جملۀ دیگری در باب عظمت این شخصیت عرض کنم تا معلوم شود که در منطق و معیار اسلامی، اوج یک انسان چقدر میتواند باشد. حدیث صحیحالسّندی هست از امام صادق علیهالصلاةوالسلام و خلاصۀ آن این است که جبرئیل به خانۀ فاطمۀ زهرا سلماااللهعلیها داخل میشد. البته من قسمتهایی از این حدیث را میخوانم. نفْس شنیدن این کلمات، دل انسان را روشن میکند. علیالظاهر، برحسب بسیاری از روایات و آثار متعدد، باعظمتترین خلق الهی در عالم فرشتگان و ملائکۀ مقرّبین، جبرئیل است. جبرئیل فرشتۀ مقرّبی است که خدای متعال او را برای اساسیترین رابطه با بندگانش، یعنی وحی، امین قرار داده است. از وحی، یعنی آن رابطۀ هدایت بین ذات مقدس باریتعالی و خیل عظیم بندگان خدا، چه چیز مهمتر و اساسیتر است؟ متن قرآن و متن کتب مقدسۀ الهی، بهوسیلۀ این پیامآور و این دستِ مورد اعتماد پروردگار، از آسمانها بر قلب مقدس پیغمبر ما و همۀ پیغمبران دیگر نازل شده است. این عظمت مقام حضرت جبرئیل علیهالسلام است.
جبرئیل بر فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها نازل میشد. خودِ این، مقولۀ بزرگی است! یک انسان تا آن ظرفیت را پیدا نکند ـ که فوق آن، ظرفیتی برای بشر متصور نیست ـ جبرئیل بر او نازل نمیشود. نزول جبرئیل مثل آمدن یک انسان نزد یک انسان دیگر نیست. نزول جبرئیل یک معنای باطنی و سرّی دارد. واردشدن جبرئیل و نزول او بر یک انسان، مستلزم این است که این انسان، در مقامات بسیار بالایی سِیر و عروج کرده باشد. این خودش مسئلۀ مهمی است. لکن من این را نمیخواهم بگویم. میخواهیم ببینیم جبرئیل چرا میآمد و پیش فاطمۀ زهرا چهکار داشت؟
حدیث این است: «وَ کانَ جَبرَئیلُ عَلَیهِالسَّلامُ یَأتیها»[1] جبرئیل بر آن بزرگوار نازل میشد، «فَیُحْسِنُ عَزاءَها عَلَیٰ اَبیها» و دل آن بزرگوار را در غم ازدستدادن پدر، تسلاّ میداد. ارزش و عظمت این انسان را ببینید، که برای تسلاّی او، برای اینکه این انسان رنج زیادی نبرد، خدای متعال جبرئیل، آن فرشتۀ مقرّب و باعظمت را مأمور میکند نزد فاطمۀ زهرا بیاید، تا به او تسلاّ دهد! «فَیُحسِنُ عَزاءَها عَلیَ اَبیها وَ یُطَیِّبُ نَفسَها» فاطمۀ زهرا را دلشاد کند، «وَ یُخبِرُها عَن اَبیها وَ مَکانِهِ» به فاطمۀ زهرا از جا و مکان پیغمبر، که تازه از دنیا رفته است، خبر دهد. یعنی جبرئیل پهلوی فاطمۀ زهرا سلماااللهعلیها مینشست و برای دختر پیغمبر، مقاماتی را که در عوالم غیبیّه، پیغمبر اکرم در حال عروج و سِیر بود، شرح میداد؛ شرح میداد که پیغمبر کجاست و چگونه است و چه میکند.
این حدیث، حدیثِ صحیحالسّند است؛ بنده گاهی مقیدم اسناد بعضی از احادیثی را که مضامینش از ذهن معمولی بشر فاصله دارد، ببینم، و اگر سند محکمی داشته باشد، آنوقت آن را مطرح کنم. این لازم است؛ چون آقایان، زیاد، سخنانی را که ائمه نگفتهاند، به ایشان بستهاند. مواظب باشید! ما که خودمان را جزو موالی این بزرگواران میدانیم، باید حواسمان جمع باشد؛ نکند یک نفر آدمِ خبیثِ بدجنسِ دروغگو، حدیثی جعل کرده باشد! ازاینقبیل، در کتب مربوط به حدیث، کتب «درایه»[2] زیاد است. کسانی که اهلش هستند، اگر مراجعه کنند، میبینند که مثلاً فلانبنفلان، کذّابٌ، دجّالٌ[3] و دروغگوست. در اسناد بعضی از روایات هم هست. بنابراین اگر دروغگوی خبیثی، حدیثی را جعل کرده و به امام صادق علیهالسلام بسته است، ما حق نداریم آن را کلام امام صادق تلقی کنیم، و خواستِ آن مرد خبیثی را که دروغ بسته است، تأمین کنیم. لذا شما که کلمات ائمه علیهمالسلام و حالات آن بزرگواران را میخوانید، خیلی باید مواظب باشید.
بنده به سند این روایت مراجعه کردم. از آن اسناد درجهیک است؛ محمدبنیحیی، عن احمدبنمحمد، عن الحسنبنمحبوب، عن علیبنرِئاب، عن ابیعُبَیدةَحَذّاء. اینها اسنادی هستند از کلینی تا امام صادق، عن ابیعبدالله علیهالسلام. یعنی ثقةالاسلام کلینی نقل میکند از محمدبنیحیی، او از احمدبنمحمد، او از حسنبنمحبوب، او از علیبنرئاب، او از ابیعبیدهحذّاء. این پنج نفر، همهشان جزو کسانی هستند که بزرگان اهل فنِ رجال ما، مثل شیخ و نجاشی و دیگران، مینویسند که «اِمامی ثِقةٌ جَلیلٌ»[4]؛ در سند روایت، بهتر از این دیگر سندی نداریم. در اصطلاح اهل حدیث، به این میگویند: «سند صحیح»[5]. سند صحیح، روایتش، روایت صحیح است. وقتی چنین روایتی در فقه باشد، هر فقیهی به آن اعتماد میکند و برطبق آن فتوا میدهد. این است این روایت!
در چنین روایتی، با این سند محکم، که میرسد به ثقةالاسلام کلینی ـ صاحب کتاب شریف «کافی»، که دست همه است ـ کسی سؤال میکند: «مصحف فاطمه چیست؟» حضرت تأملی میکنند و بعد این جواب را میدهند ـ روایت البته فقرات متعددی دارد، من همین قسمتش را انتخاب کردم ـ «وَ کانَ جَبرَئیلُ عَلَیهِالسَّلامُ یَأتیها فَیُحسِنُ عَزاءَها عَلیَ اَبیها وَ یُطَیِّبُ نَفسَها وَ یُخبِرُها عَن اَبیها وَ مَکانِهِ وَ یُخبِرُها بِما یَکونُ بَعدَها فی ذُرِّیَّتِها» جبرئیل از ماجراهای فرزندان فاطمۀ زهرا خبر میدهد. یعنی همۀ ماجراهای امامت، همۀ قضایایی را که در دوران امامت و تا هر وقتیکه نسل مطهر زهرا در این دنیا وجود دارد و دربارۀ فرزندان فاطمۀ زهرا اتفاق میافتاده است، جبرئیل برای فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها یکییکی میگفت. «وَ کانَ عَلِیٌّ عَلَیهِالسَّلامُ یَکتُبُ ذَلِکَ» در همین روایت است که امیرالمؤمنین، آنچه را که جبرئیل به فاطمۀ زهرا میگفت، مینوشت. در حدیث آمده که امیرالمؤمنین آنجا مینشست و صدای جبرئیل را میشنید و مینوشت؛ یا اینکه فاطمۀ زهرا، بعداً آنچه را که از جبرئیل شنیده بود، برای امیرالمؤمنین نقل میکرد و او مینوشت. بعد فرمود: «فَهَذا مُصحَفُ فاطِمَةَ» مصحف فاطمۀ زهرا این است و در دست ائمه علیهمالسلام است. (72/9/14) در روایات متعددی است که ائمه علیهمالسلام برای مسائل گوناگون خود، مراجعه میکردند به «مصحف فاطمه».
بعد امام [در روایت دیگری] میفرمایند: «اِنَّهُ لَیسَ فیهِ شَیْءٌ مِنَ الحَلالَ وَ الحَرامِ»[6] در این کتاب، احکام نیست، حلال و حرام نیست؛ اما «فیهِ عِلمُ ما یَکونُ» همۀ حوادث جاری بشری در دورانهای آینده، در این کتاب هست. این چه دانش والایی است! این چه معرفت و حکمت بینظیری است که خدای متعال به یک زن در سنین جوانی، آن را میبخشد! (71/9/25)
این یعنی اوج عظمت یک انسان و یک زن و یک فرد از افراد خاندان پیغمبر! او تا آنجا میرسد که خدای متعال برای تسلاّیش، برای تعزیت او، برای خشنودکردن و خوشحالکردن او، «یُطَیِّبُ نَفسَها»، جبرئیل امین را مأمور میکند! این اوج بشر است. این، آن میدان عظیمی است که یک انسان میتواند به آن برسد. (72/9/14)
و اما در روز قیامت، وجود مقدس زهرا در محشر، یک خانمیِ بهتماممعنا دارد؛ یعنی وقتیکه وارد محشر میشود ـ زیاد شنیدید ـ منادی پروردگار ندا میکند: «غُضّوا اَبصارَکُم»[7] چشمها را ببندید، خلیفۀ خدا میآید، مادر حسن و حسین میآید، آن زن مجاهد و فداکار دارد میآید، آن گل سرسبد عالم آفرینش میآید، چشمها را ببندید، مؤدب باشید، زهرا آمد. اینهم عظمت و جلال زهراست در روز قیامت. 1353/1
این مربوط به مسائل معنوی [است]. این مسائل معنوی تا حدود زیادی ارتباط پیدا میکند به فضایل عملی؛ به آنچه که از تلاش فاطمۀ زهرا ناشی میشود. مفت نمیدهند، بدون دلیل نمیبخشند. عمل انسان در حد بالایی تأثیر میکند در احراز فضایل و مناقب. (71/9/25) ارزش فاطمۀ زهرا سلماااللهعلیها به عبودیت و بندگی خداست. اگر بندگی خدا در فاطمۀ زهرا سلماااللهعلیها نبود، او صدیقۀ کبری نبود. (72/9/14) فاطمۀ زهرا سلماااللهعلیها صدیقۀ کبراست در میان صدیقین و صدیقات، کبرا یعنی بزرگترین صدیقه است این بزرگوار. (95/1/11)
صدیق یعنی چه؟ صدیق کسی است که آنچه را میاندیشد و میگوید، در عمل صادقانه آن را نشان دهد. هرچه این صدق بیشتر باشد، ارزش انسان بیشتر است؛ میشود صدیق؛ «اُولٰٓئِکَ مَعَ الَّذینَ اَنعَمَ اللهُ عَلَیهِم مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقیَ»[8]. «صدیقین» پشت سر «نبیّین»اند. این بزرگوار صدیقۀ کبراست؛ یعنی برترین زن صدیق. این صدیقبودن به بندگی خداست. اگر بندگی خدا نمیکرد، صدیقۀ کبری نمیشد.
اساس، بندگی خداست. نهفقط فاطمۀ زهرا سلماااللهعلیها بلکه پدر فاطمه هم ـ که مبدأ و سرچشمۀ فضایل همۀ معصومین، اوست. و امیرالمؤمنین و فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها قطرههایی هستند از دریای وجود پیغمبر ـ ارزشش پیش خدا بهخاطر عبودیت است؛ «اَشهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ وَ رَسولُهُ» اول عبودیت اوست؛ بعد رسالت او. اصلاً رسالت ـ این منصب والا ـ به او داده شد، بهخاطر عبودیت؛ چون خدا صنیعِ دست و مخلوقِ خود را میشناسد...در علم خدای متعال معلوم است که عمل من و شما چیست. ما درمقابل گناه و هوس و پول و نام نیک قرار میگیریم؛ آیا بهخاطر بهدستآوردن اینها حاضریم از شرف و ایمان و تکلیفِ خود و امر و نهی الهی دربارۀ خود صرفنظر کنیم یا نه؟ این اختیار ماست؛ چه راهی را انتخاب خواهیم کرد؟ وقتی گفتنِ سخنی برای انسان ضرر مادی دارد، وقتی حرکتی هوسهای گناهآلود انسان را برآورده میکند، ما سر دو راهی قرار میگیریم. کدام راه را انتخاب خواهیم کرد؛ راه هوس و گناه و پول را، یا راه پاکدامنی و تقوا و بندگی خدا را؟ یکی از این دو را انتخاب خواهیم کرد. انتخاب و اختیارِ ماست، اما خدای متعال میداند که ما چه راهی را اختیار خواهیم کرد؛ این در علم الهی هست.
اگر شما انسانی هستید که این قدرت در شما وجود دارد که درمقابل کوهی از ارزشهای مادی و برآورندۀ هوسها محکم بایستید و تکان نخورید، خداوند برای شما شایستگیهایی در نظر میگیرد. «وَ مَریَمَ ابنَتَ عِمرانَ الَّتی اَحصَنَت فَرجَها فَنَفَخنا فیهِ مِن روحِنا»[9]، خدای متعال بیهوده به مریم اینقدر لطف نمیکند. این، کلام قرآن است. او با همۀ وجود، پاکدامنی خود را حفظ کرد، لذا شایستۀ این شد که مادر عیسی شود. حضرت یوسف در عین جمال و جوانی و برخورداری از عزت مادی در خانۀ عزیز مصر، روی هوس خود پا گذاشت؛ لذا شایستۀ مقام والایی شد که خدا به او داد؛ یعنی پیغمبری. خدا این را میداند که این بنده، چنین جوهری دارد و اینچنین ارادۀ خود را صرف راه او خواهد کرد؛ لذا برای او مسئولیتهای بزرگ و سنگین دیگری ـ که هرکدام باز بهنوبۀ خود اجرهای بزرگی دارد ـ در نظر میگیرد. (84/5/5) فاطمۀ زهرا و هیچ انسان دیگری از اولیا، این میدان را بدون مجاهدت، ممکن نبوده است طی کند.
در زیارتی که خطاب به زهرای اطهر روزها میخوانند، به حضرت عرض میکنیم که ای دختر پیغمبر، ما شهادت میدهیم که خداوند متعال قبل از اینکه تو را خلق بکند، تو را آزمایش کرد. بعد دید که تو در آزمایش او سربلند و سرافرازی، این بود که به تو این مقام و این مرتبت و این منزلت را داد. 1353/1 «اِمتَحَنَکِ اللهُ الَّذی خَلَقَکِ قَبلَ اَن یَخلُقَکِ فَوَجَدَکِ لِمَا امتَحَنَکِ صابِرَةً»[10] خدا قبل از آنکه تو را بیافریند تو را آزمود. در علم الهی، وجودِ ولیّ خدا و نبی خدا، آزموده میشود. میبیند که او صابر و قبولکننده و متحمل تکلیف الهی است؛ این است که خداوند او را برمیگزیند و انتخاب میکند. (63/10/5) اینکه خدا امتحان میکند، یعنی چه؟ یعنی به شما محنت میدهد. محنتها، حادثهها، ماجراها، و وسایل ابتلا را درمقابل شما قرار میدهد. یا این است که شما میتوانید از این موانع عبور کنید، آنوقت برنده هستید و از امتحان سربلند بیرون آمدهاید؛ یا نمیتوانید و آنوقت میمانید. امکان ندارد کسی از این موانع نگذرد و به آخر میدان برسد! اینگونه نیست که اگر خدای متعال به این بزرگواران آن عطایا و قرةالعین معنوی را داده است، همینطور، یک بذل و بخشش بیخودی باشد. مگر شوخی است؟ فاطمۀ زهرا در ظرف عمر کوتاه خود، اینهمه محنت کشید! شما فقط قضایای بعد از رحلت پیغمبر را میخوانید. همۀ عمرِ فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها پر از محنت بود. محنت یعنی همان چیزهایی که انسان با آن امتحان میشود. محنتِ یک زن، محنت یک مسلمان، محنت دخترِ آن شخصیت، محنت یکی از کسانی که باید اسلام را آنچنان در فطرت عالم استوار کند که تا ابدالدهر بماند. و ایشان اینها را تحمل کرد. (72/9/14)
این جوهر، این ارادۀ قوی، این عزم راسخ، این گذشت و فداکاری در فاطمۀ زهرا سلماااللهعلیها کار را به آنجا میرساند که او، سنگ الماسی میشود که همۀ این چرخها بر روی آن میچرخد. دشوارترین چرخها را باید بر روی سختترین پایهها و قاعدهها بچرخانند. این چرخ عظیم تاریخ اسلام و امتحانهای دشوار، در همان دوران کوتاه، بر روی دوش فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها بود. خدا او را انتخاب کرد و او توانست بشریّت را نجات دهد. فاطمۀ زهرا سلماااللهعلیها فرشتۀ نجات انسانها در طول تاریخ است. (77/7/19) اگر با یک دید واقعبین و منطقی نگاه کنیم، بشریّت یکجا مرهون فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها است؛ و این گزاف نیست، این یک حقیقتی است، همچنانیکه بشریّت مرهون اسلام است، مرهون قرآن است، مرهون تعلیمات انبیا و پیغمبر خاتم صلیاللهعلیهوآلهوسلم است. در همیشۀ تاریخ اینطور بوده است، امروز هم همینطور است. و روزبهروز نور اسلام و معنویت فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها آشکارتر خواهد شد و این را بشریّت لمس خواهد کرد. (70/10/5)
پاورقیها
۱.الکافی/ کتاب الحجة/ باب فیه ذکر الصحیفة و الجفر و الجامعة و مصحف فاطمة/ حدیث5
۲.درایه از ریشۀ (دری) بهمعنای دانستن است. واژۀ درایه در کاربرد اولیه بهمعنای فهم عمیق حدیث بوده و مقابلِ مفهوم روایت قرار میگرفته است؛ اما کاربرد آن در طول زمان تغییر یافته و امروزه بیشتر بر قواعد سند و نقل روایت، تمرکز دارد.
۳.(دجل) کسی که با داعیۀ دین، مردم را فریب میدهد، بسیار دروغگو.
۴.این تعابیر حکایت از مورد اعتماد بودنِ کامل راوی میکند، هر کدام از الفاظ امامی و ثقه از الفاظ توثیقند. و لفظ جلیل از الفاظ مدح است.
۵.صحیح، روایتی است که سند آن توسط راویان عادل و امامی در تمام طبقات به معصوم متصل باشد. بعد از آن حَسَن، روایتی است که واجد تمام شرایط روایت صحیح است به استثنای آن که در میان سلسله راویان نسبت به یک، یا چند راوی در منابع رجالی تصریح به عدالت نشده و تنها به مدح و ستایش او اکتفا شده باشد.
۶.الکافی/ کتاب الحجة/ باب فیه ذکر الصحیفة و الجفر و الجامعة و مصحف فاطمة/ حدیث2
۷.بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب تاریخ سیدة نساء العالمین/ باب3/ حدیث 54
۸.سوره مبارکه نساء/ آیه 69
۹.سوره مبارکه تحریم/ آیه 12، «و مریم دختر عمران، همان کسی است که خود را پاکدامن نگاه داشت. پس در او از روح خود دمیدیم.»
۱۰.بحارالانوار/ کتاب المزار/ ابواب زیارة النبی و سائر المشاهد فی المدینة/ باب5/ حدیث11