[پیشتر عرض شد] در زمان امیرالمؤمنین، بزرگترین مشکل، وجود یک جناح علیالظاهر مسلمان بود، با همۀ شعارهای اسلامی، اما منحرف در اساسیترین مسئلۀ دین؛ یعنی همان کسانی که مقابل امیرالمؤمنین قرار گرفتند. اساسیترین مسئلۀ دین، مسئلۀ ولایت است؛ چون ولایت، نشانه و سایۀ توحید است. ولایت یعنی حکومت؛ چیزی است که در جامعۀ اسلامی متعلق به خداست، و از خدای متعال به پیامبر، و از او به ولیّ مؤمنین میرسد. آنها در این نکته شک داشتند، دچار انحراف بودند و حقیقت را نمیفهمیدند، هرچند ممکن بود سجدههای طولانی هم بکنند! همان کسانی که در جنگ صفین از امیرالمؤمنین رو برگرداندند و رفتند بهعنوان مرزبانی در خراسان و مناطق دیگر ساکن شدند، سجدههای طولانی میکردند؛ یک شب یا ساعتهای متمادی، اما فایدهاش چه بود، [وقتی] که انسان امیرالمؤمنین را نشناسد، خط صحیح را ـ که خط توحید و خط ولایت است ـ نفهمد و برود مشغول سجده بشود. این سجده چه ارزشی دارد؟
..عدهای گفتند: «لا لَکَ وَ لا عَلَیکَ» ـ مقدسمآبها بودند ـ به امیرالمؤمنین گفتند در جنگی که تو بخواهی بروی با کفار و مردمِ روم و سایر جاها بجنگی، ما با تو میآییم و در خدمتت هستیم؛ اما اگر بخواهی با مسلمانان بجنگی ـ با اهل بصره و اهل شام ـ ما در کنار تو نمیجنگیم؛ نه با تو میجنگیم، نه بر تو میجنگیم.[1] حالا امیرالمؤمنین اینها را چهکار کند؟
آیا امیرالمؤمنین اینها را کشت؟ ابداً! حتی بداخلاقی هم نکرد. خودشان گفتند ما را به مرزبانی بفرست، امیرالمؤمنین قبول کرد و گفت لب مرز بروید و مرزداری کنید. عدهای را طرف خراسان فرستاد. همین ربیعبنخثیم ـ خواجه ربیع معروف مشهد ـ ظاهراً آنطورکه نقل میکنند، جزو اینهاست. (70/1/26)
فرق عنصری[2] و پایهای، میان وضع اجتماعی در حکومت پیغمبر و حکومت علی، این بود که در حکومت پیغمبر، جبهۀ دشمن یک جبهۀ شناختهشده و صریح بود. یعنی در میان گروههایی که با اسلام و پیامبر در آن روز میجنگیدند، هیچ گروهی نبود که با پیغمبر یک شعار مشترک داشته باشد؛..اما در زمان امیرالمؤمنین نه، جبهههایی وجود داشتند که با علی علیهالسلام میجنگیدند و دقیقاً شعارشان شعار علی بود.
شما نامههای علی و معاویه را نگاه کنید؛ [نامههای معاویه به علی] دقیقاً مثل نامههای علی به معاویه است! امیرالمؤمنین مینویسد: مِن اَمیرالمُؤمنین عَلیّبناَبیطالب اِلی مُعاویةبناَبیسُفیان؛ او در جواب مینویسد: مِن اَمیرالمُؤمنین مُعاویةبناَبیسُفیان اِلی عَلیّبناَبیطالب! او نمیگوید مِن اَمیرالکافرین، او نمیگوید مِن اَمیرالمُشرکین، او هم خودش را امیر مؤمنان میداند. علیبنابیطالب مثلاً در نامه مینویسد که ای معاویه! تقوا پیشه کن، از خدا بترس، خون مسلمانها را اینطور به هدر نده. معاویه هم دقیقاً در جواب همینها را مینویسد: ای علی! از خدا بترس، بین مسلمانها اختلاف ایجاد نکن! «اِتَّقِ اللَ»هه[3] تقوای خدا پیشه کن، در تعبیرات معاویه خطاب به علی فراوان است!
دو جبهه باهم دارند میجنگند، با یک شعار، خب طبیعی است که هر دو هم حق نیستند دیگر؛ یکی حق است، یکی باطل. مشکل علی این است که جبهۀ روبهرویش یک جبهۀ صریح نیست. جبههای که با طرح یک شعار، علی بتواند یکدفعه مردم را از دورِ آن متفرق کند نیست. هرچه علی بگوید، او هم میگوید. البته علیبنابیطالب حرف گفتنی خیلی داشت، اما همۀ حرفهای گفتنی، لزوماً فهمیدنی هم نیست. خیلی از حرفهاست که آدم میتواند بگوید، اما نمیتواند قول بدهد که شنوندهها بفهمند آن حرف را، یا بپذیرند. و غم علی این است. اینیکه شما شنیدید علیبنابیطالب میرفت لب چاه را باز میکرد و با چاه درد دل میکرد[4] ـ حالا یا واقعیت دارد یا سمبلیک است، هرچه هست، حرف خوب و درستی است ـ این برای خاطر این بود که جز یک عدهای که به علی ایمان میآوردند ـ بهخاطر اینکه او را میشناختند، عبادتش را میدیدند و معاویه را دورادور، بدگوییاش را شنیده بودند ـ جز یک عدهای که به دلیل خاصی علی را دوست میداشتند و به او مؤمن بودند، جای این شبهه و اشتباه برای همه وجود میداشت که خب، از کجا معلوم که این راست بگوید، او نگوید؟
..لذا خصوصیت زمان علی علیهالسلام این است که جَوّ جامعه، جَوّ نفاق است. نه بهاینمعنا که مردم منافقند؛ نه! اتفاقاً در جبهۀ معاویه هم، مردم منافق نبودند، مردم صادق بودند؛ مگر غیر از این است؟ آنیکه در راه معاویه جانش را دارد میدهد، آن عرب قبایلیِ عشایریِ دور و بَر شام، از وقتی منطقۀ او مسلماننشین شده، [فقط] معاویه را دیده. (59/4/11)
شام یکی از استانهای کشور پهناور روم شرقی بود، که در زمان خلیفۀ دوم در تصرف مسلمین قرار گرفت. (65/3/12) فرماندهانی که در آنجا بودند و آنجا ماندند، غالباً جدیدالاسلامها بودند، خود معاویه یکی از فرماندهان بود، برادر بزرگش یزیدبنابیسفیان، یکی از فرماندهان بود، و دیگرانی هم که آنجا مثل خالدبنولید و ابوموسی اشعری جنگیدند، آنجا نماندند، برگشتند آمدند مدینه؛ و شام را در اختیار یزیدبنابیسفیان و معاویةبنابیسفیان گذاشتند. (67/2/17) خانوادۀ ابوسفیان بههرحال مورد علاقه و توجه خلیفۀ دوم بودند، آنها را گذاشت استاندار. (59/4/11) این دو برادر سالهای متمادی در آنجا حکومت کرده بودند و خب پیداست، کسانی که یک سال، دو سال قبل از رحلت پیغمبر، اسلام آوردند، آنهم به اسلامِ زیر سایۀ شمشیر، چقدر اسلام در قلبهای اینها نفوذ دارد! که بتوانند آن را ـ آن ایمان ناب را! ـ به مردم خودشان منتقل کنند. این فرق داشت با مردم مدائنی که سلمان میرفت بر آنها حکومت میکرد، یا مردم برخی از شهرها و ایالات کشور ایران که صحابۀ بزرگ میرفتند در آنجاها حاکمیت میکردند، یا بعضی نقاط دیگر. (67/2/17)
[مردم شام] از اول که چشم به اسلام باز کردند، معاویه را شناختند. (59/4/11)
بیست سی سالی هم بر آنها، خانوادۀ ابوسفیان حکومت کردند. لذا از مسائل اسلامی واقعاً سر در نمیآوردند؛ خیلی از حقایق را هم نمیدانستند. (67/2/17)
تبلیغاتی هم که آنجا شده بود، تبلیغات اموی بود، خیال میکردند که اسلام خلاصه میشود در چند نفر که یاران نزدیک پیغمبر بودند، که یکی از اینها و مهمترین اینها، مثلاً معاویه است! (65/3/12) دربارۀ آنها ـ [معاویه و برادرش] ـ اینقدر حرف خوب شنیده بودند: اینها کاتب وحی پیغمبر بودند، خواهر اینها زن پیغمبر بوده، چون پیغمبر، پدر مؤمنین است، زن پیغمبر، مادر مؤمنین است، معاویه هم دایی مؤمنین است! خالالمؤمنین[5]، جزو تعبیراتی است که الان هم در خیلی از کتابهای اهل سنت و جماعت برادران سنّیمان هست.
[لذا مردم شام] از روی اخلاص میجنگیدند، منافق نبودند؛ اما جَو، برخلاف جَو زمان پیغمبر ـ که جَو صاف و روشن بود ـ کلاً یک جَو مشتبه و منافق بود، جَو کدر و غبارآلوده. (59/4/11) و خیلی طبیعی بود که برای آنها اینطور وانمود بشود که این شخصی که اسمش علیبنابیطالب است و در کوفه عَلم مخالفت بلند کرده با معاویه، این اصلاً نماز نمیخوانَد! برای آنها راحت میشد این را تفهیم کرد و همینطور هم باورشان شده بود. لذا وقتی خبر رسید که علی را در مسجد و در محراب کشتند، یک عده تعجب کردند: عجب! مگر علی مسجد میرفت؟ مگر در محراب میرفت؟ چهکار داشته در محراب؟ خب، یکچنین مردمی، تعجب ندارد اگر سخن علی در آنها اثر زیادی نداشته باشد. و [این،] مسئلهای نیست که دهشتانگیز باشد. (65/3/12)
این جملهای که امیرالمؤمنین فرمودند چیز عجیبی است: «أَیُّهَا النّاسُ إِنَّ اَحَقَّ النّاسِ بِهذَا الاَمرِ اَقواهُم عَلَیهِ وَ اَعلَمُهُم بِاَمرِاللهِ فیهِ فَاِن شَغَبَ شاغِبٌ استُعتِبَ»[6] اگر کسی درمقابل این مسیر صحیحی که من در پیش گرفتهام، فتنهگری و آشوبگری بکند، نصیحتش میکنیم که برگردد؛ اما اگر اِبا کرد، رویش شمشیر میکشیم؛ «فَاِن اَبَى قُوتِلَ» اگر کسی از این طریق تخطی بکند، با شمشیر علوی مواجه میشود. در همین خطبه میفرماید: «اَلا وَ اِنِّی اُقاتِلُ رَجُلَینِ» من با دو کس میجنگم: «رَجُلاً ادَّعَی ما لَیسَ لَهُ وَ آخَرَ مَنَعَ الَّذی عَلَیهِ» یکی آنکسیکه چیزی را که متعلق به او نیست، مالی را، مقامی را، حقی را که به او تعلق ندارد، بخواهد دست بیندازد و بگیرد؛ نفر دوم کسی است که حقی را که بر گردن اوست و باید ادا بکند، ادا نکند. مثلاً باید به جهاد برود، اما نرود؛ باید ادای مال بکند، اما نکند؛ باید در اجتماع مسلمین شرکت کند، اما نکند. قاطعانه این مطالب را میفرمود.
«وَ قَد فُتِحَ بابُ الحَربِ بَینَکُم وَ بَینَ اَهلِ القِبلَةِ وَ لا یَحمِلُ هذَا العَلَمَ اِلّا اَهلُ البَصَرِ وَ الصَّبرِ» باب جنگ با اهل قبله بر روی شما باز شد. (70/1/26) اگر این جمله را مخصوص جنگ صفین نگیریم ـ که شاهدی هم ندارد که مخصوص جنگ صفین باشد ـ جنگ نهروان را هم شامل بشود، جنگ جمل را هم شامل بشود، آنوقت این جمله، خوب مصداق پیدا میکند. در یکچنین میدانی، خیلی دشوار است جنگیدن. آنوقتیکه امیرالمؤمنین این جمله را ادا فرمودند، همینهایی به جنگ علی آمده بودند که سابق، همینها به جنگ قرآن و جنگ اسلام میآمدند. اینکه میگویم همینها میآمدند، لازم نیست حتماً اشخاصشان بیایند، همان همفکرها، همان همتیرهها و همصفها، و بعضی از آن اشخاص میآمدند به جنگ قرآن و اسلام، اما نمایان و آشکار. در جنگ اُحد یا جنگ بدر میگویند: «اُعلُ هُبَل، اُعلُ هُبَل»[7]، این شعارشان است، شعار به نام هبل میدهند. هبل یعنی یک بتِ مشخصِ معیّنی که همه میدانند، همه میشناسند. زنده باد هبل، زنده باد هبل، بزرگ و برتر باد هبل. با این شعار آمدند در میدان جنگ. خب، تو مسلمان [آن روز] خیلی برایت آسان بود که شمشیر بکشی، بگویی: «اللُهَ اَعلیَ وَ اَجَلُّ»، بروی به سراغش، خودش را، هُبَلش را، شعارش را، همه را سرنگون کنی؛ (53/8/10) اما آنکسانیکه اطراف طلحه و زبیر بودند، آنها چه؟ آیا آنها هم اُعلُ هُبَل داشتند؟ نه؛ آنها نگاه میکردند میدیدند پسرعمۀ پیغمبر که زبیر باشد، و طلحه یار دیرین پیغمبر و جزء اولین مسلمانهایی که به پیغمبر ایمان آوردند و با پیغمبر هجرت کردند و در جنگها با پیغمبر شمشیر زدند، و در دوران خلفای سهگانه همیشه از عزت و احترام و عظمت برخوردار بودند؛ اینها درمقابل علی ایستادند. (65/3/9)
[یا در صفین] همان مرد منافق، همان کافردل، همان کسی که به خدا ایمانی ندارد و قبلۀ تو را قبول ندارد، او هم با شعار الله وارد میدان جنگ شده؛ امروز چهکار میکنی؟ آیا امروز هم، دل و شهامت و ایمان و عزم آن را داری که با یکچنین آدمی وارد میدان بشوی؟..[آن دشمنی] که صریح نمیآید، از روبهرو نمیآید، لباس دشمنی نمیپوشد، شمشیر را درمقابل انسان برافراشته نمیکند، بلکه در لباس دوستی، در لباس طرفداری، در لباس علاقهمندی، حتی با شعارهایی همانند شعارهای واقعی و صحیح به میدان میرود؛ این خیلی خطرناک است. «وَ مِنَ النّاسِ مَن یُعجِبُکَ قَولُهُ فِی الحَیاةِ الدُّنیا وَ یُشهِدُ اللهَ عَلَی ما فی قَلبِهِ وَ هُوَ اَلَدُّ الخِصامِ»[8]، سوگند هم به خدا یاد میکند، ژست علاقهمندی هم میگیرد، گاهی میبینی از علاقهمندان واقعی و راستینِ دوآتشه، دوآتشهتر علاقهمند است؛ اما «وَ هُوَ اَلَدُّ الخِصامِ» سرسختترین و لجوجترین دشمنان، خود اوست. این دشمن خیلی خطرناک است. خیلی خطرناک است این دشمن.
اینطور دشمنها با اسلام، از آغاز بودند. امیرالمؤمنین به یکی از همین موقعیتها دارد اشاره میکند، میفرماید: «وَ قَد فُتِحَ بابُ الحَربِ بَینَکُم وَ بَینَ اَهلِ القِبلَةِ» باب جنگ و ستیزه میان شما و میان اهل قبله باز شد. ..امروز دشمن شما در مقابلتان، دشمن صریح و واضح و آشکار نیست، بلکه دشمنی است که ازلحاظ شعارهای مشابه، تصور میرود که با شما هممسلک است؛ جنگیدن با این خیلی سخت است. «وَ لا یَحمِلُ هَذَا الْعَلَمَ إِلَّا أَهلُ الْبَصَرِ وَ الصَّبرِ» پرچم و عَلَم اینچنین کارزاری را فقط مردمی میتوانند بر دوش بکشند که دو صفت در آنها باشد: اول، آگاهی؛ دوم، استواری. «إِلَّا اَهلُ البَصَرِ وَ الصَّبرِ» انسان اگر بخواهد فریب دشمنهای نابکاری را که به ظاهر دوستند، به ظاهر از انسان پایبندترند به آن مسلک، به آن عقیده، به آن راه، اما در باطن دشمنان بنیادی آن مسلک و آن عقیدهاند، بشناسد، باید بصیرت داشته باشد.
..شرط دومش هم این است: پایدار باشیم، مقاوم باشیم. صبر را معنا کردیم به مقاومت. مقاومت درمقابل انگیزههای فساد. مقاومت درمقابل انگیزههای انحطاط، مقاومت درمقابل کششها و جاذبههای شیطانی، مقاومت درمقابل هر ضربتی که انسان را بخواهد از راه خدا دور کند و کنار بزند. مقاومت، این معنای صبر است. «اِلّا اَهلُ البَصَرِ وَ الصَّبرِ»، اول باید آگاه باشی، دیگر باید مقاوم باشی. اگر آگاهی داشتی، مقاوم نبودی، بازهم تلاشت پوچ است. اگر دانستی، عالِم بودی، آگاه بودی، اما دل به جاذبهها سپردی، دنبال کششهای نفسانی و شیطانی رفتی؛ روشنفکر بودی، مطالب را تحلیل کردی، اما خودت دنبال تحلیلهایت نَایستادی، در آن راه حرکت نکردی، مقاومت نکردی؛ بیچارهای! اهل بَصر باید بود و اهل صبر. (53/8/10)
من نسبت به عمار یاسر یک تنبّه و توجهی پیدا کردم. (68/2/2) از آن لحظه که به پیغمبر ایمان آورد و یک جوان بود، چقدر امتحان، چقدر جاذبههای گوناگون، و چقدر چیزهای فریبدهنده و گمراهکننده، در سر راه عمار قرار گرفت. خب، اولِ گرمیِ ایمان، او درمقابل سختیهای مکه مقاوم بود. بعد به مدینه هجرت کردند؛ همۀ آن تجرّیها[9] و کجرَویها و تعصبهای ابلهانۀ دوران جاهلیت را دور ریخت و مجذوب ایمان شد؛ در مدینه چسبید به مکتب درسیِ پیغمبر؛ یعنی هیچ از حولوحوش راه مستقیم و صراط مستقیم پیغمبر دور نشد؛ در همۀ سختیها، هروقت که جبهه لازم داشت [حاضر بود]. ده سالی که پیغمبر در مدینه، ادارۀ حکومت را در دست گرفت، تقریباً همهاش یکسره جنگ بود؛ پیغمبر حداقل هفتاد جنگ یا به تعبیر امروز ما، هفتاد عملیات نظامی داشت؛ در همۀ اینها عمار حاضر بود.
بعد پیغمبر از دنیا رفت و امتحانها سخت شد. [عمار ایستاد]، عدهای دیگر هم ایستادند، نهفقط عمار، من عمار را برای شما مثال آوردم. در امتحان اولِ کار، عدۀ زیادی تقریباً توانستند جان به در ببرند، و خودشان را نگه داشتند. امتحانهای سخت از سالهای وسط شروع شد ـ و از رحلت پیامبر تا حکومت امیرالمؤمنین بیستوپنج سال طول کشید ـ دلهایی منقلب شد و برگشت؛ متوجه خدا بود، متوجه پول شد، متوجه دنیا شد، متوجه شغل شد، متوجه تقریب[10] به صاحبان زر و زور شد، متوجه خانههای گرانقیمت شد، متوجه مَرکبهای رنگارنگ شد. عمار از همۀ این جاذبه و مغناطیسها توانست خودش را سالم عبور دهد، دل را عبور داد.
واقعاً سخت است؛ ممکن است بعضی افراد خیال کنند نمیشود، اما مسابقه است؛ مسابقۀ مادیات، مسابقۀ پول، مسابقۀ تجمل، مسابقۀ درآمد بیشتر و هزینهکردن بیشتر و دستودلبازی بیشتر و تنعّم و تکیّف[11] بیشتر؛ یک عدهای افتادند در میدان مسابقه. شما در بازیکردن، چیزی کمتر از آنها ندارید، میخواهید شما هم در این مسابقه شرکت کنید. حتماً دیدهاید اسبهایی را که برای مسابقه پرورش یافتهاند، وقتیکه در میدان مسابقه، اسبها مشغول به تاختوتازند، اسبی که به مسابقه عادت کرده است و توانایی مسابقه را دارد، اگر نگهش دارید، زنجیر میجَود، روی پا بند نیست و میخواهد او هم راه بیفتد. نفْس انسان اگر تربیتش نکنید، مثل همان اسب است؛ خیال نکنید ما در هر شرایطی انسانیم، نه! اگر خودمان را انسان نگه داریم، انسانیم. اگر مراقبت نکنیم، نفْسمان مثل اسب، مثل حیوان است، فرقی نمیکند، وقتی میبیند همه افتادند در میدانِ درآمد بیشتر، تنعّم بیشتر، تجمل بیشتر، آرام و قرار ندارد. مردی که بتواند خودش را کنترل کند، او همانی است که بر دیده و قلب خودش مسلط است؛ عمار از اینها بود که ماند. بیست و پنج سال را با طهارت، با پاکدامنی و تمیزی، ماند و گذراند.
حکومت امیرالمؤمنین که شد، حکومت امیرالمؤمنین که میدان حق بود، آنجا زبانش، دستش، آبرویش، حیثیّتش، و همۀ جان و جسمش در خدمت اهداف امیرالمؤمنین قرار گرفت. (79/12/30) تحلیلگر و روشنگر مسائل بسیار شبههناک و دقیقی شد که آن روز مورد غفلت و جهالت قرار میگرفته. شأن عمار یاسر این است در تاریخ اسلام. اگر ما مالک اشتر را به شمشیرش و شجاعتش میشناسیم، عمار یاسر را به زبان و فکر و بینِش صحیح و روشنگری بسیار کارسازش در تاریخ صدر اسلام باید بشناسیم. من کمتر جایی از آن موارد شبهه را سراغ دارم در دوران امیرالمؤمنین، که پای عمار یاسر آنجا نباشد و او حضور نداشته باشد. (68/2/2)
با بصیرت جهاد میکرد؛ خیلیها در رکاب امیرالمؤمنین جهاد میکردند، لکن عمار هر جایی که یک مقدار شبهه پیدا میشد، سخنرانی میکرد، توضیح میداد، تبیین میکرد، بیانِ واقع میکرد، آنها را مجدداً به راه راست هدایت میکرد، دلشان را قرص میکرد. (94/9/5) یک چیز فوقالعادهای است این بزرگوار. (68/2/2) سنگ محک حق و باطل است. (67/10/18) یک حجت قاطعۀ الهی است. (70/5/30) از صحابۀ رسولالله، هیچکس نقش عمار یاسر را در طول این مدت نداشت. آنان زنده نماندند، ولی ایشان حیات بابرکتش ادامه پیدا کرد...تا در صفین به شهادت رسید، (70/5/30) و امیرالمؤمنین برای عمار گریه کرد. (61/3/1)
عمار یاسر باشید! البته میشود طور دیگری هم بود، بعضی اشخاص از عمار یاسر، آبرویشان هم بیشتر بود، اما «عمار» نبودند. (79/12/30) بعضیها آدمهای مقدسمآب و متدیّن و اهل عبادت و اهل زهد بودند و در کتابها اسمشان در شمار عبّاد و زهّاد و اخلاقیون و آدمهای حسابی ثبت شده است؛ اما اشتباه میکردند، اشتباهی به عظمت اشتباه گرفتن جبهۀ حق با باطل؛ بزرگترین اشتباهها این است. اشتباههای کوچک، قابل بخشش است، آن اشتباهی که قابل بخشش نیست، این است که کسی جبهۀ حق را با جبهۀ باطل اشتباه کند و نتواند آن را بشناسد. عظمت امثال عمار یاسر، به همین است. عظمت آن اصحاب خاص امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام در همین است که در هیچ شرایطی دچار اشتباه نشدند و جبهۀ [حق] را گم نکردند. (69/2/6)
پاورقیها
۱.یکی از افرادی که از همراهی امیرالمؤمنین خودداری کرد، حنظلةبنربیع، معروف به ربیع کاتب بود. او که علم خواندن و نوشتن میدانست، برخی از آیات را برای پیامبر مکتوب میکرد. (شرح نهجالبلاغه (ابنابیالحدید)/ ذیل خطبۀ 46 / ص 176)
۲.ریشهای
۳.نمونهای از نامههای معاویه به امیرالمؤمنین در کتاب شرح نهجالبلاغه (ابنابیالحدید)/ ذیل نامۀ 7/ ص42، اینگونه آمده است: «فَاتَّقِ اللهَ وَ اذکُر مَوقِفَ القیامَةِ وَ اقلَع عَمّا اَسرَفتَ فیهِ مِنَ الخَوضِ فی دِماءِ المُسلِمینَ» از خدا بترس و به یاد قیامت باش و از غوطهورشدن در خون مسلمانان بپرهیز... «وَ خِفِ اللهَ وَ سَطَواتِهِ، وَ اتَّقِ بَأسَهُ وَ نَکَالَهُ، وَ اَغمِد سَیفَکَ عَنِ النّاسِ» از خدا و غضبش بترس و از عذاب و انتقام او بپرهیز! شمشیر خویش را از بالای سر مردم بردار و غلافش کن.
۴.بحارالانوار/ کتاب تاریخ امیرالمؤمنین/ ابواب کرائم خصاله/ باب 93/ حدیث82
۵.امّحبیبه، خواهر معاویه، یکی از همسران پیامبر بود. با توجه به اینکه قرآن همسران پیامبر را امّالمؤمنین خوانده، معاویه به خالالمؤمنین، دایی مؤمنان، معروف شده بود.
۶.اى مردم! سزاوارترين اشخاص به خلافت، آن كسى است كه در تحقق حكومت نيرومندتر، و در آگاهى از فرمان خدا داناتر باشد، تا اگر آشوبگرى به فتنهانگيزى برخيزد، به حق باز گردانده شود، و اگر سر باز زد با او مبارزه شود. (نهجالبلاغه/ خطبۀ 173 / کلام حضرت در بیان ویژگی شایستهترین افراد برای خلافت)
۷.بحارالانوار/ کتاب تاریخ نبیّنا/ ابواب احواله من البعثة الی نزول المدینة/ باب12/ حدیث20
۸.سوره مبارکه بقره/ آیه 204، «و از میان مردم کسی است که در زندگی این دنیا سخنش تو را به تعجب وامیدارد، و خدا را بر آنچه در دل دارد گواه میگیرد، و حال آنکه او سختترین دشمنان است.»