و امیرالمؤمنین (صلوات الله و سلامه علیه) در کتاب شریف نهجالبلاغه، بر روى این صفت تکبّر و در مقام علاج آن و زدودن آن مطالب عجیبى بیان فرمودهاند و کلمات دُرربارى از آن بزرگوار نقل شده[17] و زندگى آن حضرت هم مظهر همین عبودیّت براى خدا و در راه خدا بود. شاید بشود نقطهى مقابل آن کبر را، آن علوّ و استعلاء در وجود انسان را، عبودیّت دانست؛ حالت بندگى در مقابل خدا، حالت خضوع در مقابل پروردگار و حالت عبودیّت محض که پذیرفتن احکام الهى و تسلیم در مقابل خدا را به همراه دارد. این، خصوصیّت اولیاى الهى است و وجود مقدّس امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) از همه کس بیشتر به این خصوصیّت آراسته بود و وجود آن بزرگوار از اوّل زندگى و از اوّل مبارزات آن بزرگوار در راه اسلام تا زمانى که پیغمبر خدا در جامعه حضور داشتند، و همچنین بعد از رحلت پیغمبر تا وقتى که حکومت و خلافت در اختیار آن بزرگوار قرار گرفت و همچنین در دوران خلافت و حکومت آن بزرگوار، در عین مبارزهى با طاغوتها و متکبّرین و مستکبرین صحنهى سیاست، با آن روحیهى استکبارى نیز که در درون انسانها هست، آن بزرگوار مبارزه میکرد. عمل شخصى او اینجور بود؛ در وجود خود آن بزرگوار خضوع و تواضع براى پروردگار و خشوع در مقابل پروردگار یک چیز عجیب و استثنائى بود و در دیگران هم این حالت را ایجاد میکرد.بندگی خدا
نامهای دیگر: بندگی، عبودیت، عبودیت خدا
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
تسلیم و اطاعت انسان در برابر خدا و معنای آن.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم— ۱۳۶۸/۰۴/۱۰
سیر زمانی
از ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۲۱۳۶۸۱۴۰۲
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
غرض، روح عبادت، بندگی خدا است. برادران و خواهران! ما باید سعی کنیم روح بندگی را در خودمان زنده کنیم. بندگی یعنی تسلیم در مقابل خدا، یعنی شکستن آن بتی که در درون ما است؛ آن «من» که در خیلی جاها خودش را نشان میدهد؛ همین که منفعتت به خطر بیفتد، همین که حرفت را کسی قبول نکند، همین که چیزی مطابق میلت ــ ولو خلاف شرع ــ ظاهر بشود، همین که سر دوراهی قرار بگیری: یک طرف منافع شخصی، یک طرف وظیفه و تکلیف، در یک چنین تنگناها و بزنگاههایی، آن «منِ» درونی انسان سر بلند میکند و خودش را نشان میدهد. اگر ما بتوانیم این «منِ» درونی را، این هوای نفْس را، این فرعون باطنی خودمان را، این شیطانی که در درون ما است، مهار کنیم، یا اقلّاً یک قدری مهار کنیم، همهی امور اصلاح خواهد شد؛ و اوّلش امر خود ما؛ اوّل، خود ما آدم خواهیم شد و به فلاح خواهیم رسید. ماه رمضان، مقدّمهی این است. روزه، نمازِ باتوجّه، انفاقات، حتّی جهاد فیسبیلالله برای رسیدن به یک چنین دنیایی است که مردم بندهی خدا باشند. پروردگارا! به محمّد و آل محمّد ما را بندهی خودت قرار بده.مکرّر عرض کردهایم که سرّ مسئله در این است که انسان بتواند خودش را به عبودیّت الهى متّصف کند: عبد و تسلیم ارادهى خدا و حکم خدا و شریعت الهى؛ تسلیم بودن؛ لُبّ تمام دستورات و احکام و فرامین الهى و شرایع انبیا همین یک کلمه است و شاید پیغمبران خدا قبل از آنکه مقام نبوّت براى آنها انتخاب بشود و خداى متعال آنها را به نبوّت سرافراز کند، به عبودیّت سرافراز کرده؛ همچنان که حتماً همینجور است. در یک روایتى است که: اِنَّ اللّهَ اتَّخَذَ مُحَمَّدًا صَلَّى اللّهُ عَلَیهِ و آله عَبدًا قَبلَ اَن یَتَّخِذَهُ رَسولا؛[4] اوّل خداى متعال او را خلعت[5] عبودیّت پوشانید و بعد به مرحله و رتبهى نبوّت فائز[6] کرد؛ کأنّه این مقدّمهى لازم و شرط اصلى در هر تعالىاى و در هر اندازه تکاملى است؛ عبودیّت شرط اصلى است. البتّه عبودیّت هم مراحل دارد؛ آن مرحلهى پایین عبودیّت، آن چنان که امثال ماها بتوانیم در آن طمع بورزیم، همین است: خودمان را آمادهى اطاعت کنیم و از او بدانیم همه چیز را؛ نعمتهاى الهى را حقیقتاً نعمتها و موهبتهاى الهى بدانیم؛ فراوردهى قدرت و علم و توانایى خودمان ندانیم؛ بدانیم که ما هم وسیلهایم؛ ذهن ما، دست ما، عمل ما، سرپنجهى ما، تلاش ما، وسیلهاى است براى تحقّق ارادهى الهى. و حقیقتاً بندگان شایستهى خدا مثل امام بزرگوار ما (رضوان الله تعالى علیه) قدر ماه رمضان و قدر آن ساعات و ایّام را میدانستند و از آن، کمال استفاده را میبردند. ما ائمّهى معصومین (علیهم السّلام) را که زیارت نکردیم امّا یک رشحهاى[7] از رشحات همان عبادتها و توجّهها را انسان میتوانست در وجود مقدّس آن بزرگوار و امام عظیمالشّأن راحلمان مشاهده کند.شاهدها (۷۴ پاراگراف)
اطاعت خدا به معنای هماهنگ شدن انسان با حرکت کلی عالم
یک وظیفه عبارت است از عبودیت و اطاعت خداوند. چون عالَم مالک و صاحب و آفریننده و مدبّر دارد و ما هم جزو اجزاء این عالَمیم، لذا بشر موظف است اطاعت کند. این اطاعت بشر به معنای هماهنگ شدن او با حرکت کلی عالم است؛ چون همه عالم «یسبّح له ما فیالّسموات و الأرض»[8] ؛ «قالتا اتینا طائعین».[9] آسمان و زمین و ذرات عالم، دعوت و امر الهی را اجابت میکنند و بر اساس قوانینی که خدای متعال در آفرینش مقرّر کرده است، حرکت میکنند. انسان اگر برطبق قوانین و وظایف شرعی و دینی که دین به …صراط مستقیم و کاربرد آن در اخلاق و عمل فردی و اجتماعی
هدف باید صراطالله باشد؛ صِراطِ العَزیزِ الحَمیـد؛[14] اِنَّکَ عَلیٰ صِراطٍ مُستَقیم؛[15] اٌّدعُ اِلیٰ سَبیلِ رَبِّک؛[16] راه خدا. هدف تمام پیغمبران کشاندن مردم به صراط مستقیم است و صراط مستقیم هم یعنى عبودیّت؛ وَ اَنِ اعبُدونی هٰذا صِراطٌ مُستَقیم.[17] باید مردم را به عبودیّت الهى که همان صراط مستقیم است، سوق بدهید. این عبودیّت البتّه در زمینهى اخلاق، در زمینهى عمل فردى، در زمینهى عمل اجتماعى کاربرد دارد، که وقتى بحث عمل اجتماعى پیش آمد، آن وقت بحثهاى سیاسى، بحثهاى تحلیل سیاسى، تبیین سیاسى هم در حوزهى کار شما قرار میگیرد.اجتناب و تبری از اندادالله: نفس، شیطان و شیاطین سیاسی
معنای عبودیّت الهی وقتی این شد که انسان از اَنداد[19] الله اجتناب کند و تبرّى کند، اَندادالله یک وقت، نفْس پلیدِ انسانى و بشرى است که در درون او است: نَفسُکَ الَّتى بَینَ جَنبَیک؛[20] یک وقت شیطان است که در دعاى صحیفهی سجّادیّه میگویید که او را در وجود من مستقر کردى و متمکّن کردى او را از وجود من، به چیزى که من را از آن متمکّن نکردى؛[21] یک وقت [هم] شیطانهاى قدرتمندِ عرصهى سیاسى است که منتظر نشستهاند براى اِغوا، براى راهزنى، براى تسلّط، براى ضربه زدن، براى به جهنّم کشاندن ملّتها و شعوب بشرى؛ یک وقت هم دشمن، اینها هستند؛ شیطانها اینها هستند، اندادالله اینها هستند. دعوت به عبودیّت، نفى اینها را میطلبد؛ چارهاى ندارید.بندگی یعنی در بند کسی یا چیزی بودن؛ خوب یا بد بسته به متعلق
… و «عبادت» یعنى بندگى. و شاید این جور استفاده بشود که عبادت از آن مصدرهایى است که از «عبد» گرفته شده؛ عبادت از «عبد» گرفته شده؛ بندگى از بنده گرفته شده؛ کمااینکه ترکیب بندگى هم شاید این را نشان بدهد. «بنده» یعنى آن موجودى که در بند یک کسى یا یک چیزى است؛ و «بندگى» یعنى در بند کسى و چیزى بودن؛ در اختیار کسى یا چیزى بودن. این بندگى است. انسان بندگىهایى دارد که بعضى خوب است، بعضى بد. بندگىِ هر خصلت خوبى خوب است؛ انسان اسیر یک خصلت خوب باشد؛ یعنى در جهت آن خصلت خوب حرکت بکند؛ بندهى علم، بندهى صفا، بندهى طهارت، بندهى نور و مانند اینها. بندگىِ انسان در مقابل خدا یعنى تسلیم خدا بودن. این معناى بندگى خدا و عبادت خدا است. تعبیر رابطهى بین …بندگی خدا بهمعنای حرکت در جهت فضیلت و خیر و کمال
پس ببینید، در «اِیّاکَ نَعبُد» یک بحث داریم در اصل بندگى خدا، که میگوییم بندگى خدا یعنى بندگى فضیلت، یعنى بندگى خیر، یعنى بندگى کمال؛ بندگى فضیلت یعنى در جهت فضیلت حرکت کردن، بندگى کمال و خیر یعنى در جهت کمال و خیر حرکت کردن انسان؛ جهت حرکت ما را مشخّص میکند. این غیر از بندگى انسانها است که مایهى ننگ و ذلّت است؛ غیر از بندگى نفْس و شهوت و هواى درونى است که به معناى سقوط انسانیّت است؛ این غیر از بندگى نظامهاى جاهلانه و طغیانگرانه است که به معناى انحراف انسانیّت است؛ این، بندگى فضیلت است. انسان، همان انسانى که حاضر …تسلیم ارادهٔ خدا، لب همهٔ احکام و شرط اصلی هر تکامل
مکرّر عرض کردهایم که سرّ مسئله در این است که انسان بتواند خودش را به عبودیّت الهى متّصف کند: عبد و تسلیم ارادهى خدا و حکم خدا و شریعت الهى؛ تسلیم بودن؛ لُبّ تمام دستورات و احکام و فرامین الهى و شرایع انبیا همین یک کلمه است و شاید پیغمبران خدا قبل از آنکه مقام نبوّت براى آنها انتخاب بشود و خداى متعال آنها را به نبوّت سرافراز کند، به عبودیّت سرافراز کرده؛ همچنان که حتماً همینجور است. در یک روایتى است که: اِنَّ اللّهَ اتَّخَذَ مُحَمَّدًا صَلَّى اللّهُ عَلَیهِ و آله عَبدًا قَبلَ اَن یَتَّخِذَهُ رَسولا؛[4] اوّل خداى متعال او را خلعت[5] عبودیّت پوشانید و بعد به مرحله و رتبهى نبوّت فائز[6] کرد؛ کأنّه این …بندگی به معنای تسلیم در برابر خدا و شکستن بت درون، روح عبادت
غرض، روح عبادت، بندگی خدا است. برادران و خواهران! ما باید سعی کنیم روح بندگی را در خودمان زنده کنیم. بندگی یعنی تسلیم در مقابل خدا، یعنی شکستن آن بتی که در درون ما است؛ آن «من» که در خیلی جاها خودش را نشان میدهد؛ همین که منفعتت به خطر بیفتد، همین که حرفت را کسی قبول نکند، همین که چیزی مطابق میلت ــ ولو خلاف شرع ــ ظاهر بشود، همین که سر دوراهی قرار بگیری: یک طرف منافع شخصی، یک طرف وظیفه و تکلیف، در یک چنین تنگناها و …بندگی و خضوع در برابر خدا نقطهٔ مقابل کبر و استعلا
و امیرالمؤمنین (صلوات الله و سلامه علیه) در کتاب شریف نهجالبلاغه، بر روى این صفت تکبّر و در مقام علاج آن و زدودن آن مطالب عجیبى بیان فرمودهاند و کلمات دُرربارى از آن بزرگوار نقل شده[17] و زندگى آن حضرت هم مظهر همین عبودیّت براى خدا و در راه خدا بود. شاید بشود نقطهى مقابل آن کبر را، آن علوّ و استعلاء در وجود انسان را، عبودیّت دانست؛ حالت بندگى در مقابل خدا، حالت خضوع در مقابل پروردگار و حالت عبودیّت محض که پذیرفتن احکام الهى و تسلیم در مقابل خدا را به همراه دارد. این، خصوصیّت اولیاى الهى است و وجود مقدّس امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) از همه کس بیشتر به این خصوصیّت آراسته بود و وجود آن بزرگوار از اوّل زندگى و از اوّل مبارزات آن بزرگوار در راه اسلام تا زمانى که پیغمبر خدا در جامعه حضور داشتند، و همچنین بعد از …بندگی خدا یعنی آزادی از بندگی هرچه و هرکس غیر خدا
… در عبودیتِ او همگان شریک و همترازند. این را دیروز مشروحاً بیان کردیم که هیچکس و هیچچیز زیر عنوان فرزندی، همسری و همشأنی از دایرۀ عبودیت خدا بیرون نیست. در حوزۀ عبودیت دیگر معنی ندارد یک عده بنده، باز یک زنجیر به گردن یک عدۀ دیگر ببندند، اصلاً معنی ندارد. بندگی خدا بهمعنای آزادی از بندگی غیر خداست، اصلاً با همدیگر نمیسازد این دوتا. معنی ندارد که کسی بندۀ خدا هم باشد، بندۀ غیر خدا هم باشد. بندگی خدا یعنی آزادی از عبودیت و بندگیِ هرچه غیر خدا و هرکس غیر خداست.بندگی خدا یعنی آزادی، آقایی و حرکت به سوی کمال
… تا شما را از عبادت بندگان خلاص کنیم؛ یعنی مردم را از عبادت تو، ای یزدگرد! دیگران را از عبادت استاندارانت، دهبانانت، سردارانت، در گوشه و کنار خلاص کنیم، «مِن عِبادَةِ العِبادِ»؛ بعد کجا ببریمشان؟ بندۀ تو که نبودند، چهجوری باشند؟ بیبندوبار باشند؟ نه؛ بندۀ خدا باشند. بندۀ خدا بودن یعنی آزاد بودن، یعنی آقا بودن، یعنی بهسوی کمال رفتن، یعنی از وسایل کمال، هر اندازه بخواهی استفاده کردن و بهرهمند شدن؛ همینجور که در جامعۀ اسلامی اینجوری بود. در جامعۀ اسلامی مردم بندگان خدا بودند، نه بندگان قدرتها. حتی در آنوقتیکه مسیر جامعۀ اسلامی انحراف پیدا کرده بود و صددرصد اسلام نبود هم، اینجور بود. حتی در همان سالهایی که فتح ایران انجام میگرفت، اثر تربیتهای …پذیرش فعال دعوت خدا و پیامبر در سختترین موقعیتها
… البته مقدمات آیه طولانیست، این قسمتی هم که بنده انتخاب کردم، دو، سه آیهاش مورد نظرم هست. برای اینکه رشتۀ مطلب دستتان باشد، دو، سه آیه از قبلش میخوانم. ﴿الَّذينَ استَجابوا لِلّٰهِ وَ الرَّسولِ﴾ آنکسانیکه پاسخ گفتند به خدا و پیامبر. پاسخ گفتند یعنی چه؟ یعنی آن دعوتِ پیغمبر را و دعوت الهی را پذیرفتند، پذیرفتنی فعال. نهفقط در دل بگویند خب، آقا ما قبول داریم فرمایش شما را، نه؛ راه افتادند دنبال پیغمبر خدا. و کِی؟ در سختترین و دشوارترین موقعیتها، دعوت خدا و پیغمبر را پذیرفتند. و آن کِی بود؟ آنوقتیکه در میدان جنگ زخمی شده بودند، ﴿مِن بَعدِ ما اَصابَهُمُ القَرحُ﴾ پس از آنکه قرح ـ یعنی زخم ـ به آنان رسیده بود. ﴿لِلَّذينَ اَحسَنوا مِنهُم وَ اتَّقَوا اَجرٌ عَظيمٌ﴾ آنکسانیکه نیکی و نیکوکاری کردند و تقوا پیشه نمودند از این گروه …مسلمان زیستن یعنی در اختیار خدا بودن همهٔ امکانات و نیروهای انسان
آنوقت در ولایت طاغوت، مسلمان زیستن میشود؟ مسلمان زیستن چیست آقا؟ مسلمان زیستن، یعنی تمام امکانات و انرژیها و نیروها و قدرتها و استعدادهای یک انسان، دربست در اختیار خدا بودن. همهچیزشان، مالشان در اختیار خدا، جانشان در اختیار خدا، فعالیت و حرکت روزانهشان در اختیار خدا، خواب شبشان در اختیار خدا، اندیشه و فکرشان در اختیار خدا. آیا مثالی میتوانید برایش بزنید؟ بله. هم در اجتماعاتی بهصورت جامعه و مدنیت مثال داریم، هم در گروهها مثال داریم؛ در گروههای عصیانگری که از نظامهای طاغوتی آمدند بیرون و گریختند و هجرت بهسوی خدا کردند، مثال داریم.هرگز گمان نکردن ادای وظیفه در برابر خدا و همیشه مقصر دانستن خود
این هم مکمّل و دنبالهی همان جِدّ است؛ میفرماید که خودت را از اندازهی یک آدمِ مقصّر خارج نکن، خودت را از حدّ تقصیر در عبادتِ خدا بیرون نیاور؛ یعنی هیچ وقت گمان نکن که خب، ما دیگر آن کاری که باید بکنیم، انجام دادهایم؛ ما دیگر آن وظیفهی لازم را در قِبال پروردگار انجام دادهایم؛ نه، هیچ وقت چنین چیزی برای من و شما پیش نمیآید؛ ما همیشه در مقابل خدای متعال، دچار تقصیر و کوتاهی هستیم. مغفرت الهی و گذشت الهی، مورد نیاز صدّیقین و اولیای معصومین است؛ یعنی آنها هم «ما عَبَدناکَ حَقَّ عِبادَتِک»،[5] حقّ عبادت الهی را، حقّ اطاعت الهی را بهجا نیاوردند؛ با اینکه همهی وجودشان غرق در عبادت و محبّت و معرفت الهی است، در عین حال «ما عَبَدناکَ حَقَّ …جهالت قانع شدن به چند کار نیک و گمان ادای حق بندگی
… ما یک کاری میکنیم، [برای] یک وظیفهای، یک راهی که در مقابل ما گذاشتهاند، تلاشی میکنیم که باید این تلاش را بکنیم؛ هیچ وقت گمان نکنید که حالا آن کاری را که ما باید بکنیم، انجام دادهایم، ما حقّ بندگی را انجام دادهایم؛ نه، هیچ وقت چنین چیزی را تصوّر نکنید. خیلی جهالت میخواهد که انسان به صِرف چند حسنهای که انجام میدهد، کار خوبی که انجام میدهد، خودش را قانع کند بگوید: خب، دیگر الحمدﷲ ما فلان قدر صدقه که در روز میدهیم، نماز شب هم که میخوانیم، در فلان اداره هم که مشغول کار و تلاش هستیم، دیگر کارمان را انجام دادهایم؛ نخیر، ما مقصّریم، تقصیر داریم در قبال آنچه تکلیف و وظیفهی ما است. عرض کردم که سند این روایت، یک سند بسیار معتبری است و انسان در بین این روایات اخلاقی و مانند اینها کمتر سند به این محکمی مشاهده میکند.کافی نبودن ترک گناه و لزوم انجام تکالیف
بعد، عمل به طاعت الهی؛ ترک گناه کافی نیست؛ علاوهی بر ترک گناه، اتیان[4] به آنچه بر عهدهی انسان هست هم لازم است. خب اگر بخواهیم آنچه را بر عهدهی ما است انجام بدهیم، باید آن را اوّل بشناسیم؛ اشکال کار ماها در موارد زیادی این است که نمیدانیم، یعنی توجّه نداریم که چه کاری برای ما لازم است؛ لذا خیلی از کارهای واجب از ما فُوت میشود؛ خیلی از تذکّر دادنها، امربهمعروفها، …اهمیت صفت عبودیت و تکرار شهادت به عبد بودن پیامبر در نماز
… مهمّی است. شما ملاحظه کنید، خدای متعال در قرآن، پیغمبر اکرم را با صفات متعدّدی ستوده است: وَ اِنَّکَ لَعَلَیٰ خُلُقٍ عَظیم،[4] فَبِما رَحمَةٍ مِنَ اللهِ لِنتَ لَهُم؛[5] و صفات متعدّد دیگر که هر کدام از اینها یک فصل فراوانی از خصوصیّات پیغمبر را بیان میکند؛ ولی آن صفتی که به ما مسلمانها دستور داده شده است که هر روز دربارهی پیغمبر در نمازهایمان تکرار کنیم این است که «اَشهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ وَ رَسولُه»؛ این نشاندهندهی اهمّیّت عبودیّت است؛ عبد بودن آنچنان برجسته است که خدای متعال این صفت را به مسلمانان تعلیم میدهد که در نماز خود، هر روز چند مرتبه تکرار کنند؛ امام دارای این صفت بود، صفت عبودیّت؛ اهل خشوع بود، اهل تضرّع بود، اهل دعا بود؛ مؤمن متعبّد.هدف نهایی؛ رسیدن انسانها به معرفت خدا و تخلق به اخلاق الهی
… و الانس الّا لیعبدون»؛[3] انسانها به عبودیت برسند. «لیعبدون» را معنا کردند به «لیعرفون». این معنایش این نیست که «عَبَدَ» به معنای «عَرَفَ» است - عبادت به معنای معرفت است - نه؛ بلکه به معنای این است که عبادت بدون معرفت معنی ندارد، امکان ندارد، عبادت نیست. بنابراین جامعهای که به عبودیت خدا میرسد، یعنی به معرفت کامل خدا میرسد، تخلق به اخلاقالله پیدا میکند؛ این، آن نهایت کمال انسانی است. بنابراین هدف نهائی، آن است؛ و هدف قبل از آن، ایجاد جامعهی اسلامی است، که هدف بسیار بزرگ و بسیار والائی است. خب، وقتی یک چنین جامعهای به وجود آمد، زمینه برای ایجاد امت اسلامی، یعنی گسترش این جامعه هم به وجود خواهد آمد؛ که حالا آن مقولهی دیگری و بحث دیگری است.بندگی و خشوع در برابر خدا مایهٔ خضوع نکردن در برابر زورگویان
شما در کسوت با شکوه و شریف پاسداری، این باور را در دل دشمن هر چه بیشتر کنید. خودتان را از لحاظ معنوی بسازید. بندگی خدا، خشوع در مقابل خدا موجب میشود که انسان در مقابل هیچ زورگوئی خضوع نکند. دلی که مهابت الهی را، عزت الهی را درک کرده است، در خود احساس عزتی میکند که بزرگترین قدرتها در مقابل آن عزت، تاب مقاومت نمیآورند. عبودیت خودتان را روز به روز بیشتر کنید.سرچشمهٔ همهٔ فضائل انسانی و کانون تربیت انبیای الهی
درباب دعا، خلاصهی عرض ما این است که دعا، مظهر بندگىِ در مقابل خداوند و برای تقویت روح عبودیت در انسان است، و این روح عبودیت و احساس بندگی در مقابل خداوند، همان چیزی است که انبیای الهی از اول تا آخر، تربیت و تلاششان متوجهِ این نقطه بوده است که روح عبودیت را در انسان زنده کنند. سرچشمهی همهی فضائل انسانی و کارهای خیری که انسان ممکن است انجام بدهد -چه در حوزهی شخصی، چه در حوزهی اجتماعی و عمومی- همین احساس عبودیت در مقابل خداست. نقطهی مقابل این احساس عبودیت، خودبینی و خودخواهی و خودپرستی است؛ منیّت است. این منیّت است که در انسان، منشأ همهی آفات اخلاقی و عوارض و نتایج عملی آنهاست. منشأ همهی این جنگها و کشتارهای عالم، و ظلمهایی که به وقوع میپیوندد و منشأ همهی فجایعی که در طول تاریخ …بندگی خدا معیار ارزش و مقدم بر رسالت پیامبر اکرم (ص)
… نه فقط فاطمهی زهرا (سلاماللهعلیها)، بلکه پدر فاطمه هم - که مبدأ و سرچشمهی فضائل همهی معصومین اوست و امیرالمؤمنین و فاطمهی زهرا (سلاماللهعلیها) قطرههایی هستند از دریای وجود پیغمبر - ارزشش پیش خدا به خاطر عبودیت است؛ «اشهد ان محمداً عبده و رسوله»؛ اول، عبودیت اوست؛ بعد رسالت او. اصلاً رسالت - این منصب والا - به او داده شد، به خاطر عبودیت؛ چون خدا صنیعِ دست و مخلوقِ خود را میشناسد. مگر در زیارت حضرت زهرا عرض نمیکنیم: «امتحنک الله الذی خلقک قبل ان یخلقک»؟ در علم خدای متعال معلوم است که عمل من و شما چیست. ما در مقابل گناه و هوس و پول و نام نیک قرار میگیریم؛ آیا بهخاطر بهدست آوردن اینها حاضریم …عبودیت و ارتباط با خدا برترین خیر و شرک و بندگی غیر خدا بدترین شر
… است؛ روزی است که در قنوت نماز عید فطر میلیونها دلِ متذکّر و خاشع از خداوند متعال درخواست کردند همان خیراتی را که به برترین بندگانش داده است، به آنها هم بدهد و از شروری که برترین و بزرگترین انسانهای تاریخ را از آن دور نگه داشته است، آنها را هم دور بدارد. آن خیرات، در درجه اوّل، عروج به مقام توجّه به خدا، عبودیّت خدا، آشنا بودن و مرتبط بودن با خدا و الهام گرفتن از حضرت حق در همه گفتارها و کردارها و آنات زندگی است، و بدترین شرور، شرک به خدا، خضوع در مقابل قدرتهای غیرالهی و ضدّ الهی و بنده و برده دیگران بودن است. امیدواریم خداوند به فضل و رحمتِ خود دعای میلیونها مسلمان را که از دل بر زبان جاری کردند، مستجاب کند و مسلمانان را به وادی امن عبودیّت و مقام بنده صالح و شایسته خود وارد کند.عبودیت جوهر کار و بالاتر از رسالت در سیرهٔ اولیای دین
… بیمانندند و شبیه اینها دیگر نیست - تا دیگران، اطاعت و عبودیّت و بندگی آنها برای خداست. لذا وقتی شما میخواهید در تشهّد نمازتان نام پیغمبر خدا را بیاورید و از او تجلیل کنید، میگویید «و اشهد ان محمداً عبده». اوّل عبودیّت را ذکر میکنید، بعد میگویید «و رسوله». عبودیّت بالاتر از رسالت است. اساس و جوهر کار، عبودیّت است. من و شما هم باید از همین جاده برویم. البته این قلّهها خیلی بالاست. اگر چشم ما بتواند این قلّهها را ببیند، خیلی باید خدا را شکرگزار باشیم؛ چه برسد که به آنجاها برسیم؛ لیکن باید برویم؛ راه این است. این دامنهها را باید به قدر قدرت و توانمان طی کنیم؛ که اگر …عبودیت کامل و بیشریک در عمل فردی و در ساخت جامعه و حکومت
سوم، عبودیّت کامل و بیشریک در مقابل پروردگار؛ یعنی عبودیّت خدا در کار و عمل فردی، عبودیّت در نماز که باید قصد قربت داشته باشد، تا عبودیّت در ساخت جامعه، در نظام حکومت، نظام زندگی مردم و مناسبات اجتماعی میان مردم بر مبنای عبودیّت خدا که این هم تفصیل و شرح فراوانی دارد.ادای حق بندگی، هدف درجهٔ اول همهٔ تلاشها و خدمتها
… که ابزارِ این کار در اختیار اوست و میتواند این جهاد را در بهترین جایگاه خود قرار دهد و از آن بهره ببرد. بهره مورد نظر چیست؟ آن بهره دو بخش دارد: یک بخشِ شخصی دارد که این اصلِ قضیه است. (این را توجّه کنید!) قسمت اعظمِ مجاهدت در راه خدا، برای شخصِ خودِ شماست. «علیکم انفسکم لایضرّکم من ضلّ اذ اهدیتم»[2] اصل قضیه این است که ما باید به عنوان یک بنده خدا، از عهده بندگی خدا برآییم. یا میتوانیم که در این صورت، سر بلند و سعادتمند خواهیم شد؛ یا نمیتوانیم که در این صورت، شقاوت است. تلاش و جهادی که میکنیم، سازندگی، خودسازی و دیگر سازی، که به دنبالشان میرویم، خدمتی که به خلق میکنیم، اقامه عدلی که میکنیم، حکومتی که بهراه میاندازیم، همه در درجه اوّل، برای این است که پیشِ خدای متعال به عنوان یک بنده بتوانیم عرض کنیم: «پروردگارا! ما حقّ بندگی تو را تا حدّی که توانستیم بهجا آوردیم.» در دعا هست که «و جعل من ظنَّ به علی عباده فی کفاء لتعزیة حقّه.»[3] دعای خوبی هم هست. احتمال اینکه صادر از معصوم باشد، زیاد است. (حالا سند دعا را درست نمیدانم.) «وجعل من ظنّ به علی عباده فی کفاء لتعزیة …تحقق حق بندگی از راه خدمت به خلق و وظایف اجتماعی
در درجه دوم، مسائل دیگر مورد نظر است؛ مثل نجات بشریّت، اقامه حکومت عدل و حق و ایجاد راهی که بشر بتواند از آن راه به خدا و هدایت برسد. این تلاشها که اسم آوردم، مقدّمهاند برای اینکه ما بتوانیم پیش خدای متعال، حقِّ بندگی را ادا کنیم. البته حقّ بندگی هم جز با همین کارها ادا نمیشود. اینکه کسی برود، درِ اتاق را ببندد و فقط عبادت شخصی بکند، حقّ خدا را ادا نخواهد کرد. آن وظیفه و هدف شخصی، با فداکاری، تلاش، به فکر بندگانِ خدا بودن، خدمت به خلق خدا و ادای وظایف اجتماعی تحقّق پیدا میکند و برآورده میشود. توجّه کنید که این دو مطلب، با هم خَلط نشود.ناگزیری انسان از بندگی چیزی و فرمان به توجه بندگی به سوی خدا
اما آن دو مطلب اساسی یکی این است که: انسانها را امر میکند به بندگی کردن خدا، یعنی توجه دادن بندگی به سمت حضرت باریتعالی که در شرح این آیه مفصلاً سخن گفته شد و عرض کردیم که ما خواهی نخواهی یک چیزی را عبودیت میکنیم: یا خود را، یا یک قدرت برتر از خود را، یا یک چیز معنوی را، یا یک چیز مادی را، با آن معنایی که عبودیت دارد.آفرینندگی خدا دلیل شایستگی او برای عبادت و اطاعت
البته خدای متعال میخواهد این عبودیت متوجه به ذات مقدس الهی بشود. این مطلب اول بود که دعوت مردم به عبودیت، ذات مقدس پروردگار است. و مطلب دوم این است که: برای اینکه عبودیت باید متوجّه خدا باشد استدلالی ذکر میشود: «الذی خلقکم» یعنی علت اینکه ما باید خدا را عبادت و بندگی کنیم این است که او ما را و گذشتگان ما را آفریده و بشر را پدید آورده است، پس شایسته است که بشر از او اطاعت کند! اطاعتی که به معنای عبودیت است و این هم مطلب دوم. لکن آن مطلبی که بطور تبعی ذکر شده آن جمله آخر، «لعلکم تتقون» است یعنی با این عبودیت و بندگی کردن خدا و حرکت در محوری که خدا معین میکند انسان به رتبهی تقوا که شامل خصوصیت برجستهای است خواهد رسید و در تقسیمبندی اول سوره به آن اشاره شد، «هدی للمتقین» که …لزوم انحصار اطاعت مطلق و بندگی به خدای آفریننده و مدبر جهان
پس اصل اثبات صانع از این دو آیه استفاده میشود. منتها مقصود در این دو آیه فقط این نیست که ثابت کند این عالم صانعی دارد و شاید بشود گفت اصلاً در این مقام نیست، بلکه آنچه که در این دو آیه مورد توجه و تأکید است، بعد از این که ما برای عالم و برای انسان صانع و آفرینندهی قائل شدیم که تدبیر جهان را منتسب به او میدانیم: آفرینش زمین، هموار شدن زمین، آمادهی زندگی شدن زمین، برافراشتن آسمانهایی با این عظمت و با شرحی که دربارهی آسمان در جلسه قبل دادم: ایجاد حیات، ایجاد آب و وسیلهی زندگی و ارتزاق، وقتی این را قبول کردیم لازمهاش این است که اطاعت ما آن اطاعتی که به معنای عبودیت است باشد و اطاعت مطلق در همهی زندگیمان، بایستی منحصر باشد به این خدا و دیگر شریکی برای او قائل نباشیم، این همان چیزی است که در این آیات مورد توجه است. حالا چرا باید در عبادت شریک برای خدا قرار نداد؟ آنچه که در این زمینه از آیات استفاده میشود، این است که شما برای عبودیت و بندگی خدا یک استدلالی دارید و آن استدلال همان چیزی است که در این آیات ذکر شد: چون خدای متعال آفرینندهی انسان است، آفرینندهی محیط زندگی …لزوم ماندن در چهارچوب عبودیت خدا و پرهیز از تأثیر فرهنگ رایج جهانی
… بر ما تحمیل میکند مواجهیم؛ باید جواب براى اینها پیدا کنیم از متن اسلام. یعنى اسلام مطمئنّاً پاسخ به همهى نیازهاى بشر را دارد، این ما هستیم که بایستى با ابتکار و استعداد، این جوابها را پیدا کنیم و در مقابل بشر سؤالکننده بگذاریم؛ این کار علما و متفکّرین است. البتّه در این کار بایستى بشدّت مراقب بود که تحت تأثیر فشارهاى تحمیلشدهى از طرف فرهنگ رایج جهانى قرار نگیرد. باید آنچه ما به دست مىآوریم، در چهارچوب عبودیّت خدا باشد، چون صراط مستقیم، صراط عبودیّت است: وَ اَنِ اعبُدونی هذا صِراطٌ مُستَقیم؛[3] یعنى در این هیچ تردیدى نیست. اگر کسانى هستند که به مفاهیم اسلامى ایراد میگیرند چون اصل عبودیّت انسان در مقابل خدا را قبول ندارند، ما طبعاً با آنها بحثى نداریم، امّا وقتى که ما قبول داریم که بایستى آنچه میگوییم و آنچه میکنیم و آنچه به نام اسلام انجام میگیرد، در چهارچوب عبودیّت الهى باشد، طبعاً بایستى بگردیم و حکم خدا را پیدا کنیم.تسلیم همراه با محبت و تقدیس، راه تکامل و هدف آفرینش
… پدر و فرزندى هیچ چیزى را اثبات نمیکند؛ اى بسا فرزندانى که اطاعت از پدر نمیکنند. اى بسا فرزندانى که در جهت پدر حرکت نمیکنند؛ الىٰ ماشاءالله. پس راه کمال بشر چیست؟ کدام است؟ آن راهى که انسان اگر بپیماید، به تعالى و به هدف آفرینش خودش خواهد رسید، چیست؟ بندگى یعنى تسلیم در مقابل او؛ تسلیم همراه با محبّت ــ که حالا عرض خواهیم کرد ــ همراه با عشق، همراه با تقدیس. این است که انسان را به تکامل و تعالى میرساند و این راهى است که انسان میتواند پیمودن آن راه را هدف از آفرینش خودش به حساب بیاورد. و عملاً این جور شد که آن کسانى که خودشان را فرزند خدا دانستند، در عمل، بندهى همه چیز غیر از خدا شدند. بندهى هواى نفْس خودشان در درجهى اوّل؛ که دیدید و میدانید که در دنیاى مسیحیّت متأسّفانه فسق و فجور و آلودگى در طول قریب دو هزار سالى که طبق تاریخ مسیحى …