بعد از پیغمبر، فتوحات عظیم اسلامی شروع شد. پیغمبر اکرم در حالی از دنیا رحلت کرد که لشکریانی که قرار بود بروند با امپراتوری روم بجنگند، در بیرون شهر مدینه اُتراق کرده بودند و منتظرِ دستور بسیج بودند که حرکت کنند بروند. پیغمبر در این حین بیمار شدند و در بسترِ رحلت خفتند و وضع دگرگون شد. آن لشکر، بعد از رحلت پیغمبر حرکت کرد ـ البته با یک فاصلهای ـ و از همانجا فتوحات اسلامی شروع شد و تا آخر دوران عثمان ـ یعنی تا بیستوپنج سال ـ تقریباً بیوقفه ادامه داشت.[1] فقط در زمان امیرالمؤمنین بود که فتوحات اسلامی، بهطور عمده متوقف ماند و علی علیهالسلام سرگرم درونسازی جامعۀ اسلامی و ایجاد یک بنا و بنیاد مستحکمی در داخل اجتماعات اسلامی شد.
بیستوپنج سال مسلمانان فتوحات کردند و این فتوحات فقط جنگیدن نبود، بهمعنای واقعی فتوحات بود؛ یعنی قلمروِ حکومت اسلامی و جامعۀ اسلامی را، هرچه توانستند گستردهتر کردند. خُب، از فتوحات چه بهدست میآید؟ از فتح سرزمینهای وسیع امپراتوری روم و کاخهای مزیّن پادشاهان ایران، چه بهدست میآید؟ جز زر و زیورها، جز پول، جز قدرت؟ آن عرب مسلمانی که تا دیروز در مدینه فقط یک مؤمنِ مجاهد بود، یک مبارز بود، شمشیرش آماده تا فریاد بسیج را بشنود و در راه خدا و در طلب شهادت برود، وقتیکه سرزمینهای اسلامی فتح میشد، همین عرب مجاهدِ مسلمان را چه کار میکردند؟ میگذاشتند حاکم فلان شهر؛ از حالا دیگر میشد حاکم. تا دیروز تمام زندگیاش خلاصه میشد در یک زندگی سادهای برای جنگیدن، برای مبارزهکردن، برای گستردن دعوت اسلام و پیام اسلام، اما امروز که به قدرت و حکومت رسیده بود، یک انگیزۀ قوی و شدیدی در او بهوجود میآمد؛ و آن انگیزۀ قدرتخواهی، حفظ قدرت، حفظ امکانات مادی، حفظ میز، هرچه گستردهترکردن و محکمکردنِ این قدرتی بود که امروز ما به آن میگوییم میز، میز ریاست، پست حکومت و امثال ذلک.
ازطرفی پول در دست مردم زیاد شد، جواهراتی را آوردند و تبدیل به پول شد، و در اختیار فاتحان و مجاهدان قرار دادند، مردمی که با زندگی پارسایی اسلام خو گرفته بودند، مناظری را دیدند که بههرحال انگیزهها و هوسهای بشری در آنها بیدار شد. (59/2/13)
همان کسانی که یک روز در شعب ابیطالب گرسنگی کشیده بودند، زیر آفتاب تشنگی کشیده بودند، نصفهشب از گریۀ کودکان گرسنهشان خواب به چشمشان نیامده بود؛ همان کسانی که در جنگهای زمان پیغمبر شمشیر زده بودند، از دشمن نهراسیده بودند، به غنیمت کمترین نگاهی نکرده بودند؛ همین آدمها افتاده بودند توی مال و ثروت...همان کسانی که وقتی رسیدند به کاخ کسریٰ در ایرانِ آن روز، آن فرشها، آن غذاها، آن نعمتها، به نظرشان مثل ریگ بیابان حقیر آمد. فرش بهارستان را ـ که یک فرش بسیار قیمتی بود که ارزشش با هیچ ثروتی آن روز معادله نمیکرد ـ با کمال بیاعتنایی تکهتکه کردند و هرکدامشان یک تکهاش را برداشتند. حالا این را حمل میکنند به وحشیگری آنها. نه، آن زمان آنکسانیکه در لشکر اسلام بودند، بینشان کسان زیادی بودند که تجارتها کرده بودند، روم رفته بودند، فارس رفته بودند، اشیای قیمتی را میشناختند، اینطور نبود که نشناسند، اینطور نبود که نفهمند چیست؛ این ثروتهای اینطوری برایشان ارزشی نداشت، آن ارزشهایی که در ذهن آنها بود و بر مغز آنها حاکم بود، خیلی بالاتر از این حرفها بود.
همان کسانی که وقتی رسیدند به کاخ کسریٰ، یکیشان رفت در آشپزخانه، یک دیگ کوچکی سر اجاق میجوشید ـ که شاید غذای مخصوص شاه یا سران حکومت را در آن طبخ کرده بودند ـ و بخار و بوی مطبوعش فضای آشپزخانه را گرفته بود. این سردار خستۀ گرسنۀ در میدان جنگ گذراندۀ ماهها غذای مناسب و گرم نخورده، وقتی رسید به این دیگ غذا، عوض اینکه دنیا و مافیها را فراموش کند و چهارزانو بزند روی زمین و نان تلیت کند و لقمه بزند، سرانگشتی هم به این غذا نزد. تا آمد بخورد، فکر کرد فقط من که گرسنه نیستم، فقط من که چند ماه از غذای خوب محروم نبودم، بقیه هم هستند. دیگ را برداشت این سرباز یا این فرمانده، آورد پیش فرماندۀ بزرگشان، گفت این جزء غنائم است. تقسیم کردند؛ به همۀ آن سربازهایی که آنجا بودند، گفتند هرکدام یک لقمه مثلاً، یک سرانگشت بزنید بخورید. همین آدمهای بیاعتنای به زخارف دنیا، وقتیکه فتوحات ایران و روم انجام گرفت، ثروتها سرازیر شد، کنیزهای قیمتی را آوردند، طلاها را آوردند، جواهرات را آوردند، فرشها، لباسها، پارچههای زربفت و امثال اینها را آوردند، اینها دستوپایشان شل شد، لرزید، افتادند توی کسب غنائم و ثروتاندوزی. وقتیکه انسان زهد خودش را از دست داد، خویشتنداری خودش را از دست داد، اشکالات دیگر هم پیش میآید.
خب، به همه که جواهر قیمتی نمیرسد، جواهر قیمتی چند تا هست؟ خب، بیستتا، سیتا، صدتا، همۀ مسلمانها که صدتا نیستند، پس مردم تقسیم میشوند؛ یک عده آنهایی که جواهر قیمتی بهشان میرسد، یک عده آنهایی که جواهر قیمتی بهشان نمیرسد، یک عده آنهایی که اسبهای اصیل، کنیزهای زیباروی، غلامهای ورزیده و کارآمد بهشان میرسد، یک عده آنهایی که فقط تماشا و خبرش به آنها میرسد. [بنابراین] تبعیض هم در جامعه بهوجود میآید.
وقتیکه مال دنیا، آسایش دنیا، فرش دنیا، زیور دنیا، جواهر دنیا، طلای دنیا، غذای لذیذ دنیا به کام انسان مزه کرد و آدم خودش را اسیر این چیزها کرد، خب، این دیگر اِشکال نیست، این یک سراشیبی لغزنده است؛ پایت را که گذاشتی، دیگر رفتی. جامعه وقتیکه اسیر هواها و هوسها شد، خصلت انقلابی و پارساییِ انقلابیِ خودش را از دست داد و رفت دنبال شکم و لِفتولیس[2] و خوردن و نوشیدن و چریدن و استفادهکردن، آنوقت تبعیض هم پیش میآید، تنافس[3] هم پیش میآید، دعوای سر لذتها هم پیش میآید، باندبازی هم پیش میآید. یک عده میشوند قدرتمندان، بانفوذها، موجّهها، از خطاهای همدیگر اغماضکنها، گناههای همدیگر را ندیدهبگیرها، یک عده هم میشوند مقابل اینها؛ خب، برمیگردد به همان وضع جاهلیت. اسلام هرگز نمیخواهد یک وضعیت بد را به یک وضعیت بدِ دیگر تبدیل کند.
یکوقتی در این کتابها مینوشتند سلطان محمود برای جهاد در راه خدا رفت به بتخانه. من آنوقتها در درسهای تفسیر و اینها، مفصّل با این حرف درمیافتادم. میگفتم کدام جهاد؟ اینکه جهاد نیست. کاری به سلطان محمود نداشتیم که هزار سال پیش مرده بود، میخواستیم این معرفتِ درست در ذهنها بهوجود بیاید. سلطان محمودی که میرود مردم را از اسارت بتهای سومَنات آزاد میکند، اما اسیر بت غزنین[4] میکند؛ این سلطان محمود خودش مثل همان بتهای سومنات است، فرقی ندارد که، خود او بت غزنین است! منتها بت جاندار، که خیلی از بت بیجان خطرناکتر است، بدتر است. تبدیل یک بتگری و بتپرستی به یک بتپرستی و بتگری دیگر، یک نظام طاغوتی به یک نظام طاغوتی دیگر، یک زندگی شهوانی به یک زندگی شهوانی دیگر. اینکه رسالت اسلام نیست، اسلام با این چیزها مخالف است. (65/3/9)
آنوقتیکه امیرالمؤمنین به حکومت میرسد، وضعیت از این قرار است که همان مبارزان و همان مجاهدان و همان فداکاران و همان کسانی که ثروتشان در یک شمشیر و سپر و یک لباسِ سادۀ روستایی خلاصه میشد، وقتیکه میمردند، شِمشهای طلایی که از آنها به ارث مانده بود، (59/2/13) فرصت اینکه ببرند پیش زرگری و مثلاً آب کنند را نداشتند. تبر آوردند، طلاهای اینها را با تبر تکهتکه کردند، (65/3/9) [تا] قسمت شود بین وارثانشان. و این بهاینمعنا نبود که ثروت عمومی زیاد شده بود در جامعه، گرسنه هم فراوان بود. امیرالمؤمنین در یکی از همین خُطَب نهجالبلاغه میگوید: هرچه نگاه میکنی، یا گرسنهای را میبینی که الم و رنجِ گرسنگی، خواب را از چشم او برده؛ یا سیری را که از شدت سیری، راحت و آسایش از او سلب شده. اینطور نبود که همۀ مردم هم مرفّه شده باشند و همه به نوایی رسیده باشند؛ یک عدهای فقط به نوایی رسیده بودند. و این جزء ضعفهای بزرگ یک جامعه است و امیرالمؤمنین در یکچنین شرایطی قرار داشت.
آنکسانیکه ازلحاظ ثروت، انباشته شده بودند، به اسلام بیاعتقاد نشده بودند، از دین خارج نشده بودند، علیرغم قرآن و اسلام نبود که ثروت جمع میکردند؛ اینها دستخوشِ توطئۀ نفْسِ وسوسهگرِ خودشان بودند، و علی علیهالسلام باید این توطئه را برایشان برملا میکرد، باید حقیقت را به آنها میفهماند و میفهماند که انسانِ مسلمان، شریفتر و والاتر از آن است که اسیر این زخارف و زیورها بشود. باید به آنها میفهماند که این ثروت از آنِ همه است و نباید یک جا متمرکز بشود و به یک عده، مخصوص بشود. شرح دنیای دنیّهای[5] که در نهجالبلاغه هست، به این منظور است؛ درحقیقت میخواهد تعدیل کند جامعهای را که از همهجانبهبودن افتاده. اگر فتوحاتی انجام داده و اگر قلمرو جغرافیایی اسلام را توسعه داده، به موازات این توسعۀ قلمروِ نفوذ و سیاست و حکومت، اندیشۀ اسلامی را توسعه نداده؛ لااقل در میان آن افرادی که اسلام را پذیرفتند، عمق نداده است. و امیرالمؤمنین میخواهد این عمق را به آنها ببخشد. این یکی از موضوعاتی است که در نهجالبلاغه بهشکل بارزی بیان شده و ما امروز به این احتیاج داریم.
آن روز، این حرکت و این جریان ـ جریانِ رویآوردنِ به دنیا و همهچیزِ اسلام را در فتوحات جغرافیایی خلاصهکردن ـ بیعلت و بیسبب هم نبود، صرفاً تصادفی هم نبود. یک عدهای واقعاً خیال کردند که اسلام همهاش شمشیر و جنگیدن است؛ واقعاً دچار این اشتباه شدند، که خیال کردند اگر انسان از آن حالت معنویت، عرفان، ذکر، توجه به خدا، بیاعتنایی به زخارف دنیا، مناجات نیمهشب، نمازِ با حال، دعا و توسل و مناجات دور بماند و فقط شمشیر دست بگیرد و بجنگد در راهِ خدا، باز میتواند مسلمان باشد! واقعاً این اشتباه را یک عدهای میکردند و این اشتباه بعد از بیستوپنج سال اثرش ظاهر شد. شمشیرهای تیز و برّندۀ مسلمانان و مجاهدان صدر اسلام، تمام ایران و روم را گرفت. بله، درست است، اما همین بود؟ آن ایرانی که در آن عدالت اجرا نشود و آن ایرانیای که در زیر سایۀ حکومت مسلمانان، از روح اسلام، از عطوفت، از تقوا، از توجه به خدا، از ذکر، از معنویت، از عرفان چیزی سرش نشود، چه تفاوتی دارد با آن ایران و ایرانیای که در دوران ساسانی زندگی میکرد؟
وقتی قرار است اختلاف طبقاتی باقی بماند، وقتی قرار است تحجّرِ دلِ انسانها باقی بماند، وقتی قرار است یک دگرگونی روحی بهوجود نیاید، وقتی قرار است بازهم مردم در این تصورِ غلط باشند که باید هرچه میتوانند به زندگیِ شخصیِ تجملاتیِ لوکس خودشان بیفزایند و آن را توسعه بدهند بهاصطلاح، چه لزومی داشت که انقلابی انجام بگیرد؟ و این فاجعه، آن روز اتفاق افتاده. (59/2/13)
خلیفۀ دوم صریحاً روی عمل معاویه صحّه گذاشته است. آمدند گفتند معاویه کاخ میسازد، کاخ سبز درست میکند، اشرافیگری [میکند]، و او در جواب گفت: «ذَلِکَ کَسرَی العَرَبِ»[6]، نه، عیب ندارد، این درمقابل امپراتوریِ گذشته است؛ یک مقداری شکوه امپراتوری لازم است. (51/1/24)
حاکم شام اجازه میگرفت که همان کاخها و قصرها و شوکت و عظمتِ امپراتوران روم را حفظ کند و وقتی مخالفت میکردند، دلیل میآورد و میگفت مردمی که در روم زندگی کردهاند، اینها شوکت امپراتوران را دیدهاند و ما که امروز حاکم اسلامی هستیم، مصلحت نیست که این شوکت را بشکنیم. آن مردم عادت کردهاند که همیشه در کاخها وارد بشوند و عادت کردهاند که حاکمان را سوارِ بر آنچنان مرکبهایی ببینند، و اگر ما یکخردهای کوتاه و متواضع و کوچک حرکت کنیم، شوکتِ ما در چشم مردم خواهد شکست. ببینید چه استدلال غلطی!
این تصور وجود داشت که فقط سیستم سیاسی شام و روم عوض بشود، کافی است؛ دیگر نمیدانستند که سیستم سیاسی که عوض میشود، برای این است که سیستم اخلاقی عوض بشود، برای این است که روح و دل عوض بشود، برای این است که انسان در جوهرش، دچار یک انقلاب و دگرگونی بشود، برای این است که انسانیتِ انسان مضمون و معنا پیدا کند، از حالت مسخ[7] بیرون بیاید. و این یک فاجعهای است که همیشه انقلابهای اسلامی را تهدید میکند. (59/2/13)
مسلمان میرود تا اوهام را از مغزها بشوید. سپاه اسلام رسالتش این است که مردم را از قید خرافات و بندهای جاهلیت آزاد کند. سپاهیان اسلام هرجا قدم میگذارند، بایستی مردم را از ظلمات به نور بکشانند و از بندگی بندگان، به بندگی خدا. تو رفتی شام را فتح کردی، میخواهی به ساز مردم برقصی که مردم اینطوری عادت دارند؟! 1352/1
من یک روایت در این باب از کلام امیرالمؤمنین برای شما میخوانم. ..روایت، ماجرای عبور امیرالمؤمنین از شهر انبار است؛ یکی از شهرهای عراق که تازه مسلمان شدهاند و هنوز فرهنگ اسلامی در آن رسوخِ کامل پیدا نکرده است. «وَ جاءَ عَلِیٌّ حَتَّی مَرَّ بِالاَنبارِ»[8]امیرالمؤمنین در هنگام خلافت بر آن شهر عبور کرد، «فَاسْتَقْبَلَهُ بَنُو خُشْنُوشَکَ دَهاقِنَتُها» بزرگان شهر از حضرت استقبال کردند، «فَلَمَّا استَقبَلوهُ نَزَلوا ثُمَّ جاءوا یَشتَدّونَ مَعَهُ» هنگامیکه مستقبلان به امیرالمؤمنین رسیدند، از اسبها و مَرکبهای خود فرود آمدند و در رکاب علی، با سرعت شروع کردند به حرکتکردن. «قالَ: ما هَذِهِ الدَّوابُّ الَّتی مَعَکُم؟ وَ ما اَرَدتُم بِهَذَا الَّذی صَنَعتُم؟»، امیرالمؤمنین دید اینها حیوانات بارکِش بسیاری هم با خود آوردهاند، و پیاده حرکت میکنند. فرمود این حیوانها را چرا آوردهاید و این کار را چرا انجام دادید؟ یعنی چرا پیاده شُدید و در رکاب من پیاده حرکت میکنید؟ «قالوا اَمّا هَذَا الَّذی صَنَعنا فَهُوَ خُلُقٌ مِنّا نُعَظِّمُ بِهِ الاُمَراءَ» این کاری که کردیم، این عادت ماست، اخلاق ماست، ما امرا و فرامانروایان خودمان را بدینوسیله تجلیل و احترام میکنیم؛ «وَ اَمّا هَذِهِ البَراذینُ فَهَدِیَّةٌ لَکَ» این اسبهای مادیان هم که با ماست، اینها را بهعنوان هدیه برای شما آوردهایم؛ «وَ قَد صَنَعنا لَکَ وَ لِلمُسلِمینَ طَعاماً وَ هَیَّأنا لِدَوابِّکُم عَلَفاً کَثیراً» برای شما و سپاهیان شما غذای فراوانی هم طبخ کردیم و برای چهارپایان شما علف بسیاری هم آماده کردیم. «قالَ» حضرت در پاسخ آنها چنین فرمودند: «اَمّا هَذَا الَّذی زَعَمتُمْ اَنَّهُ مِنکُم خُلُقٌ تُعَظِّمونَ بِهِ الاُمَراءَ فَوَاللهِ ما یَنتَفِعُ بِهَذَا الاُمَراءُ وَ اِنَّکُم لَتَشُقّونَ بِهِ عَلَی اَنفُسِکُم وَ اَبدانِکُم» اما این عادتی که درمقابل فرمانروایان خود به خرج میدهید ـ یعنی پیاده میشوید و در رکاب آنها راه میروید ـ این به حال امرای شما سودی نمیبخشد و شما را هم خسته و ناراحت میکند. «فَلا تَعودوا لَهُ!» دیگر هرگز این کار را نکنید. «وَ اَمّا دَوابُّکُم هَذِهِ فَاِن اَحبَبتُم اَن نَأخُذَها مِنکُم فَنَحسَبَها مِن خَراجِکُم اَخَذناها مِنکُم» اما این اسبها و حیواناتی که آوردهاید به ما بدهید، اگر دوست میدارید که ما آنها را از بابت مالیاتی که میپردازید به دولت قبول کنیم، برای بیتالمال قبول میکنیم؛ اما اگر بخواهید آن را به ما هدیه بدهید، از شما قبول نمیکنیم. «وَ اَمّا طَعامُکُمُ الَّذی صَنَعتُم لَنا» غذایی که برای ما فراهم آوردید «فَاِنّا نَکرَهُ اَن نَأکُلَ مِن اَموالِکُم شَیئاً اِلّا بِثَمَنٍ» ما دوست نداریم که از غذای شما چیزی تناول کنیم، مگر آنکه پولش را به شما بپردازیم. «قالوا یا اَمیرَالمُؤمِنینَ نَحنُ نُقَوِّمُهُ ثُمَّ نَقبَلُ ثَمَنَهُ» گفتند باشد ما غذاها را قیمت میگذاریم و پولش را از شما قبول میکنیم. «قالَ اِذاً لا تُقَوِّمونَهُ قیمَتَهُ نَحنُ نَکتَفی بِما دونَهُ» فرمود اگر قیمت آن را معیّن نکنید، ما این غذاها را نمیخواهیم و کمتر از آن را فراهم میکنیم. «فَاِنَّ لَنا مِنَ العَرَبِ مَوالِیَ وَ مَعارِفَ فَتَمنَعُنا اَن نُهدِیَ لَهُم» گفتند ای امیرالمؤمنین! ما در میان عربهایی که از حجاز آمدهاید، دوستانی داریم و مایلیم به آنها هدیه بدهیم، آیا ما را از این کار منع میکنی؟ «وَ تَمۡنَعُهُمۡ اَن یَقۡبَلوا مِنّا؟» و منع میکنی که آنها از ما هدیه قبول کنند؟ «قالَ کُلُّ العَرَبِ لَکُم مَوالٍ وَ لَیسَ یَنبَغی لِاَحَدٍ مِنَ المُسلِمینَ اَن یَقبَلَ هَدِیَّتَکُم» همۀ عربها با شما همپیمان هستند و هیچ مسلمانی حق ندارد بهعنوان یک فرد بالاتر و انسانی که حقی به گردن شما دارد، هدیهای از شما قبول کند. «وَ اِن غَصَبَکُم اَحَدٌ فَاَعلِمونا» اگر کسی از شما چیزی غصب کرد به ما اطلاع بدهید تا مال شما را از آنها بگیریم.
این یک ماجرای تاریخی کوچک به نظر میرسد؛ اما در مقابلۀ با فرهنگ طاغوتیای که بر ذهن مردم آن روزگار حاکم است و سالهای درازی است در زیر فشار حکومتهای ساسانی و جبار با همین وضع زندگی کردند و همیشه خودشان را مجبور دیدند که به اولیای حکومت و امرای خود هدیه بدهند و دل آنها را به این وسیله بهطرف خود متمایل کنند، امیرالمؤمنین دارد به آنها یک حق بزرگی را یادآوری میکند. یعنی به آنها میفهماند که اُمرا و فرمانروایان شما، نه حق تحکّم و تفرعُن بر شما دارند، و نه حق گرفتن چیزی از اموال شما را دارند. امرای شما هم کسانی مثل شما هستند، آنها هم مردمانی معمولی و عادیاند. این فرهنگ غلط جاهلی و طاغوتی که امرا و فرمانروایان از مردم بالاترند، فرهنگی است که اسلام آن را قبول ندارد. (60/1/7) و اینطور سنتهای غلط را ریشهکن میکند.
آنوقت، آن آقا، آن سنت غلط جاهلیت مردم شام را ـ که تا دیروز درگیر حکومت امپراتوری روم شرقی بودند ـ تثبیت میکند، تقریر میکند. بهانهاش هم این است! برای اشرافیگری، برای اسراف، برای کامرانیهای بیجای خود، عذر میتراشند، و عُمَر [هم] قبول میکند، اما علی گوشش بدهکار این حرفها نیست. علی دنبالهرو پیغمبر است.
علی در آن روزی که به مسند حکومت رسید، پنجاهوهشت سال سنش بود. و اگر در هشتسالگی ایمان آورده باشد به پیغمبر ـ هشتسالگی یا نهسالگی، یا یازدهسالگی، برطبق اختلاف روایات ـ حدود پنجاه سال در قلب جریانات و در کوران جریانات سیاسی و نظامی و جامعهسازی و حکومتداری اسلام است. همچنانیکه پیغمبر اکرم به رئیس قبیلۀ بنیعامر یک نیمقول دروغ هم نمیتواند بدهد،[9]علی هم به معاویه و به طلحه و به زبیر و به دیگر خصوم و رقبایش، یک نیمنظر از روی محبت هم نمیتواند بکند؛ همین است که هست. حکومت حق و عدالت این است؛ او راستی و حق را فدا نمیکند. همچنانیکه برنامۀ سَلَفش، استادش، آموزندهاش، پیغمبر اکرم این نبوده، برنامۀ علی هم این نیست؛ ظلم را نگه نمیدارد، یکلحظه ظلم را تحمل نمیکند. 1352/1
امیرالمؤمنین [میفرماید:] «اَلذَّلیلُ عِندی عَزیزٌ حَتَّی آخُذَ الحَقَّ لَهُ وَ القَوِیُّ عِندی ضَعیفٌ حَتیَّ آخُذَ الحَقَّ مِنهُ»[10] مضمون این است که هر ذلیلی، هر مظلومی، هر ستمکِشی، از نظر من عزیز است و حق او در اولویت است، تا وقتیکه حق او را از ظالم بگیرم. و بهعکسش؛ ظالم ولو در مقام عزت قرار داشته باشد، پیش من ذلیل است تا حق را از او بگیرم، بعد میشود مثل مردم عادی. (65/3/9) از روز دوم، روز دومِ بیعت امیرالمؤمنین، این بزرگوار رفت دربارۀ قطایعی[11] که قبل از آن بزرگوار به اینوآن داده شده بود، فرمود: «وَ اللهِ لَو وَجَدتُهُ قَد تُزُوِّجَ بِهِ النِّساءُ وَ مُلِکَ بِهِ الاِماءُ»[12] به خدا که اگر ببینم این پولهایی که قبل از من به ناحق به کسانی داده شده است، آن را مهر زن قرار دادید، ازدواج کردید، کنیز خریدید، ملاحظه نمیکنم، همۀ آنها را برمیگردانم. (74/11/20) این برنامۀ حکومت علی است. 1352/1
پاورقیها
۱.وسعت این فتوحات بهقدری بود که در آغاز حکومت امیرالمؤمنین، جهان اسلام از شمال به ارمنستان و مرزهای امپراتوری روم، از جنوب به یمن و اقیانوس هند، از شرق به بلخ و سیستان، و از غرب به مصر و طرابلس ختم میشد. (نقشۀ شمارۀ 1)
۲.لِفت: پیچانیدن چیزی، لیس: لیسیدن. لِفتولیس کردن کنایه است از راضیشدن به بازماندۀ هر چیزی و خوردن از آن. و همینطور سرکیسه کردن و از چیزهایی که در اختیار اوست مخفیانه برداشتن.
۳.(نفس) میل و تلاش به انجام کاری بهمنظور سبقتگرفتن از همدیگر
۴.سلطان محمود غزنوی (421-360 ق) طی سالهای 392 تا 416 در چندین نوبت به هندوستان لشکرکشی کرد. مهمترین و بزرگترین لشکرکشی او به هند در سال 416 و برای فتح سومنات بود. اگرچه او در آن لشکرکشیها ظاهراً نشر اسلام و جنگ با کفار را بهانه میکرد، اما غرض اصلیاش غارت معابد پرثروت هند و کسب غنائم بود. غزنین، شهری است در شرق خراسان، افغانستان امروز، که مقرّ حکومت سلطان محمود بود.
۵.(دنأ) حقیر، پست
۶.البدایة و النهایة/ ج8/ ص 125
۷.(مسخ) دگرگونی شکلی به شکل دیگر، زشت و ناپسندشدن طبیعت و اخلاق انسان.
۸.وقعة صفین (نصربنمزاحم، متوفی 212 ق)/ حوادث الواقعة فی طريقه الى صفين/ ص 143
۹.پیامبر در سفر تبلیغیِ به طائف، به سراغ قبیلۀ بنیعامر رفتند. خود را معرفی و آنها را به توحید دعوت کردند. عامر، بزرگِ قبیله، بعد از شنیدن سخنان پیامبر پرسید: ای محمد! چه فایدهای برای من است اگر مسلمان شوم؟ پیامبر فرمودند تو هم مانند دیگر مسلمانانی، هر حقی آنها دارند، تو هم همان حق را داری. عامر این بار بیپرده پرسید آیا این امر را بعد از خودت به من وامیگذاری؟ پیامبر فرمودند این «امر» برای تو و قوم تو نیست. (الطبقات الکبری (محمدبنسعد کاتب واقدی، متوفی 230 ق)/ ج1/ ص 236)
۱۰.نهجالبلاغه/ خطبۀ 37 / کلام حضرت در بیان برخی از فضایل خود
۱۱.قطیعه زمینی بوده است که از جانب خلیفه یا سلطان، به یکی از امرا، برای تملیک یا بهرهبرداری از عواید آن واگذار میشده است.
۱۲.نهجالبلاغه/ خطبۀ 15/ دربارۀ بازگرداندن زمینهایی که عثمان از بیتالمال به دیگران بخشیده بود.