاند.
دشمن، منصور عباسی است مثلاً؛ خلیفۀ مقتدر زمان، کسی که به نام هاشمیگری بر بنیامیه غلبه پیدا کرده است و درحقیقت، خود او از جویبار صلح سیراب میشده است. اگر صلح امام حسن علیهالسلام نبود، واقعۀ کربلا هم نبود ـ اگر واقعۀ کربلا نبود، تمام انقلابهایی که امروز ما سراغ داریم، بهحسب ظاهرِ موازین تاریخی، وقوع پیدا نمیکرد و خدا میداند دنیا به چه شکلی بود ـ خودِ حکومت منصور عباسی و قدرتی که بهغصب بهدست آورده بود، از نتایج صلح امام حسن علیهالسلام بود به یک معنا. بنیعباس به نام بنیهاشم و به نام گرفتن انتقام خون حسین علیهالسلام قیام کردند و حکومت جبار و طاغی اموی را سرنگون کردند، اما وقتیکه خودِ آنها جایگزین غاصبینِ قبل از خود شدند، همان شیوهها و همان سبک حکومت به میان آمد.
اسلام که با فرد دشمن نیست، تشیّع که با فرد نمیجنگد؛ با شکل میجنگد، با فکر میجنگد. بنیامیه و بنیعباس از نظر منطقِ اسلام، و گروه شیعۀ پیرو اسلام و اطرافیان باوفای نگاهبانان واقعی اسلام، [یکی هستند]، اینها با بنیامیه نظر خاصی نداشتهاند؛ با آن شکلِ حکومت، با آن سبک جامعهسازی، با آن نحوۀ ادارۀ مردم، با این مسائل مخالف بودند. بنیامیه و بنیعباس، این عنوانها مطرح نیست.لذا بنا کردند با منصور عباسی و با سفّاح، برادرش، و بعد با اولادش، مبارزهکردن و جنگیدن؛ و شگفت آن است که این مبارزهها، بیش از دیگر تیرههای بنیهاشم، در تیرۀ بنیالحسن ـ سادات حسنی ـ قرار داشت؛ این چهرههای درخشان و روشن تاریخ اسلام و البته ناشناختۀ برای اکثر مردم.
منصور عباسی وقتی میخواهد از فرزندان امام مجتبی انتقام بگیرد، امام حسن علیهالسلام را نکوهش میکند. در خطابهای که برای عدهای از خراسانیها ـ یک گروه خراسانی، برای چهکار رفته بودند پیش منصور، نمیدانم ـ ایراد کرد، گفت: و اما حسن، پدربزرگ شورشگران! این انقلابیها، اینکسانیکه حالا حکومت ما را نمیپسندند، نیای بزرگ اینها که حسن است، کسی بود که خلافت را به مال دنیا فروخت و به کنج خانه پناه برد و به شهوات نفسی خود پرداخت و در بستر مُرد.[4]
مسئلۀ تعدد زوجات امام حسن علیهالسلام که مِطلاق[5] بوده است ـ زن میگرفته و طلاق میداده ـ بهحسب تحقیقی که یکی از نویسندگان عرب معاصر ما[6] انجام داده است، ریشهاش به منصور عباسی برمیگردد؛ و شگفت آنکه امروز، خودِ ما جاهلان، سخنی را که از زبان منصور و از حلقوم عداوت و خصومت بیرون آمده است، تکرار میکنیم، و احیاناً در صدد توجیه و تأویلش برمیآییم. این دست دشمن است؛ دست دشمن کوشش میکند تا چهرۀ واقعی و اصیل حادثۀ صلح را از نظر مردم پوشیده بدارد، و صلح امام حسن علیهالسلام را بهمعنای فروش خلافت یا گریختن از میدان جنگ یا ترسیدن از مرگ یا عشق به ادامۀ زندگی وانمود کند. و البته غرض منصور برای انسان کاوشگر کاملاً روشن است.
منصور اگر امام حسن علیهالسلام را بدنام نکند، چگونه با انقلابیِ بزرگ زمان خود، محمدبنعبداللهبنحسنِ مثنّی، میتواند درآویزد و او را قلعوقمع کند؟ چگونه با ابراهیمبنعبداللهبنحسنِ مثنّی، نوۀ امام حسن مجتبی علیهالسلام میتواند مبارزه کند؟ چگونه میتواند این بازوهای ورزیده و استواری را که از همهسو بلند شدهاند تا ضربههای کاری را بر پیکر حکومت ننگین و غاصبانۀ او فرود آورند، قلعوقمع کند؟ باید بپردازد به امام مجتبی علیهالسلام و این کار را هم کرد. و تأسفآور اینکه دست دوستان هم با دست دشمنان در این زمینه همکاری کرد.
نسل معاصرِ امام حسن علیهالسلام مسئله را نمیفهمیدند، اما بعد از آنکه سؤال میکردند و امام به آنها پاسخی به فراخورِ فکر آنها میداد، قانع میشدند و اعتراض را ادامه نمیدادند، یا لااقل توجیه و تأویل غلط نمیکردند. ولی در نسلهای بعد ـ نمیگویم عموماً و همه، میگویم غالباً ـ هرچه دربارۀ واقعۀ امام مجتبی، بهصورت نقل تاریخ یا بهصورت توجیه مسئله سخن گفته شد و قلمفرسایی شد، جز بر ابهام این واقعه و کدرکردن سیمای منوّر امام مجتبی علیهالسلام چیزی نیفزود. مسئله این است. کار به جایی رسید در دورۀ ما، که مستشرقِ به ظاهر بیغرض و بینظر ـ که برای او، مسئلۀ معاویه و حسن علیهالسلام ازلحاظ تعصب فرقهای و طایفهای، مطرح نیست ـ گرهی بر گرهها میافزاید و اظهار نظر میکند و بهتان میبندد. فیلیپ حِتّی[7] در تاریخ عرب مطالبی را راجعبه امام مجتبی علیهالسلام مینویسد که خواندن و بازگوکردن آن شرمآور است. و عجیبتر اینکه مترجم کتاب هم بهجای اینکه لااقل تذکر بدهد که این مستشرق به همۀ منابع آشنا نبوده است یا دسترسی پیدا نکرده، حاشیهای میزند که مطلب را مسجّلتر و خرابتر میکند.[8] باری! ما امروز درمقابل این مسئله قرار گرفتهایم. صلح امام حسن علیهالسلام مشکلی شده است و باید این مشکل را گشود. همه میخواهند بفهمند که چه شد حسن علیهالسلام امامِ بهحق، جانشین شایستۀ علی علیهالسلام و جانشین شایستۀ پیغمبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم با معاویةبنابیسفیان ـ که جانشین شایستۀ ابیسفیان بود ـ بر سر یک مسئله، یعنی مسئلۀ حکومت، توافق پیدا کردند.
بهطوریکه استنباط میشود از مجموع دریافتها و برداشتهایی که از این مسئله شده است، نقطۀ معضل ماجرا از اینجا پیش میآید که در نظر عموم مطالعهکنندگان یا اکثر مطالعهکنندگان، صلح در جملۀ صلح امام حسن علیهالسلام بهمعنای تسلیم و سازش فهمیده میشود. خیال میکنند که صلح امام حسن درمقابل معاویه، یعنی سازش امام حسن با معاویةبنابیسفیان. و خیلی روشن است که برای هیچ انسانی ـ نه هیچ مسلمانی یا هیچ شیعهای ـ سازش امام حسن با معاویةبنابیسفیان، امام کفر و پیشوای شرک، قابل قبول نیست، قابل فهم نیست. ولی مسئله اینطور نیست، صلح بهمعنای سازش و تسلیم نیست. (51/1/24) این همان متارکه است، یعنی آتشبس. (65/3/4) آتشبس، تعبیر یکی از علمای اقدمین شیعه است؛ «مُهادنه» در کلمات صدوق است؛[9] مُهادنه یعنی آتشبس. (51/1/25) صلح امام حسن بهمعنای متارکۀ موقت جنگ است، برای آمادگی جهت ضربتزدن قاطعتر. صلح امام حسن علیهالسلام برطبق آیهای که تلاوت شد، «تَحرُّف لِقِتال» است و «تَحَیَّزَ اِلَی فِئَةٍ»؛ ماهیت صلح امام حسن علیهالسلام اصلاً این است و مطالعۀ مقدار زیادی از اسناد و مدارکی که از این صلح برای ما باقی مانده است، مطلب را به همین صورت برای ما روشن میکند.
البته در نسلهای گذشته ـ در قرنهای نزدیک به ماجرای صلح ـ کموبیش یکچنین دریافتهایی در بین عدهای بوده است؛ لذاست میبینیم در قرن سوم هجری، دو کتاب از دو نویسندۀ مسلمان و مورخ شیعه صادر میشود و نوشته میشود به نام «قیام الحسن».[10] صلح را به معنی قیام، با ماهیت قیام شناختهاند؛ هر دو در قرن سوم هجری است. پس کموبیش مطلب بر عدهای پوشیده نبوده است و میفهمیدهاند بعضیها ماجرای صلح را.
اساساً باید ببینیم نزاع میان امام حسن علیهالسلام و معاویه، مگر نزاع دو منازع خلافت بود؟ اگر ما این منازعه را بهمعنای منازعۀ میان دو مدعی حکومت و زعامت بگیریم، مطلب به همین دستاندازهایی که حالا افتاده است، طبعاً باید بیفتد؛ ولی مسئلۀ میان امام و معاویه، مسئلۀ منازعۀ میان دو مدعی سلطنت و حکومت نبود؛ منازعۀ دو فکر بود. منازعۀ یک ایدئولوژی انقلابیِ تکاملطلب و انسانساز بود، با یک فکر ارتجاعی فردی که همهچیز را برطبق منافع شخصی خود توجیه و تحلیل میکند. و به عبارت خیلی روشنی ـ که در فرهنگ اسلامی کاملاً قابل درک است ـ مبارزۀ میان توحید و شرک بود، و مبارزۀ میان ایمان و کفر. ماهیت مبارزه میان امام و معاویه، اصلاً این است.
وقتیکه ما چهرۀ جنگ میان امام مجتبی علیهالسلام و معاویه را به این صورت شناختیم، بالطبع میفهمیم که این مبارزه مربوط به سال چهلم هجری نبود، یعنی سال شهادت امیرالمؤمنین علیهالسلام و به حکومت نشستن امام مجتبی علیهالسلام. مسئله مربوط به لااقل نیم قرن و بیشتر، پیش از آن روز بود؛ یعنی [مقابلۀ] میان خاتمالانبیا صلیاللهعلیهوآلهوسلم و میان ابوسفیان. این همان جنگی بود که سیزده سال، پیغمبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم در مکه به آن دچار بود، و بعد که به مدینه عزیمت کرد و جامعۀ اسلامی را تشکیل داد و شکل مطلوب را به گروه انسانهای پیرو خود بخشید، میان مدینه و مکه این جنگ برقرار بود. این همان مبارزۀ مرگ و زندگی است که تمام آیات قرآن که دربارۀ قتال و جهاد است، مصداق عینیِ آن روزش، همین صفبندی میان پیغمبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم و کفار و مشرکین بود، که رأسشان و مهمترین رکنشان کفار قریش بودند و در رأس آنها ابوسفیان؛ این همان مبارزه است.
امام مجتبی علیهالسلام که لشکریان پیرو خود را جمع میکند و برای جنگ، عدهای را به «مَسکِن»میفرستد و عدهای را با خود به مدائن میبرد، و برای سپاه خطبه میخواند و آنها را بر جنگ تحریض میکند، درحقیقت ادامۀ همان کاری را میکرد که پیش از او پدرش امیرالمؤمنین علیهالسلام با همین گروه و اَسلاف[11] این گروه انجام داده بود، و پیش از او پیامبر. کارِ امام مجتبی علیهالسلام یعنی لشکرکشی او بهطرف معاویه، کارِ تازهای نبود. بعضی از مورخین سادهدل ـ اگر نگوییم مغرض ـ به امام مجتبی تاختند که چرا ایشان بعد از آنکه به خلافت رسید و مردم با او بیعت کردند، به فاصلۀ مدتی که حداکثر مدت آن دو ماه است، از کوفه حرکت کرد و به مدائن رفت و عدهای را به مَسکِن فرستاد؟ چرا به جنگ معاویه شتافت؟ این ایرادی است که به امام حسن علیهالسلام شده. در مسئلۀ امام حسن علیهالسلام عیب قضیه این است که از همه طرف و از نقطهنظرهای مختلف، این قضیه را مورد هجوم قرار دادهاند. عدهای میگویند آقا! اصلاً امام حسن علیهالسلام چرا رفت جنگ؟ چرا با معاویه جنگید؟ حقش بود نجنگد.
آنکسانیکه این اعتراض را به امام مجتبی میکنند، تسلسل تاریخیِ مبارزۀ امام مجتبی را با معاویه نمیشناسند. ریشۀ تاریخی این مبارزه، مبارزات پیغمبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم با پدر همین معاویه است؛ یعنی با ابوسفیان. هشت سال پیغمبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم با بنیامیه جنگیده است، با قریش، که در رأسشان در سالهای آخر ابوسفیان قرار داشت. هشت سال پیغمبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم مبارزه کرد. در سال هشتم هجرت، پیغمبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم با دههزار [نفر] سپاه رفت و مکه را فتح کرد و بنیامیه که راه هر نوع دفاع از جان خود را مسدود میدیدند، درمقابل پیغمبر تسلیم شدند؛ یعنی به ظاهر اسلام آوردند. ابوسفیان و فرزندان و تمام عشیرهاش به اسلام گرویدند. و البته مسلمانشدن نبود، تسلیم قوای نظامی شدن بود. برای ابوسفیان، فکر برای جان است. برای مردمی که در جهت ضد انقلابِ تکاملی اسلام حرکت میکردند، ابتدائاً مسئلۀ جان مطرح بود. اگر فردپرستند، اگر تابع اختلاف طبقاتی هستند، اگر عرب را از مَوالی[12] جدا میدانند و به تبعیض نژادی قائلند، همه به خودشان برمیگردد و برای خاطر خودشان است؛ مسئلۀ یک فکر برایشان مطرح نبود، فکر برای جان است.
برخلاف جبهۀ توحید و جبهۀ اسلام که جان برای فکر است و فکر، اصیل است. لذا وقتیکه خود را در محاصرۀ قوای پیغمبر میبینند، وقتی احساس میکنند که راه گریزی برای آنها وجود ندارد، ناچار تسلیم میشوند؛ به ظاهر ایمان میآورند، اما دلهایشان از کینۀ پیامبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم مالامال و در صدد انتقام است. گمان نمیکنم کسی جرئت کند در تاریخ ادعا کند که ابوسفیان یکلحظه به پیغمبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم ایمان آورده بود بهمعنای واقعی. البته در مورد معاویه و غیر معاویه و حتی یزید، دفاعهایی از ناحیۀ افرادی در تاریخ شده است که خواستهاند اینها را مسلمان بدانند، اما در مورد ابوسفیان، اصلاً نمیشود این حرف را زد؛ اصلاً امکان ندارد.
وقتیکه عثمان به حکومت رسید، ابوسفیان پیرمردی کور شده بود، اما همچنان رهبری معنوی و واقعی بنیامیه با او بود. در جایی که مجلس را خلوت میدید، گفت حکومت به دست ما رسید؛ آنچه را که برای آن سالیانی با محمد میجنگیدیم، اکنون در اختیار ماست؛ مراقب باشید آن را از دست ندهید و دستبهدست بگردانید بین خودتان. رفت سر قبر حمزۀ سیدالشهدا ـ یعنی آنکسیکه در جنگ احد شهید شده است؛ و جنگ احد، آن جنگی است که ابوسفیان در رأس آن جنگ بود؛ فرماندۀ مستقیم جنگ، ابوسفیان بود ـ رفت سر قبر، با پایش کوفت روی قبر، گفت یا اباعُماره! ـ کُنیۀ حمزه ـ آنچه که ما و تو بر سر آن میجنگیدیم، امروز دست ماست؛[13] حکومت عثمان. اینجا بود که آنچه را که میخواستند، یافتند. منظور اینکه ابوسفیان را نمیشود گفت اسلام آورده بود بهمعنای واقعی، [بلکه] تسلیم شده بود برای حفظ جان خودش؛ منتها شکل کار عوض شد؛ یک روز صریح درمقابل اسلام میایستادند و بیرودربایستی با اسلام میجنگیدند، مثل جنگ احد؛ اما روزی که بنیامیه در جامعۀ اسلامی بهعنوان خاندان پیغمبر معرفی شدهاند، جنگ صریح با اسلام دیگر معنی ندارد؛ جنگ نهانی، جنگی در زیرِ روپوشی از دوستی و خیرخواهی است.
..این مبارزۀ بین حق و باطل، یعنی بین اسلام و کفر، بین توحید و شرک، بین فکر انقلابیِ اسلام و فکر ضد انقلابِ بنیامیه، یک روز بهصورت مکتب نبوی و مکتب اموی، روبهروی هم قرار داشتند؛ بعد از گذشتن سالیانی، بهشکل مکتب علوی درمقابل مکتب اموی، این درگیری وجود داشت و امیرالمؤمنین علیهالسلام که با معاویه میجنگید، توحید بود که با شرک میجنگید، اسلام و ایمان بود که با کفر مبارزه میکرد و جنگهای زمان پیغمبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم بود که تکرار میشد. بعد هم که نوبت به امام مجتبی رسید، صحنه همان صحنه است، صحنهگردان عوض شده است. پس امام مجتبی علیهالسلام در مبارزهای که ابتدائاً با معاویه شروع کرد و تجهیز لشکر و فراهمآوردن سپاه و رفتن به میدان جنگ و فرستادن عدهای از زبدگان سپاه به میدان جنگ، در تمام این کارها، دنبالۀ خطی را که جدش پیغمبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم و پدرش امیرالمؤمنین علیهالسلام رفته بودند، میپیمود؛ در همین راه قدم برمیداشت. بنابراین جنگ میان این دو، جنگ دو منازع بر سر حکومت نبود، جنگ میان دو فکر بود یا جنگ میان یک فکر انقلابی و یک عده افراد یا یک تشکیلات ضد انقلاب؛ یکچنین مبارزهای بین امام حسن و معاویه شروع شد. (51/1/24)
مسئلۀ امام حسن، حلقهای از یک زنجیر است. و آن، زنجیر جریان تاریخ حق و باطل است. جریانی که از اول تاریخ تا امروز و تا پایان جهان وجود داشته و خواهد داشت. این جریان یک جریان مزدوج و دوگانه است. حق و باطل را شما در تاریخ، هرگز جدای از هم پیدا نمیکنید، حق و باطل پیچیدۀ در همند. گاهی به تاریخ که نگاه میکنی، هرچه میبینی جلوۀ باطل میبینی. و این، بعضیها را در گذشته مأیوس میکرد؛ میگفتند ای آقا، تا دنیا بوده همین بوده، چرا بیخود جوش میزنید. یعنی تا دنیا بوده، ظلم و باطل و طغیان غلبه داشته. این یک دید است، البته یک دید سادهلوحانه و عامیانه است. اگرچه آن روز غیر عامیها هم گاهی همین دید را داشتند و گاهی این اشتباه را میکردند. اما با یک دیدِ دیگر که نگاه میکنید در تاریخ، همهجا جلوۀ حق را میبینید؛ یعنی همیشه باطل را در گریز و در شتاب میبینید، باطل را در ضعف میبینید. حق از یک نقطه شروع میکند، مثل یک نقطۀ ریز که در شب تاریکی از منطقۀ دوردستی کورسو میزند و به چشم شما میآید، اما همینطور مرتب میآید نزدیک، میآید و میآید، ناگهان میبینید تمام فضا را پُر کرد و باطل را، یعنی تاریکی را، یعنی ظلمت را از بین برد. «فَیَدمَغُهُ فَاِذا هُوَ زَاهِقٌ»[14] باطل را فراری داد. خب! شما میگویید بسیار خوب، ما در تاریخ، نمرود را داشتیم که باطل بود، بعد از اینکه نمرود به هر کیفیتی از بین رفت، بعد از چند صد سال، باز فرعون را داشتیم. وقتی فرعون از بین رفت، غرق شد، بعد از مدتی باز بُختُالنَّصر را داشتیم، باز امپراتور روم را داشتیم، باز اردشیر ساسانی را داشتیم، باز سلاطین و طواغیت عالم را داشتیم؛ راست هم میگویید، اینها بودند، اما حقیقت این است که سطح حق و سطح باطل در طول تاریخ، بهصورت معکوسی در حرکت بوده. حق وقتی شروع میکند، یکلحظه متوقف نمیشود و دائماً دارد پیش میآید تا منطقۀ نفوذ باطل را بگیرد. منطقۀ نفوذ باطل، منطقۀ جغرافیایی نیست، منطقۀ فرهنگی است، منطقۀ انسانی است، منطقۀ تربیت و نفوذ آن تربیت، در اعماق وجود انسانهاست. (59/5/6)
پاورقیها
۱.سوره مبارکه انفال/ آیه 15، «ای کسانی که ایمان آوردهاید، هنگامیکه با کافران روبهرو شدید درحالیکه انبوه لشکرشان بهسوی شما پیش میآید، به آنها پشت نکنید.»
۲.سوره مبارکه انفال/ آیه 16، «مگر آنکه کنارهگیری برای نبردی [مجدد] یا پیوستن به جمعی [دیگر از همرزمانش] باشد.»
۳.(عقد) گره، موضوع پیچیده و دشوار، موضوع لاینحل
۴.مروجالذهب/ ج3/ ص 300
۵.به مردی که بسیار ازدواج کند و سپس طلاق دهد، گفته میشود.
۶.شیخ باقر شریف القَرشی (1433-1344 ق). ایشان در جلد دوم کتاب حیاة الامام الحسن علیهالسلام به این مطلب اشاره کردهاند.
۷.فیلیپ خوری حِتّی (1978-1886 م) تاریخنگار لبنانیتبار آمریکایی که کتابهای متعددی دربارۀ تاریخ عرب نوشته است، ازجمله: اسلام و عرب، مختصر تاریخ لبنان، سوریه و سوریها، تاریخ عرب. کتاب تاریخ عرب توسط آقای ابوالقاسم پاینده به فارسی ترجمه شده است.
۸.این مطالب در بازنگری و تصحیح چاپ دوم کتاب، با بیان توضیحی حذف شده است. اما متأسفانه توضیحات محقق و مصحح گرامی نتوانسته روشنگر حقیقت ماجرای صلح امام حسن باشد. من جمله این عبارت: پیداست که خصلتهای شخصی امامان را نیز میتوان در خط برگزیدۀ ایشان، تا مقدار محدودی، مؤثر دانست. حضرت حسن علیهالسلام امام بزرگواری بود آرامخوی، مهربان، بردبار، شکیبا، پرهیزگار، نرمدل و مردم دوست. و حضرت حسین علیهالسلماا امامی بود پیکارجوی، چالاک، رزمآور، جنگآزمای، آزادیخواه، سری بر روی دو دست و آمادۀ جانبازی. اثبات این صفات برای هر یک از دو بزرگوار به معنی سلب آن از دیگری نیست. اما یک نکته را در میان همۀ علویان ـ فرزندان علی علیهالسلام و خود علی علیهالسلام ـ مشترک میبینیم: تشنهنبودن برای دستیابی بر حکومت.
۹.عللالشرایع (محمدبنعلی ابنبابویه، متوفی 381 ق)/ باب 159 / حدیث2
۱۰.این دو عالم شیعه، یکی ابواسحاق ابراهیمبنمحمدبنسعید (متوفی 283 ق) معروف به ابنهلال ثقفی است. معروفترین کتاب ایشان الغارات است که به تجاوزهای لشکر معاویه به مناطق تحت حکومت امیرالمؤمنین پرداخته است. نفر دوم هشامبنمحمد بن السائب (متوفی 204 ق) معروف به هشام کَلبی است.
۱۱.(سلف) پیشینیان
۱۲.موالی، جمع مولی است که در اصطلاح تاریخی، به بخشی از مردمانِ غیر عربِ ساکنِ سرزمینهای اسلامی اطلاق میشده است. این عده با بستن پیمان با یکی از قبایل عرب در شمار قبیلۀ آنها درمیآمدند. ایشان از طرف حکومتها و والیان مناطق مورد تبعیض قرار گرفته و میان آنها و اعراب فرق گذاشته میشد.