در نظر امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام منصبِ حکومتی نباید وسیلهای باشد برای راحتی خود، برای عیشِ خود، برای کسب دنیا برای خود. این یک کاسبی مثل بقیه کاسبیها نیست؛ این یک مسئولیتپذیری است. نمیتواند اشتغالِ به این مسئولیت برای این باشد که انسان چیزی بهدست بیاورد، مالی کسب کند، مالی جمع کند، آیندۀ خود و فرزندانش را از این راه تأمین کند، یا خوش بگذراند در دنیا. این نباید باشد!
پس هدفِ قبول مناصب در نظام اسلامی چه چیزی باید باشد؟ هدف باید اجرای عدالت، تأمین آسایش مردم، فراهمکردن زمینۀ جامعۀ انسانی برای شکفتن استعدادها، برای تعالی انسانها، برای هدایت و صلاح بنیآدم باشد. هدف باید این باشد! وقتیکه در نظر امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام هدف این شد، آنوقت این بیاناتی که از امیرالمؤمنین میشنویم، همه معنا پیدا میکند.
اینکه میفرماید من آمادهام که سختترین شرایطِ زندگی را برای خودم بهوجود بیاورم، اما خدا را درحالیکه به یکی از بندگان او ظلم کردم، ملاقات نکنم، «وَ اللهِ لَاَنْ اَبیتَ عَلَی حَسَکِ السَّعدانِ مُسَهَّداً اَو اُجَرَّ فِی الاَغلالِ مُصَفَّداً»[1] اگر من را با بدن برهنه بر روی خارها بیندازند، یا با زنجیرهای گران، دستوپای من را ببندند و بکشانند روی زمین، این شکنجۀ جسمانی برای من قابلِ قبولتر است، محبوبتر است از اینکه «اَحَبُّ اِلَیَّ مِن اَن اَلقَ اللهَ وَ رَسولَهُ یَومَ القیامَةِ ظالِماً لِبَعضِ العِبادِ وَ غاصِباً لِشَیْءٍ مِنَ الحُطامِ» این برای من محبوبتر از این است که خدا را در حالی ملاقات کنم که به یک نفر ظلم کردم، یا مال دنیا را برای خود جمع کردم.
یا فرض بفرمایید، آنجایی که ـ طبق آنچه در نهجالبلاغه است ـ میفرماید: «اِنَّ اللهَ تَعالَی فَرَضَ عَلَی اَئِمَّةِ الحَقِّ العَدلِ اَن یُقَدِّروا اَنفُسَهُم بِضَعَفَةِ النّاسِ»[2] یعنی صاحبان مناصب در نظام حق، حق ندارند خودشان را با اعیان و اشراف مقایسه کنند؛ چون اشراف و اعیان اینطور خانه دارند، اینطور زندگی دارند، اینطور گذران دارند، پس ما هم که صاحب این منصب و این مسئولیت در نظام اسلامی و حاکمیت اسلامی هستیم، ما هم سعی کنیم مثل آنها زندگی کنیم؛ یا اینکه چون رؤسای کشورها در نظامهای غیر الهی و غیر حق، اینطور زندگی میکنند، اینطور خوشگذرانی میکنند، اینطور از امکانات مادی استفاده میکنند، ما هم بایستی همانطور زندگی کنیم. نه! حق ندارند زندگیشان را با اعیان، با اشراف، با متمکنین، یا با منحرفین اندازهگیری کنند.
پس با چه کسی باید زندگی خودشان را اندازه بگیرند؟ «اَن یُقَدِّروا اَنفُسَهُم بِضَعَفَةِ النّاسِ» با مردم معمولی، آنهم ضعیفهایشان، پایینترهایشان، با آنها مقایسه کن. در این عبارت نیست که مثل آنها زندگی کن، ممکن است هرکسی نتواند آنطور زندگی را بر خودش تنگ بگیرد، اما این هست که خودت را با او اندازه بگیر، با او مقایسه کن؛ نه با فلان اعیان و اشراف، فلان پولدار، فلان سرمایهدار. نباید مسئول و صاحب یک منصبی در نظام اسلامی و نظام حق، طوری زندگی کند که این زندگی، بابِ اعیان و اشراف و متمکنین و برخورداران جامعه، یا مسئولان کشورهای غیر اسلامی است. نه اینطور نیست؛ این فرهنگِ غلطی است که هرکسی که به یک مقامی و مسئولیتی رسید در کشور، در مسئولیتهای دولتی، این باید فلانطور خانه، یا فلانطور وسیلۀ رفتوآمد، یا فلانطور امکانات زندگی داشته باشد و برخوردار باشد. نه! دستور امیرالمؤمنین این نیست. برای آن زمان هم فقط نیست؛ برای همۀ زمانهاست. آن زمان هم، زمانِ این نبود که مردم همه فقیر باشند؛ نه! فتوحات اسلامی شده بود، در کشور اسلامی ثروتهایی بود، ثروتمندهایی بودند، تُجّاری بودند، کسانی بودند ـ حالا از راه حرام یا حلال ـ که زندگیهای آنها، زندگیهای برخوردارانه بود. امیرالمؤمنین در همین زمان میفرماید که نباید زندگی شما، زندگی برخوردارانه باشد. این برای مسئولین است، برای صاحبان مناصب است در نظام اسلامی. خودتان را با مردمِ ضعیف بسنجید، نه با برخورداران جامعه.
در یک نامۀ دیگری به اشعثبنقیس میفرماید: «وَ اِنَّ عَمَلَکَ لَیسَ لَکَ بِطُعمَةٍ وَ لَکِنَّهُ فی عُنُقِکَ اَمانَةٌ»[3] یعنی این مسئولیت و منصبی که داری در نظام اسلامی، این طعمه نیست، سرمایه و کاسبی نیست. اشتباه نشود، مسئولیت در نظام اسلامی یک باری است بر دوش انسان، که باید انسان آن بار را بهخاطر یک هدفی، بهخاطر یک نیّتی تحمل کند. ببینید! برداشت صحیح از دولت اسلامی و مسئولیت اسلامی این است. (79/9/25)
در تعبیرات عربی صدر اسلام، «عمل» یعنی مسئولیتی که ازطرف دولت به عهدۀ کسی واگذار شده باشد. مثلاً مسئول بخشهای مالی و سیاسی را «عامل» میگفتند. بنابراین «وَ اِنَّ عَمَلَکَ لَیسَ لَکَ بِطُعمَةٍ»، یعنی مسئولیت اداری خود را که ازطرف نظام اسلامی به تو داده شده است، طعمه ندان. طعمه این است که شما چیزی را سر قلاب وصل میکنید و به آب میاندازید، تا ماهی بگیرید؛ یعنی یک چیز کوچکِ بیارزشِ کماهمیت را وسیله قرار میدهید برای بهدستآوردن یک چیز پُراهمیتتر که یک ماهی است. بعضی از افراد هستند که مأموریت و مسئولیت برای آنها طعمه است؛ دنبال این هستند که دستشان به جایی بند شود و از این طریق به آن چیزی که برای آنها عمدهتر است، برسند. آن چیست؟ یکوقت مقامِ بالاتر است، یکوقت یک امر مادی است، یکوقت چیزی است که جاهطلبیِ انسان را اشباع میکند. این خطاست و نباید باشد. شما باید «عمل» را خدمت و وظیفه بدانید.
متأسفانه گاهی انسان به چشم میبیند که بعضی از افراد بهمجرداینکه پایشان بر روی نقطهای از نقاط حساس نظام قرار گرفت، در درجۀ اول به فکر این هستند که سرمایهای فراهم کنند و مثلاً زمین و باغی بخرند، برای آن موقعی که از این فرصت برخوردار نیستند. غافل از اینکه این فرصت را خدای متعال در اختیار ما گذاشته است تا ما بهوسیلۀ آن، بهشت را بخریم. این دید مادی به مسئولیت، برای هر انسان دلسوزی مایۀ ناخرسندی است. یک خانۀ راحت، یک سرمایهگذاری در فلان شرکت و یک امکان مادی، چه ارزشی دارد؟ قیمت کار را پایین میآورد و انسان را پَست میکند. برای خاطر یک زُخرف[4] و پیرایۀ مادی، انسان بیاید مسئولیتی را که از یکطرف در ارتباط با مردم است و ازطرف دیگر در ارتباط با نظام اسلامی است، قبول کند؟ اصلاً این نمیگذارد انسان درست کار کند. این یکی از شاخصهای اصلی مسئولان نظام اسلامی در مقایسه با مسئولان نظام غیر اسلامی است.
البته یک زندگیِ معمولی لازم است؛ همان چیزی که نظام اسلامی برای مأمورِ خود در نظر میگیرد. اما اگر او بخواهد از این وسیله استفاده کند برای اینکه در جایی، زمینی، خانهای، امکانی، و سرمایهای به چنگ آورد؛ نه، این سزاوار نیست. این همان خطابی است که امیرالمؤمنین به اشعثبنقیس کرده است ـ این را به مالک اشتر نمیگوید، چون شأن مالک اشتر اجلّ از این حرفهاست ـ «اِنَّ عَمَلَکَ لَیسَ لَکَ بِطُعمَةٍ» به فکر این مباش که در این چند صباح، زَراندوزی کنی. اگر به این فکر افتادی که از این وسیله برای تأمین آیندۀ خود یا فرزندانت استفاده و مالاندوزی کنی، آنوقت جادهای از گوشۀ صراط مستقیم باز میشود که انحراف نام دارد. برای خاطر اینکه اگر انسان بخواهد از فرصتهایی که در اختیار خودش قرار دارد، سوءاستفاده کند، ناگزیر برخی دیگر، از این فرصتها محروم خواهند شد. حداقل این است که عدالت رعایت نخواهد شد؛ این همان فساد است.
وقتی فساد وارد شد، درست مثل فساد در دندان عمل میکند. اگر فساد توانست در رویۀ مستحکم دندان بهقدر سر سوزنی رسوخ کند، دیگر دندان رفته است؛ اما اگر زود رسیدید و اصلاحش کردید و آن مقدار فساد را بیرون ریختید، آنجا را محکم و جبران کردهاید. واِلّ اگر به فسادی که در دندان پیدا شده ـ ولو بهقدر سر سوزنی است ـ اعتنا نکردید، اندکی نخواهد گذشت که خواهید دید تمام دندان از دست رفته است. (79/8/30)
مسئولین اسلامی نباید در رفتار خودشان، در عملِ خودشان، مسرفانه زندگی کنند، متجملانه زندگی کنند. و بالاتر از آن، نباید طوری زندگی کنند که روش اسرافآمیز و تجملآمیز را تبدیل بکنند به یک فرهنگ. اینهم نقطۀ بعدی است که از آن اولی اهمیتش بیشتر است، لااقل کمتر نیست؛ فرهنگ نشود در جامعه. فرض بفرمایید ازلحاظ کیفیتِ آرایشِ محل زندگی و محل کار، کیفیت زندگی در درون خانواده، چگونگی ازدواج فرزندان، مهریهها، جهیزیهها، و ازاینقبیل چیزها؛ خب، اینها وقتیکه بهوسیلۀ یک نفر در سطح عالی، در میان صاحبان مناصب حکومت اسلامی، بهشکل غیر اسلامیِ آن ـ بهمعنای مسرفانه ـ اگر انجام بگیرد، این میشود فرهنگ. بقیه نگاه میکنند، یاد میگیرند؛ مهریهها بالا میرود، ازدواجها مشکل میشود، زندگی سخت میشود. بهتدریج آثارش در طول مدتی کوتاه یا بلند، در متن جامعه منعکس میشود. (79/9/25)
چراکه «اَلنّاسُ بِاُمَرائِهِم اَشبَهُ مِنهُم بِآبائِهِم»[5] یعنی مردم به حکامشان شبیهترند تا به پدرانشان. هر کاری که حکام بکنند، مردم آن را تکرار خواهند کرد. البته این امر بهآسانی صورت نمیگیرد؛ بلکه طبعاً یک مکانیسم طولانی بَطیئ[6]، لکن اجتنابناپذیری دارد. به این عبارتِ دیگرِ نهجالبلاغه توجه کنید: «فَلَیسَت تَصلُحُ الرَّعِیَّةُ اِلّا بِصَلاحِ الوُلاةِ»[7] رعیت اصلاح پیدا نمیکند، مگر وقتیکه وُلات اصلاح پیدا کنند. (74/11/4)
این مهمترین مطلبِ اصلی امیرالمؤمنین در باب حکومت است؛ حاکم نباید حکومت را برای خود یک وسیلۀ اِعاشه[8] و زندگی و کسب درآمد و اندوختن ثروت بداند؛ یک مسئولیت بداند، یک باری است بر دوش او، و [باید] همۀ همت خود را بگذارد که این بار را به منزل برساند. این، آن چیزی است که اساس قضیه است. نقطۀ محوری این مسئولیت هم، رعایت حقوق مردم، رعایت عدالت در میان مردم، رعایت انصاف در قضایای مردم، و تلاش برای تأمینِ امور مردم [است.] مردم و حوایج مردم، نیازهای مردم اصل است. (79/9/25)
در روایات وارد شده است که والی و حاکم اسلامی ـ حاکم در همۀ سطوح، وزیر و استاندار و بالاتر و پایینتر و همه، مشمول این جملهاند ـ با مردم باید مثل پدر مهربان نسبت به فرزندان باشد.[9] اگر به شما خبر برسد که فرزندتان از بیماری، از سرما، از گرما، از گرسنگی، از تحقیر، از اهانت و از غربت رنج میکِشد، چه حالی پیدا میکنید؟ میتوانید تحمل کنید؟ در سطح [جامعه] نسبت به هرکس چنین اتفاقی بیفتد، تا آنجایی که شما علم و اطلاع دارید، باید همین احساس را داشته باشید؛ نباید آرام و قرار داشته باشیم. (82/5/15)
امیرالمؤمنین یک روز در کوچهها و بازارهای کوفه حرکت میکرد، طبق معمول که این کار را علی علیهالسلام انجام میداد. گمان میکنم در اوایلی بوده که علی علیهالسلام وارد کوفه شده بودند و کوفه را پایتخت خودشان قرار داده بودند. میبینند یک زنی دارد میرود و مشک آبی را بر دوش کشیده، مشک سنگین است و این زن با کمال زحمت و ناراحتی این مشک را میکشد و میبرد و زیر لب حرف میزند. گوش میدهد امیرالمؤمنین ـ تنها در کوچههاست، کسی همراه او نیست ـ گوش میدهد ببیند این زن چه میگوید. میبیند این زن دارد شکایت میکند از علیبنابیطالب. امیرالمؤمنین رفت نزدیک، گفت ای زن بده مشک را برای تو حمل کنم. مشک را از زن گرفت، روی دوش خودش قرار داد. شخص اول جامعۀ اسلامی، حاکم جامعۀ اسلامی، آنهم آن کشور پهناوری که آن روز در زمان امیرالمؤمنین کشور اسلامی را تشکیل میداد؛ یعنی آنچه که امروز ما، ایران و عراق و مصر و شام میشماریم، همه جزو محدودۀ کشور اسلامی آن روز بود و امیرالمؤمنین حاکم بر یکچنین کشور پهناور عظیمی. مشک را گرفت بر دوش و با زن آمد. زن ممنون شد، خوشحال شد، خندان شد. امیرالمؤمنین تا منزل این زن آمد، مشک را گذاشت زمین و از زن پرسید که چرا ناراحتی؟ چرا به علیبنابیطالب بد میگویی؟ مگر علی با تو چه کرده است؟ معلوم شد که این زن، زن یکی از سربازان امیرالمؤمنین است که در میدان جنگ شهید شده و بچههای او تنها ماندهاند، این زن چند تا یتیم دارد و خودش هم تنهاست، زحمت روزگار و زحمت زندگی به او فشار آورده، ناراحت است و به امیرالمؤمنین علیهالسلام دارد دورادور بدگویی میکند. معلوم میشود به او نرسیده بودند و او را هنوز نشناخته بودند.
امیرالمؤمنین وقتیکه مشک را گذاشت، گفت اجازه بده من تو را کمک بکنم. بچههای زن وقتیکه دیدند این زن وارد منزل شد، دور او را گرفتند تا از او آذوقهای که آورده بگیرند، گرسنه بودند. امیرالمؤمنین بچهها را مشغول کرد، این زن آردی را که آورده بود خمیر کرد و آماده کرد برای اینکه نان بپزد و امیرالمؤمنین ـ آنطوریکه در یک جایی من خواندم ـ با این بچهها آنچنان بازی میکرد که بچهها که از گرسنگی اشک در چشمشان بود، به خنده افتادند و لبخند میزدند، دلخوش شده بودند. وقتیکه خمیر حاضر شد امیرالمؤمنین به زن گفت حالا بگذار من تنور را برای تو آتش کنم. رفت کنار تنور، تنور را آتش کرد و هیزمها را داخل تنور میگذاشت. آتش تنور که زبانه میکشید، خود را در معرض این آتش قرار میداد، میگفت: «ذُق یا عَلُیِّ»[10] بِچش ای علی! این آتش را که از آتش قیامت بهمراتب سهلتر است! زن همسایه از یک جایی نگاه کرد، دید این منظره را. یا از بالای پشتبام یا وارد منزل شده بود، دید. او امیرالمؤمنین را میشناخته است. به زن گفت ای زن! این چه کسی است اینجا؟ میشناسی این مرد را؟ گفت نه، این مرد جوانمردی است که به من کمک کرد، حالا هم دارد تنورم را آتش میکند. گفت ای زن! این امیرالمؤمنین علیبنابیطالب علیهالسلام است. زن از مشاهدۀ امیرالمؤمنین اشک از چشمش جاری شد، عذرخواهی کرد. گفت یا امیرالمؤمنین من را ببخش که من تو را نشناختم و تو مورد خطاب گستاخیِ من قرار گرفتی. امیرالمؤمنین به او گفت ای زن تو من را ببخش، من باید زودتر از این به تو میرسیدم، اما نرسیدم. (62/4/10)
امیرالمؤمنین از عمّال خود هم مطالبۀ عدالت میکرد؛ بااینکه آنها در حد امیرالمؤمنین نبودند. (۸۷/۴/۲۶) امیرالمؤمنین به یکی از استانداران خود، به عثمانبنحنیف توبیخنامه مینویسد و میفرستد. برای اینکه در یک مهمانی که فقرا در آن حاضر نبودند و اغنیا در آن جمع بودند، این استاندار حضور پیدا کرده. (62/9/25) شنیدم که برای تو مهمانی درست کردهاند، یک عدهای را دعوت کردهاند، یک عدهای محرومین پشت در ماندهاند، «عائِلُهُم مَجفُوٌّ وَ غَنِیُّهُم مَدعُوٌّ»[11] پولدارها را دعوت کردهاند و بیپولها را دور کردهاند از خانه! عجیب است! کُلُّنا عثمان حنیف؛ همۀ ما مثلاینکه به این درد مبتلاییم. منتها عثمانبنحنیف مردی عظیمالقدر است. عثمانبنحنیف خیلی جلیلالقدر است. چقدر مجاهدتها، چقدر کارهای بزرگبزرگ؛ این اشتباه هم در زمان استانداری بصره، از بیچاره سر زده. (۵۲/۱۱/۱۳) خود همین به نظر امیرالمؤمنین یک جرم است که یک نفر در موضعگیریهای خود، یک عضو از اعضای حکومت اسلامی، از مردم مستمند یعنی از عامۀ مردم، از تودۀ مردم دور بماند، به اغنیا، ثروتمندان، متمکّنان که اقلیتی در جامعه هستند، خودش را نزدیک کند. (62/9/25) بعد از آنکه میفرمایند تو سر چنین سفرهای بودی و چنین و چنان، زندگی خودشان را میفرمایند. (۶۹/9/۱۴)
«اَلا وَ اِنَّ لِکُلِّ مَأمومٍ اِماماً یَقتَدی بِهِ وَ یَستَضِیءُ بِنورِ عِلمِهِ» هر مأمومی، امامی دارد که باید از دانش او استفاده کند، از نور او استضائه[12] کند، به او اقتدا و از او پیروی بکند. بعد فرمود: «اَلا وَ اِنَّ اِمامَکُم قَدِ اکتَفَی مِن دُنیاهُ بِطِمرَیهِ وَ مِن طُعمِهِ بِقُرصَیهِ»[13] من اینطور دارم زندگی میکنم ـ امیرالمؤمنین خوراک خود و لباس خود را که شبیه فقیرترین مردم آن روزگار بود، این را مطرح میکند ـ میگوید من که امام شما هستم، اینطوری دارم زندگی میکنم. (80/9/16) بعد میفرمایند: «اَلا وَ اِنَّکُمْ لا تَقدِرونَ عَلَی ذَلِکَ» یعنی من از شماها توقع اینطور زندگی را ندارم.
من و شما کجا میتوانیم به خاطرمان خطور بدهیم که قادریم در آن حدِ اوج پرواز کنیم! مگر شوخی است؟! بحث این نیست که ما از خودمان مسئولیت را دفع کنیم؛ نه! اگر کسی میتواند، باید بکند. بحث این نیست که برای عمل خودمان، توجیهی درست کنیم؛ آنطور زندگیکردن، یک عمل تصنعی نیست؛ بلکه به یک روح پولادین متکی است، که آن روح در امیرالمؤمنین وجود داشت. در دنبال آن میفرمایند: «وَ لَکِن اَعینونی بِوَرَعٍ وَ اجتِهادٍ وَ عِفَّةٍ وَ سَدادٍ» ورع پیشه کنید و هرچه میتوانید، در این راه سعی و کوشش کنید. (69/9/14) «وَرَعٍ» یعنی پرهیز و فاصلهگرفتن از عواملی که موجب نقمت پروردگار خواهد شد؛ «اِجتِهادٍ» یعنی تلاشکردن، کوششکردن و فعالیتکردن؛ «عِفَّةٍ» یعنی عفیف و پاکدامن بودن؛ و «سَدادٍ» یعنی کار را درست و محکم انجامدادن. اینها را از ما خواستهاند. باید طبق این دستورالعمل حرکت کنیم. (75/6/30)
امیرالمؤمنین در یک جا به ابنعباس مینویسد: «فَلا یَکُن حَظُّکَ فی وَلایَتِکَ مالًا تَستَفیدُهُ وَ لا غَیظاً تَشتَفیهِ»[14]. میفرماید بهرهای که از این حکومتت و استانداریات در آن منطقهای که تو را فرستادیم، میخواهی ببری، این نباشد که مالی بهدست بیاوری، یا یک خشمی را علیه کسی فروبنشانی؛ یعنی فرض بفرمایید از قدرتِ حکومت استفاده کنیم علیه فلانکس یا فلان جمع یا فلان قشر که با آنها بَدیم، چنین چیزی جایز نیست. «وَ لَکِن اِماتَةُ باطِلٍ وَ اِحیاءُ حَقٍّ» حظّ تو از این حکومت باید این باشد که باطلی را نابود کنی، یا حقی را زنده بداری و برپا بداری. (80/9/16) و ما اگر اینطور عمل کردیم، این امانت الهی را که در دست ماست، پاسداری کردیم؛ اگر اینطور عمل نکنیم، آنوقت امیرالمؤمنین قضاوت سختی دارد. «اِعلَم یا رِفاعَةُ اَنَّ هَذِهِ الاِمارَةَ اَمانَةٌ»[15] این امارتی که در اختیار توست، این ریاست و مدیریتی که در اختیار بنده و امثال بنده است، امیرالمؤمنین میفرماید این یک امانت است؛ «فَمَنْ جَعَلَها خیانَةً» هرکس این را تبدیل به خیانت بکند، آن را با هواوهوس آلوده کند، آن را در خدمت مطامع شخصی خود قرار بدهد، آن را وسیلۀ اجرای مقاصد غیر الهی و غیر عادلانۀ خود قرار بدهد، «لَعنَةُ اللهِ اِلَی یَومِ القیامَةِ» لعنت خدا بر او خواهد بود تا روز قیامت. (79/12/26)
در یک جا کسی میآید خدمت امیرالمؤمنین پولی میخواهد از او؛ حضرت میفرمایند: «اِنَّ هَذَا المالَ لَیسَ لی وَ لا لَکَ»[16] این مال، نه متعلق به من است، نه برای توست؛ این بیتالمال برای مردم است. «وَ اِنَّمَا هُوَ فَیْءٌ لِلمُسلِمینَ وَ جَلبُ اَسیافِهِم فَاِن شَرِکتَهُم فی حَربِهِم کانَ لَکَ» تو هم اگر چنانچه در این فتوحات اسلامی شرکتی داشته باشی، سهم خودت را داری. «کانَ لَکَ مِثلُ حَظِّهِم وَ اِلّا فَجَناةُ اَیدیهِم لا تَکونُ لِغَیرِ اَفواهِهِم» آن چیزی که مردم با دسترنج خود بهدست آوردند، متعلق به خودشان است. این منطق امیرالمؤمنین در برخورد با این چیزهاست. (80/9/16)
امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام آن روز به کسانی که مسئولیت امور کشور را بر عهده داشتند، سختگیری را به جایی رساندند که ـ به قول امروز ـ بخشنامه کردند: «اَدِقّوا اَقلامَکُم»[17] سرِ قلمهای خودتان را که با آن مینویسید، ریز بتراشید. هم صرفهجویی در قلم، هم صرفهجویی در کاغذ، و هم صرفهجویی در مُرکب؛ «وَ قارِبوا بَینَ سُطورِکُم» سطوری را که در کاغذ مینویسید به هم نزدیک بنویسید و در کاغذ صرفهجویی کنید؛ «وَ اقصِدوا قَصدَ المَعانی» مطالبِ لازم را بنویسید، از زیادهروی و زیادهنویسی پرهیز کنید. اگر امروز بخواهند این حرفها را تکرار کنند، به این شکل خواهد بود که از ایجاد دستگاههای زائد، استخدامهای زائد، و توسعهدادنهای زائد، خودداری کنید. یعنی باید از کاغذپراکنی و زیادهنویسیهای بیهوده و وقتتضییعکن، خودداری کنیم. این خصوصیات را، امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام رعایت میکردند. در آخر این جمله هم ـ که بعضی از فقراتش را عرض کردم ـ میفرمایند: «فَاِنَّ اَموالَ المُسلِمینَ لا تَحتَمِلُ الاِضرارَ» ضرر رساندن به اموال مسلمانان را تحمل نمیکردند، که کسی بخواهد ولو بهاندازۀ کمی به اموال عمومی ضرر برساند. این یعنی امانتدار دانستن خود و همۀ مسئولینِ بیتالمال. (71/3/30)
حضرت یکوقت کسی را که میخواست احتمالاً بهعنوان فرماندار به شهری بفرستد، گفت فردا بعد از نماز ظهر پیش من بیا. حالا هم تقریباً معمول است که اگر میخواهند فرماندار یا استانداری را به جایی بفرستند، آن حاکم یا آن مسئول، او را میخواهد و اگر سفارشاتی دارد، به او توصیه میکند. آن شخص نقل میکند که فردا بعد از نماز ظهر، به همان جایی رفتم که امیرالمؤمنین مینشستند؛ یعنی دکهای که حضرت برای این کار در کوفه معیّن کرده بودند. دیدم که درمقابل امیرالمؤمنین، یک کاسۀ خالی و یک کوزۀ آب هست. یکخُرده که گذشت، به خدمتکارش اشاره کرد و فرمود که آن بستۀ من را بیاور. گفت دیدم بستۀ سربهمُهری را آوردند. این کیسه مُهروموم شده بود تا کسی نتواند آن را باز کند. این شخص میگوید با خودم فکر کردم که حضرت من را امین دانسته و میخواهد گوهر گرانبهایی را به من نشان بدهد، یا به من امانتی را بسپرد، یا چیزی دربارۀ آن بگوید. میگوید حضرت مُهر را شکست و درِ کیسه را باز کرد. دیدم در این کیسه، سَویق ـ آرد الکنکرده و نخالهدار ـ وجود دارد. بعد حضرت دست کرد، یک مشت از این آردها را درآورد، داخل کاسه ریخت، یکخرده هم آب از کوزه روی آن ریخت، اینها را به هم زد و بهعنوان نهار خورد؛ یک مقدارش را هم به من داد و گفت بخور. میگفت من حیرتزده شدم، گفتم: یا امیرالمؤمنین! شما این کار را میکنید؟ این عراق با اینهمه نعمت، در اختیار شماست، اینهمه گندم و جو وجود دارد؛ این کارها برای چیست؟ شما چرا اینطوری درِ این کیسه را میبندید؟ حضرت فرمود: «وَ اللهِ ما اَختُمُ عَلَیهِ بُخلاً بِهِ»[18] سوگند به خدا، من که درِ این کیسه را مُهر کردم، بهخاطر بخل نیست که حیفم میآید از این آرد الکنکرده کسی بخورد؛ «وَ لَکِنّیِ اَبتاعُ قَدرَما یَکفینی» من بهقدر حاجت شخصی خودم از این آردها ـ که پستترین آرد است، آرد الکنکرده ـ میخرم. «فَاَخافُ اَن یُنقَصَ فَیوضَعَ فیهِ مِن غَیرِهِ» میترسم که این کیسه را کسی باز کند و غیر از آن آردی که خود من خریدهام، چیزی داخل این کیسه بریزد؛ «وَ اَنَا اَکرَهُ اَن اُدخِلَ بَطنی اِلّا طَیِّباً» و من خوش ندارم که در شکم خود غذایی وارد کنم که طیب و پاکیزه نباشد، میخواهم غذای پاکیزه بخورم؛ غذایی که از پول خودم و مال خودم است و مال کسی در آن نیست.
امیرالمؤمنین با کار خود میخواهد به این فرماندار درس بدهد. ببینید! این فرماندار را به اینجا کشانده، برای اینکه همین منظره را به او نشان بدهد، برای اینکه همین حرف را به او بزند؛ واِلّ میشد در مسجد هم به فرماندار توصیه کند و بگوید برو؛ اما کشانده او را به اینجا آورده، برای اینکه به او بفهماند تو که داری میروی و بر شهری مسلط خواهی شد. و یک عده مردم در اختیار تو قرار دارند؛ مالیات آنها، پول آنها، جان آنها، مال آنها، عِرض آنها. مواظب باش! که این قدرت، قدرت مطلقه نیست و تو بهعنوان حاکم، مطلقالعنان و افسارگسیخته نیستی؛ حواست جمع باشد، بفهم که چه کار داری میکنی. (70/1/26)
در آن قضیۀ «انبار» که عدهای ازطرف حکومتِ شام رفتند انبار و حاکمِ منصوبِ امیرالمؤمنین را در شهر انبار ـ که از شهرهای عراق است ـ به قتل رساندند، به مردم حمله کردند، خانههای مردم را غارت کردند، عدهای را کشتند و برگشتند، امیرالمؤمنین در خطبهای که خوانده است به این مناسبت ـ که یکی از آن خطبههای تکاندهندۀ نهجالبلاغه است، خطبۀ جهاد، «اِنَّ الجِهادَ بابٌ مِن اَبوابِ الجَنَّةِ»[19]؛ آن مردم را میخواهد تحریک کند به حرکتکردن در راه مقابلۀ با این ظلم بزرگ ـ اینطور میفرماید: «وَ لَقَد بَلَغَنی اَنَّ الرَّجُلَ مِنهُم کانَ یَدخُلُ عَلَی المَراَةِ المُسلِمَةِ وَ الاُخری المُعاهَدَةِ» شنیدهام، خبر به من رسیده است که مردانِ غارتگر آن گروه، وارد خانههای مردم میشدند که زنان مسلمان یا زنان یهودی و مسیحی و مجوسی ـ مُعاهَد[20] ـ در این خانهها بودند؛ فرقی برای امیرالمؤمنین نمیکند که این زنی که مورد تهاجم قرار گرفته، زن اهل کتاب است، یهودیه است، یا مسیحیه است، یا مجوسیه است، یا زن مسلمان است. ببینید با یک زبان امیرالمؤمنین از اینها یاد میکند. «فَینتَزِعُ حِجلَها وَ قُلُبَها وَ قَلائِدَها وَ رُعُثَها» میآمد گوشوارۀ او را، دستبند او را، گردنبند او را، طلاهای او را، و خلخالهای او را میکشید بیرون. غارتگر است دیگر، طلا میخواهد، دنبال مال آمده است. «ما تَمَتَنِعُ مِنْهُ اِلّا بِالاِسْتِرجاعِ وَ الاِسْتِرحامِ» این زن مسلمان یا غیر مسلمان، درمقابلِ این مهاجم، هیچ وسیلۀ دفاعی ندارد جز التماس. بعد، امیرالمؤمنین وقتیکه این را بیان میکنند، میفرمایند: «فَلَو اَنَّ امرَأً مُسلِماً ماتَ مِن بَعدِ هَذا اَسَفاً ما کانَ بِهِ مَلوماً» اگر کسی از تأسف و غصۀ این حادثه بمیرد ـ یک انسان مسلمان ـ نباید او را ملامت کرد؛ «بَل کانَ بِهِ عِندی جَدیراً» به نظر من شایسته است که هر غیرتمندی، از چنین حوادثی دق کند و بمیرد! (80/9/16)
امیرالمؤمنین که مبالغه نمیکند؛ میگوید اگر از این غصه انسان بمیرد، حق دارد. این حکومت و ولایت اسلامی است. (87/1/16)
اگر حاکمان اسلامی، صاحبمنصبان اسلامی بخواهند این وظایف را انجام بدهند، به یک نقطۀ دیگر احتیاج دارند. و آن چیست؟ اخلاص، برای خدا کارکردن، با خدا رابطۀ خود را نگهداشتن. لذا مسئول امور و صاحبمنصب در نظام اسلامی، مسئلهاش فقط مواجهۀ با مردم نیست؛ اگر با خدا متصل نباشد، کارِ برای مردم، خدمتِ برای مردم، همان مسئولیت اصلی هم که دارد، لَنگ خواهد ماند.
پشتوانۀ این مأموریت و مسئولیت، همین ارتباطِ با خداست؛ لذا امیرالمؤمنین در نامه به مالک اشتر میفرماید: «وَ اجعَل لِنَفسِکَ فِیما بَینَکَ وَ بَینَ اللهِ اَفضَلَ تِلکَ المَواقیتِ»[21] بهترین اوقاتِ خودت را که صرف میکنی برای کارهای گوناگون، بهترینش را بگذار برای خلوت بین خودت و خدا؛ یعنی حالتِ ارتباط با خدا، انابۀ به خداوند. تضرع را برای اوقات خستگی نگذار، برای وقت کسالت نگذار. بهترین وقت و بانشاطترین وقتت را صرف بین خودت و خدا کن. و «وَ اَجزَلَ تِلکَ الاَقسامِ» بهترینِ این کارها را برای بین خودت و خدا قرار بده. بعد میفرمایند: «وَ اِن کانَت کُلُّها لِلَّهِ» اگرچه تو وقتی صاحبمنصب در حکومت اسلامی هستی، همه کارهایت متعلق به خداست، «وَ اِن کانَت کُلُّها لِلّهِ اِذا صَلَحَت فِیهَا النِّیَّةُ وَ سَلِمَت مِنهَا الرَّعِیَّةُ» اگر نیّتت خالص باشد، کاری که مردم را بیازارد از تو سر نزند، همۀ کارهای تو برای خداست، عبادت است. اما درعینِحال در بین همۀ این تلاشهایی که همهاش هم عبادت است، یک وقتی را بگذار برای اینکه بین خودت و خدا خلوت کنی. (79/9/25) غالباً آنهایی که دیگران را بهسمت کمال و تعالی میخواهند سوق بدهند، خودشان از کمال و تعالی باز میمانند. خیلی از کسانی که مردم را نصیحت میکنند، خودشان نصیحت نمیشوند. خیلی از آنکسانیکه برای مردم آگاهی را و معرفت را و تهذیب را در بیان خودشان و در تعلیمات و ارشادات خودشان به ارمغان میآورند، خودشان از اینهمه محروم میمانند و این خسارت بسیار بزرگی است.
..مولوی یک فصل بسیار زیبا و جالبی را در کتاب مثنوی ذکر میکند دربارۀ همین خصوصیت افرادی که ارشادکنندگان جامعهاند. میگوید این آبی که از آسمان میبارد و در دریاها و در حفرهها و در رودخانهها و در چشمهها ظاهر میشود یا جمع میشود، تمام کثافتها و چرکها و آلودگیهای بدن انسان را پاک میکند، فضای اطراف خودش را تمیز میکند، هر نازیبایی را و هر زشتی و آلودگی را برطرف میکند؛ اما خودش آلوده میشود. برای اینکه خود این آب هم طهارت پیدا کند و تمیز و پاکیزه و ناآلوده بشود، احتیاج به یک تطهیر دارد و تطهیر آب به این شکل است که بهصورت بخار دربیاید و به آسمان برود. متراکم بشود و سپس بهصورت باران، پاک و طیب و طاهر و پاکیزه دوباره برگردد. این یک تمثیل است فقط. میگوید دلها و روحهای معلمان و مرشدان و هدایتگران و عارفان، مثال همان آب است که آلودگیهای دلها و جانهای دیگران را پاک میکند، اما خودش دچار کسالت و آلودگی میشود. خود او را چه کسی پاک بکند؟ او برای اینکه پاک بشود باید اوج بگیرد. باید ذکر و یاد و توجه و اشک و عبادت و تضرع و خضوع و نماز را وسیلهای قرار بدهد برای تطهیر و تهذیب و تزکیۀ خودش. ..اینجاست که عبادتهای نیمهشب علی معنا میشود.
آن شیرِ میدانِ کارزار، در محراب عبادت مثل ابر بهار میگرید و بدن او میلرزد. و گریۀ او و عبادت او و تضرع او، خودش یک درس است برای دیگران.
..آن انسانی که آن کودکیاش است، آن جوانیاش است، آن دوران بعد از پیروزی انقلابش است، آن میدان جنگش است، آن صبر بیستوپنجسالهاش است، آن گذشتش است، آن ایثارش است، آن افتخاراتش است، آن ستایشهای پیغمبر که از اوست، و آن آیاتی است که در شأن او و به مناسبت حالات او نازل شده؛ یکچنین آدمی قاعدتاً به خودش خواهد گفت که من دیگر چه احتیاجی دارم که حالا خودم را اینهمه زیر فشار عبادت قرار بدهم؟ که همین تصور و همین خیال، انسانها را میلغزاند؛ تکیه به افتخارات گذشته، تکیه به کارهای خوبی که یکوقتی کردیم، تکیه به رنجهایی که در گذشته در راه خدا کشیدیم؛ و حالا فکر میکنیم از خدا و از بندگان خدا طلبکاریم. تکیه به عبادت و به ذکر و دعایی و گریهای که یک روزی، یا یک فصلی، یک موسمی کردیم؛ و خیال میکنیم برای تا آخر عمرمان بس است. همینهاست که انسان را گمراه میکند، و همینهاست که بسیاری از یاران نزدیک علیبنابیطالب را که با پیغمبر بودند، باهم بودند، باهم هجرت کردند، باهم جهاد کردند، یک عده از این افراد را لغزاند: تکیه به افتخارات گذشته، و بینیازدانستن خود از تلاش و جهاد مداوم. امیرالمؤمنین این فریب را نخورد، این لغزش را نکرد؛ لذاست که یکلحظه از عبادت و از دعا و از تضرع غفلت نمیکند. نماز آن حضرت، تهجد آن حضرت، گریۀ آن حضرت، و دعای آن حضرت.
علی آن شیر خدا شاه عرب الفتی داشته با این دل شب شب ز اسرار علی آگاه است دل شب محرم سِرّ الله است شب علی دید و به نزدیکی دید گر چه او نیز به تاریکی دید[22]
امیرالمؤمنین با شب اُنس دارد، با عبادت انس دارد. بهخاطر تهذیب نفوس دیگران، از تهذیب نفس خودش غافل نمیماند. (66/2/30)
این چهرۀ صاحبان مناصب است در نظام اسلامی و در قاموس امیرالمؤمنین. (79/9/25)
پاورقیها
۱.نهجالبلاغه/ خطبۀ 224 / کلام حضرت در پرهیز از ستم و امتیازطلبی
۲.نهجالبلاغه/ خطبۀ 209 / کلام آن حضرت هنگامیکه در بصره به عیادت علاءبنزیاد حارثی، از جملۀ یارانش رفته بود.
۳.نهجالبلاغه/ نامۀ 5/ نامه به اشعثبنقیس، فرماندار آذربایجان
۴.(زخرف) زینت، طلا
۵.بحارالانوار/ کتاب الروضة/ ابواب المواعظ و الحکم/ باب16/ حدیث 57
۶.(بطء) کند و آرام
۷.نهجالبلاغه/ خطبۀ 216 / کلام حضرت در صفین
۸.(اعاش) زندگیکردن، ارتزاق
۹.«قالَ رَسولُ اللهِ: لا تَصلُحُ الاِمامَةُ اِلّا لِرَجُلٍ فیهِ ثَلاثُ خِصالٍ وَرَعٌ یَحجُزُهُ عَن مَعاصِی اللهِ وَ حِلمٌ یَملِکُ بِهِ غَضَبَهُ وَ حُسنُ الوِلایَةِ عَلَی مَن یَلی حَتَّی یَکونَ لَهُم کَالوالِدِ الرَّحیمِ.» پیامبر میفرمایند: امامت شایستۀ کسی نیست مگر مردی که سه ویژگی داشته باشد: تقوایی که او را از معصیت خدا باز دارد. بردباریای که خشمش را با آن کنترل کند. نیکو حکومتکردن بر افراد زیر دستش، تا جایی که نسبت به آنها مانند پدر مهربان باشد. (الکافی/ کتاب الحجة/ باب ما یجب من حقّ الامام علی الرعیّة و حقّ الرّعیّة علی الامام/ حدیث8)
۱۰.مناقب آل ابیطالب/ باب درجات امیرالمؤمنین/ فصل فی حلمه و شفقته
۱۱.نهجالبلاغه/ نامۀ 45 / نامه به عثمانبنحُنَیف، کارگزار حضرت در بصره
۱۲.(ضوء) طلب روشنایی
۱۳.آگاه باش، که پیشوای شما از دنیای خود به دو جامۀ کهنه و از طعام آن به دو قرص نان بسنده کرده است.
۱۴.مناقب آل ابیطالب/ باب درجات امیرالمؤمنین/ فصل فی المسابقة بالزهد
۱۵.مکاتیبالائمة (احمدی میانجی، متوفی 1379)/ ج1/ ص 455، سخن امیرالمؤمنین به رفاعةبنشداد، که قاضی شهر اهواز بود.
۱۶.نهجالبلاغه/ خطبۀ 232 / سخنی به عبداللهبنزُمعه که در ایام حکومت امام، مالی از آن حضرت درخواست کرد.
۱۷.بحارالانوار/ کتاب العقود و الایقاعات/ ابواب القضایا و الاحکام/ باب4/ حدیث1
۱۸.بحارالانوار/ کتاب تاریخ امیرالمؤمنین/ ابواب کرائم خصاله/ باب 98/ حدیث 15
۱۹.نهجالبلاغه/ خطبۀ 27/ هنگامیکه خبر یورش سپاه معاویه به شهر انبار به حضرت رسید.
۲۰.به افرادی از غیرمسلمانان گفته میشود، که بین آنها و مسلمانان پیمان مسالمت و قرارداد صلح برقرار باشد.
۲۱.نهجالبلاغه/ نامۀ 53 / فرمان به مالک اشتر
۲۲.سید محمدحسین بهجت تبریزی (1367-1285) معروف به «شهریار»