در باب فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها ما یک چیز و یک خیال و یک تصویر و یک نقش در ذهنمان میگذرانیم. این کجا، و واقعیتها و حقیقتهایی که بسی عظیمتر از ذهن ماست، کجا! واقعاً دختر پیامبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم معمای ناگشودۀ ذهن بشر و معارف بشری است. همۀ انسانها را یکطرف بگذارید، اولیا را هم در طرف دیگر بگذارید. بااینکه تعداد اولیا کم است، اما وزنۀ آنها از همۀ بشریّت سنگینتر است. اگر ملاک وزانت و عظمت را، معرفت و آگاهی از حقیقت عالم و نزدیکی به خدا ـ یعنی سرچشمۀ همۀ وجودها ـ بدانیم، [هر] یک از اولیای خدا، از ماسوای همۀ اولیا و از همۀ وجودِ منهای اولیا، عظیمتر و وزینتر و باشکوهتر است.
وقتی به صف اولیا و عباداللهالصالحین نگاه میکنید، قلههایی وجود دارد که نسبت آن قلهها به بقیۀ انسانهای بزرگ عالمِ معنا، یک نسبت غیرقابل تصور و فوقالعاده عظیمی است. اختلاف، اختلاف فاحشی است. این قلهها، همان کسانی هستند که در تاریخ نبوتها هم هرجا شما چشم بدوزید، از هرطرف آنها را میبینید؛ مثل انبیای اولوالعزم و بزرگانی ازایندست و در این حد. اما در مجموعۀ این عظمتها و شکوهها و در بین این برجستهترینها ـ که ذکرشان برای ما فقط لقلقۀ لسان است و امثال ما، دل و روح و جانشان، بسیار کوچکتر و خُردتر و حقیرتر از آن است که بخواهند این معنویتها را درک کنند؛ همینطور از دور تصویری در ذهنشان دارند و آن را بر زبان میآورند، که باز این تصویر هم، از کلمات خودشان است ـ چند نمونۀ بسیار نادر وجود دارد که از حد توصیف و بیان بالاترند و یکی از اینها، فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها است. فقط با پیامبر و با امیرالمؤمنین میشود او را مقایسه کرد. (69/10/17) معصوم است دیگر. نه بهحسب مسئولیت رسمی، پیغمبر است؛ نه بهحسب مسئولیت رسمی، امام و جانشین پیغمبر است؛ اما در رتبه، در حد پیغمبر و امام است. (89/3/13) یعنی مقام آن بزرگوار بهگونهای است که علمای بزرگ مسلمین و صاحبان فکر و نظر، بحث میکردند که آیا زهرای اطهر سلاماللهعلیها بالاتر است یا علیبنابیطالب علیهالسلام؟ این کم مقامی است که بزرگان اسلام بنشینند، یکی بگوید: «زهرا بالاتر است» و یکی بگوید: «علی بالاتر است»؟ این خیلی مقام است! (71/9/24) امام عسکری علیهالسلام ـ طبق حدیثی که از ایشان نقل شده ـ میفرمایند: «نَحنُ حُجَجُ اللهِ عَلَى خَلقِهِ وَ جَدَّتُنا فاطِمَةُ حُجَّةُ اللهِ عَلَینا»[1]. فاطمۀ زهرا سلماااللهعلیها حجتِ حجت خداست، امام ائمه است؛ شخصیت، دیگر از این بالاتر؟ (92/2/11)
میدانید که همزمانی و همعصری یکی از چیزهایی است که مانع میشود که انسان درست شخصیتها را بشناسد. ستارگان درخشان عالم بشریّت، غالباً در زمان حیاتشان، بهوسیلۀ همعصرانشان شناخته نشدهاند؛ مگر عدۀ کمی از برجستگان که انبیا و اولیا باشند؛ آنهم بهوسیلۀ عدۀ معدودی. اما فاطمۀ زهرا سلماااللهعلیها آنچنان است که در زمان خودش، نهفقط پدرش و همسرش و فرزندانش و شیعیان خاصشان، بلکه حتی آنکسانیکه شاید رابطۀ صمیمانه و گرمی هم با آن بزرگوار نداشتند، زبان به مدح آن بزرگوار گشودند. نگاه کنید کتابهایی را که دربارۀ فاطمۀ زهرا سلماااللهعلیها نوشته شده است بهوسیلۀ محدثین اهل سنت، میبینید که بسیاری از این روایاتی که از زبان پیغمبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم در ستایش صدیقۀ طاهره علیهاالسلام صادر شده است، یا رفتار پیغمبر با آن بزرگوار را نقل میکند، از زبان کسانی است که از آن قبیل بودهاند؛ مثل بعضی از زوجات پیغمبر و دیگران. (73/9/3)
فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها یکی از چند دختر پیغمبر است. طبق آنچه که در آثار آمده، چهار دختر رسول خدا داشتند که کوچکترین آنها فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها است. (64/11/4) بیشترین سنی که برای فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها طبق تواریخ مختلف گفته میشود، از هجده سال است تا بیستودو سال. (83/5/17) در طول مدت کوتاه دوران جوانیِ این بانوی بزرگوار، آنقدر درس و حادثههای عبرتآموز و الهامبخش وجود دارد که هرکدامِ آنها، محتاج یک شرح جداگانه است. فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها در طول دوران زندگی، یکی از چهرههای برجستۀ حاضر در صحنۀ انقلاب اسلامی بوده. بهعنوان یک بانوی طراز اول اسلام، از هیچیک از مسائل مهمی که در دوران بعثت و رسالت و سپس هجرت، بر مسلمانها میگذشته است، فاطمۀ زهرا علیهاالسلام فارغ نبوده است، و در همۀ آنها نقش داشته. احترام شگفتانگیز پیغمبر به این بانوی جوان، که دختر خود او هم هست، نشاندهندۀ عمق و عظمت شخصیت این بزرگوار است. (64/11/4) اینکه از قول پیغمبر اکرم نقل شده است: «فِداها اَبوها»، خودش یک نشانه است. (83/5/17) در روایات ما وارد شده که پیغمبر اکرم در هر سفری، آخرین کسی را که با او وداع میکردند فاطمۀ زهرا بود، و بعد از برگشتن از سفر، اولین کسی را که دیدار میکردند، فاطمۀ زهرا بود. درمقابل فاطمۀ زهرا سلماااللهعلیها عظمت پیغمبر به حالت احترام درمیآمد، و رسول خدا برای دختر خود، که بانوی جوانی بود، احترامی قائل بود که در نظر بینندگان یک امر فوقالعاده و عجیب تلقی میشد و نشاندهندۀ عظمت شخصیت فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها است. (64/11/4)
پیغمبر محبتش به فاطمه صرفاً محبت دختری و فرزندی نبود، فرزندان دیگر هم پیغمبر داشت. دختران پیغمبر بودند، بزرگ شدند و ازدواج کردند خواهرهای فاطمۀ زهرا سلماااللهعلیها. البته در زمان زندگی پیغمبر همهشان از دنیا رفتند. اما پیغمبر به هیچکدام از این دخترها علاقهای را که به فاطمۀ زهرا داشت، نداشت؛ آنهم اینطور علاقه، علاقهای توأم با تکریم و احترام. کدام پدری دست دختر بزرگ خودش را با احترام میبوسد؟ (67/11/8)
پیغمبر اکرم فرمودند: «اِنَّ اللهَ لَیَغضَبُ لِغَضَبِ فاطِمَةَ» آنچه که فاطمه را به غضب میآورد، پروردگار عالم را هم به غضب میآورد. آنچه که فاطمۀ زهرا را خوشحال میکند، خدا را هم خوشحال میکند...کلام پیغمبر اکرم، کلام پروردگار است. وقتیکه او دربارۀ زهرا یک جملهای بیان فرمود، آن جمله گفتۀ پروردگار عالم است. اگر او فرمود که غضب فاطمه موجب غضب خداست، این معنایش این است که خود پروردگار عالم این حرف را زده است، پس عظمت مقام زهرا آنچنان است که غضب او خدا را غضبناک میکند؛ یعنی اگر چنانچه او در عالم از یک پیشامدی، از یک امری، از گمراهی مردم، از نادانی مردم، از بدبختی مردم غضبناک شد، پروردگار عالم هم بهخاطر غضب فاطمه غضبناک است. 1353/1 این یک روایت.
در روایتی دیگر رسول اکرم فرمودند: «فاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي» فاطمه پارۀ تن من است، قسمتی از وجود من است، «مَن آذاها فَقَد آذانی» هرکه او را آزار کند و اذیت کند، من را اذیت و آزار کرده است. اینهم یک روایت. 11353/1
این حدیث معروف از عایشه است که گفته: «وَ اللّهِ ما رَاَیتُ فی سَمتِهِ وَ هَدیِهِ اَشبَهُ بِرَسولِاللهِ مِن فاطِمَةَ» هیچکس را ازلحاظ هیئت، چهره، سیما، درخشندگی، حرکات، رفتار، به شباهت فاطمه به پیغمبر اکرم ندیدم. «وَ کانَ اِذا دَخَلَت عَلیَ رَسولِاللهِ قامَ اِلَیها» وقتیکه فاطمۀ زهرا بر پیغمبر وارد میشد، «قامَ اِلَیها» برمیخاست و مشتاقانه بهسمت او میرفت. این معنای تعبیرِ «قامَ اِلَیها» است. اینطور نبود که فاطمۀ زهرا سلماااللهعلیها وقتی وارد اتاق میشود، پیغمبر جلوی پای او فقط بلند شود، «قامَ اِلَیها» بلند میشد، بهسمت او میرفت. آنوقت در بعضی از همین نقلها، باز از همین راوی اینطور آمده است: «وَ کانَ یُقَبِّلُها وَ یُجَلِّسُها مَجلِسَهُ» فاطمۀ زهرا را میبوسید، دست او را میگرفت، میآورد در جای خودش مینشاند. 173/9/3
هنگامیکه آیۀ شریفۀ «لا تجَعَلوا دُعآءَ الرَّسولِ بَینَکُم کَدُعآءِ بَعضِکُم بَعضًا»[4] نازل شد ـ که به مسلمانها دستور داده شد که پیغمبر را آنطوریکه همدیگر را صدا میزنند، صدا نزنند، بلکه به لقبِ «یا رسولالله» بگویند ـ یک روز در همان روزها، رسول اکرم وارد شد بر منزل فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها. فاطمۀ زهرا گفت: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا رَسولَاللهِ»، پیغمبر اکرم دخترش را در آغوش گرفت، میان دو چشم او را بوسید ـ آنطوریکه نقل میشود ـ فرمود دخترم تو به من یا رسولالله نگو. تو به من بگو، بابا، «ذَلِکَ اَشفیَ لِلقَلبِ وَ أشکا لِلروحِ» این برای من دلنشینتر است. 163/11/12 چه بگوید انسان دربارۀ این دختر؟چه بگوید دربارۀ این موجود باعظمت؟
عظمت فاطمۀ زهرا سلماااللهعلیها در سیرۀ آن بزرگوار آشکار است. یک مسئله این است که ما چه شناختی از فاطمۀ زهرا سلماااللهعلیها داریم؟ (73/9/3) اولاً احتیاج به شناخت فاطمۀ زهرا علیهاالسلام را من مختصری بشکافم که چرا ما یکچنین نیازی داریم؟ خب، شخصیتهای برجسته زیادند، ازجمله شخصیت ائمۀ معصومین علیهمالسلام. ما مثلاً خیلی احتیاج داریم که شخصیت حضرت هادی علیهالسلام را، یا حضرت عسکری علیهالسلام را، یا حضرت باقر علیهالسلاام را بشناسیم. شک نیست که شناخت شخصیت هرکدام از این بزرگوارها که اسوهها و الگوها و درسهای عینی برای خودسازی انسان هستند، برای ما لازم است. اما وقتی دربارۀ امام صادق علیهالسلام سخن میگوییم و شخصیت امام صادق را مثلاً از ابعاد مختلف بررسی میکنیم، گویی شخصیت امام باقر را هم بررسی کردیم، گویی شخصیت امام هادی را هم بررسی کردیم. گویی امامت بااینکه مصداقها و عنوانهای گوناگون دارد، در یک موجود، در یک مصداق، همواره میتواند آن تبلور و تمرکز و تجسم حقیقی خودش را داشته باشد. هیچ اشکالی ندارد که ما از امام سخن بگوییم و آن امام را در قالب زندگی امام صادق معرفی کنیم مثلاً، یا امام باقر یا امام سجاد؛ هرچند که جزئیات و خردهریزهای زندگی هرکدام از اینها و شگردهایشان و تاکتیکهای مبارزهشان احیاناً با دیگری تفاوتهایی دارد، اما شخصیت امام و تجسم امامت را در همۀ این بزرگوارها میشود پیدا کرد و یکی از اینها ازاینجهت مُغنی[6] از دیگری است.
حالا این یک مثال بود من زدم برایتان، در مورد شخصیتهایی که برجستهاند، ارزشمندند، شناختنی هستند واقعاً؛ اما شناخت آنها، آن ضرورت و فوریت را ندارد که در مورد فاطمۀ زهرا هست، به دلیلی که خواهم گفت. یا مثلاً چهرۀ انسان مؤمن را ما میخواهیم ترسیم کنیم. خب، یکی از مؤمنین شناختهشده و معروف و همهجانبه را انتخاب میکنیم؛ مثلاً جناب ابیذر را، مثلاً سلمان را، مثلاً حبیببنمظاهر را، مثلاً یحییبنامطویل را، هرکدام را شما خواستید، در هر دورهای از دورهها که خواستید، یک مؤمن شناختهشده، یک انسان برجسته که ابعاد گوناگون یک انسان مؤمن در او متجلی است، این را گزینش کنید، بررسی کنید، تحلیل کنید، شناسایی کنید، چهرۀ انسان مؤمن در قالب یک حقیقت و مصداق عینی آشکار خواهد شد.
اگر چنانچه بخواهید دربارۀ نبوتها بحث بکنید ـ این بحثی بوده که خود من مدتها، سالها پیش، روی آن کار میکردم، بحث میکردم، مطرح میکردم، بحث نبوتها و چهرۀ نبی، سیمای نبوت ـ نبوت را در چهرۀ پیغمبران میشود دید. زندگی حضرت موسی یا حضرت ابراهیم یا حضرت عیسی یا بقیۀ پیغمبران، بهطور مشخص و خاص در بسیاری از نقاط ابهام دارد، اما هر یک از اینها را که ما بخواهیم از جهت شخصیت نبوت مورد بررسی قرار بدهیم، میتوانیم چهرهاش را در قرآن پیدا کنیم، ترسیم کنیم و مثلاً شخصیت نبی را در قالب شخصیت موسی علیهالسلاام معرفی کنیم. بگوییم پیغمبر یعنی این. یا در قالب آن چیزی که دربارۀ پیغمبران مثلاً در نهجالبلاغه یا در آیات گوناگون قرآنی وجود دارد.
شخصیت فاطمۀ زهرا ازاینجهت شبیه آنهای دیگر نیست، شبیه این مواردی که گفتم نیست، یک شخصیت یکتا و یگانه است؛ یعنی شما هیچ شخصیت دیگری را نمیتوانید پیدا کنید که مجسمکنندۀ هویت حقیقی و همهجانبۀ زن مسلمان باشد، آنچنانکه زهرا علیهاالسلام بوده. زنان برجستۀ دیگری ما میتوانیم پیدا کنیم، اما اولاً نه از جهت اوج و عظمت برجستگی به پای زهرا علیهاالسلام میرسند، نه از جهت همهجانبهبودن زندگی آنها، و حضور تمام ابعاد زندگی یک زن در زندگی آنها. خب، ما حضرت زینب را میشناسیم؛ اما زینب را شما در کربلا میشناسید، در شام میشناسید، در هنگام خروج از مکه میشناسید، اما در زندگی خصوصی با عبدالله جعفر، شوهرش، هم میشناسید؟ درحالیکه این یکی از ابعاد مهم زندگی زن است. زن مسلمان نمیتواند یک زن کامل و یک مسلمان کامل باشد، درحالیکه آن بُعد خانهآرایی و ادارۀ کانون خانواده را ما در او ندیده بگیریم، نمیشود! اصلاً ظرافت قضیه همین است. ظرافت قضیه در مورد زن همین است که در او، در خصلتها و ویژگیهای او، یک سری اضداد وجود دارد که همۀ آنها باید رشد خودشان را در جهت تکامل بکنند و این جز در انسان مسلمان و زن مسلمان امکانپذیر نیست، اهمیت قضیه این است. (64/12/10)
در سه صحنه، فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها را ما بایستی ببینیم و نقش این بانوی بزرگ و استثنایی خلقت را در این سه صحنه درست بسنجیم. و اینها را درست تشریح کنیم برای دیگران. یکی در صحنۀ زندگی، بهعنوان یک مسلمان، مثل بقیۀ مسلمانها. فاطمۀ زهرا بهعنوان یک مسلمان چه میکرده؟ عبادت فاطمه، اخلاق فاطمه، معاشرت فاطمه، که شما ببینید در روایات ما چقدر هم به این خصوصیات، عِلم این مخدّره سلاماللهعلیها و عبادتش و معرفتش تعرض شده و بحث شده دربارهاش.
دوم، بهعنوان یک زن در صحنۀ جامعه. آیا در محیط اجتماع و در صحنۀ مبارزات اجتماعی و حرکت اجتماعی و تضامن اجتماعی، فاطمۀ زهرا سلااماللهعلیها نقشی داشته یا نه؟ آنوقت اینجاست که میرسیم به جهاد فاطمه علیهاالسلاام به مبارزات فاطمه، به تبلیغ فاطمه، به آن خطبۀ شگفتآور فاطمه علیهاالسلام به استقبالش از خطرات و از مسائلی که در یک جامعۀ انقلابی وجود دارد. یک زن در جامعه چه میکند؟ خیلیها خیال میکنند که زن از نظر اسلام در صحنۀ جامعه، کاری ندارد، درحالیکه ما نگاه میکنیم میبینیم نهخیر، فاطمۀ زهرا در متن جامعه، آنهم در خطرناکترین بخشهای جامعه حضور دارد. آنوقتیکه صحبت از خلافت است، و مبارزات سیاسی در اسلام مطرح میشود؛ آن قهرمانی که وسط میایستد و سلمان و ابوذر و مقداد و عمار و حذیفه و حتی خود علیبنابیطالب دور او جمع میشوند، او فاطمۀ زهراست. عَلَم مبارزه اوست. این یک واقعیت تاریخی است، ارتباط به بحث کلامی ندارد. فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها بعد از رحلت پیغمبر برای خلافت علیبنابیطالب به یک مبارزۀ مستمرِ شبانهروزی خستگیناپذیر دست زده، این را که کسی نمیتواند منکر بشود. خود فاطمۀ زهرا سلااماللهعلیها محور مبارزه بود.
ببینید، در صحنۀ مبارزات اجتماعی، زن یکچنین حضور فعالی میتواند داشته باشد؛ و باید داشته باشد. این الگوست برای ما، نمیشود بگوییم که خب، او فاطمۀ زهرا بود، به زنهای ما چه! نه؛ چون فاطمۀ زهرا بود، زنهای ما بایستی از آن الگو پیروی و اتّباع کنند. اگر دختر پیغمبر نبود، اگر معصوم نبود، اگر مورد عشق و محبت رسول خدا نبود، اگر کارش و عملش بهوسیلۀ معصوم تقریر نشده بود ـ که خود او هم معصوم است ـ که ما نمیگفتیم باید پیروی کنند. و او از زینب کبری، دخترش، خیلی بالاتر و خیلی قویتر و خیلی جامعتر و همهجانبهتر عمل کرده، و در طول زندگی اقدام کرده. اینهم یک صحنه است.
صحنۀ سوم بهعنوان یک زن در زندگی خصوصی، در زندگی خانوادگی؛ یعنی بهعنوان یک مادر، بهعنوان یک همسر، بهعنوان یک زن صبور بر مشکلات. بهعنوان زنی که شوهرش در طول این هشت نُه سال همسری، بیش از سی بار به جنگ رفته، در عملیات ݣݣشرکت کرده، و این بانوی مخدره اینها را تحمل کرده. (64/12/11) یکبار اتفاق نیفتاده که این زن از همسرش..یک خواهشی بکند، فلان چیز را برای من تهیه کن. خب، این برای زن جایز است، مباح است، [اما] اتفاق نیفتاده، هرگز. یعنی چه؟ یعنی بر تمام خواهشهای خودش مسلط و سوار است. زمام خواهشها در دست اوست، زمام او در دست خواهشها نیست. (63/12/21)
روایت دارد: «سُمِّیَت فاطِمَةُ الزَّهراءَ»[7] فاطمه را زهرا نامیدند، چون روزی سه بار در چشم علی علیهالسلاام میدرخشید. زن اگر در هر میدانی پشتیبان مرد باشد، نیروی مرد به چندین برابر میرسد. این زن حکیم، این زن عالم، این زن محدث، این زنی که با عوالم غیب ارتباط داشت، این زنی که فرشتگان با او حرف میزدند، این زنی که قلب او همچون قلب علی و پیغمبر، روشن به عوالم مُلک و ملکوت بود، (71/9/24) فقط مسئولیت نبوت و امامت نداشته، واِلّ ازلحاظ معنوی، تفاوتی با پیغمبر و امیرالمؤمنین علیهماالصلاةوالسلام ندارد. (72/9/8)
با همۀ این ظرفیت؛ با همۀ این مقام شامخ، در همۀ مراحل زندگی و تا زمانی که زنده بود، پشت سر امیرالمؤمنین علیهالسلام مثل کوه ایستاد. (71/9/24) شوهر جوان او ـ که بسیار هم برایش محبوب بود ـ در طول این تقریباً ده سالی که باهم زن و شوهر بودند تا آخر عمر حضرت زهرا، بارها به جنگ رفت. شاید بشود گفت در صدینود جنگهای پیغمبر، در همۀ این جنگها تقریباً ـ مگر چند تایش ـ این مرد جوان، شمشیرش بهدست، پیشاپیش همه شرکت داشت. یعنی این شوهر جوان غالباً در جبهه بود. برمیگشت، یک جنگ دیگر شروع میشد، باز اولکسی که میرفت او بود، اولداوطلب او بود. یکبار نشد که این خانم به شوهرش بگوید حالا این دفعه را شما خوب است نروید! یا یک چهرهای در هم بکشد، اظهار انزجاری بکند. اتفاق نیفتاد. یعنی این شوهر، شوهر اوست، اما شوهر و او و بچهها و پدر و همۀ دنیا، برای این هدفند. چون شوهر اوست که نبایستی از هدفش باز بماند، او هم باید دنبال این هدف حرکت کند. (63/12/21) ببینید انسان چقدر روحیۀ قوی باید داشته باشد تا بتواند این شوهر را تجهیز کند؛ دل او را از دغدغۀ اهل و عیال و گرفتاریهای زندگی خالی کند، و به او دلگرمی بدهد. (77/2/7) آنچنان زندگی کند که یک زن مسلمان با شوهر مجاهد خود باید زندگی کند؛ یعنی در کمال همراهی. هیچوقت شکایت نکرد. هیچوقت از اینکه امیرالمؤمنین، دائماً به فکر هدفهای نظام اسلامی است و به مسائل جزئی زندگی خود چندان رسیدگی نمیکند، شِکوه نکرد. (72/9/17)
ازلحاظ زندگی هم وضع روبهراهی ندارند؛ همان چیزهایی که شنیدید: «وَ یُطعِمونَ الطَّعامَ عَلَی حُبِّهِ مِسکیناً وَ یَتیماً وَ اَسیراً * اِنَّما نُطعِمُکُم لِوَجهِ اللهِ»[8]، یعنی حقیقتاً زندگی فقیرانۀ محض. (77/2/7) اینکه شنیدهاید در خانۀ امیرالمؤمنین گاهی غذا پیدا نمیشد و خود آن بزرگوار و فاطمۀ زهرا و فرزندانشان علیهمالسلام گرسنه سر میکردند، برای این بود که امیرالمؤمنین همۀ فعالیت و همت و تلاشش برای کارهای عمومی کشورِ تازهولادتیافتۀ اسلامی بود و به مسائلِ زندگی خود نمیرسید. واِلّ اگر امیرالمؤمنین جهاد و حکومت و حمایت از پیغمبر و مسائل جاری کشور را که به او ارتباط داشت، کنار میگذاشت و مشغول کاسبی میشد، قدرتش میتوانست او را یک ثروتمند کند. (72/9/17) این همان علی است که بعدها در دوران پیریاش میرفت داخل چاه، چاه میکنْد، و مثل گردن شتر، آب از این چاه بیرون میآمد، هنوز دست و رویش را نشُسته، مینشست وقفنامۀ این چاه را مینوشت. از این کارها زیاد کرده. چقدر نخلستانها آباد کرده بود. این همان مدینه است، چرا باید امیرالمؤمنین گرسنه بماند؟ که روایت دارد فاطمۀ زهرا رفت خدمت پیغمبر، آنقدر گرسنگی کشیده بودند که پیغمبر زردی گرسنگی را در صورت فاطمۀ زهرا مشاهده کرد؛ و دل پیغمبر سوخت و دعا کرد برای دخترش. (73/9/3)
این خانم، با این منزلت، با این مقام، کار منزل را هم خودش میکرد. پذیرایی از شوهر و فرزندان هم بر عهدۀ خود او بود. روایاتی که دربارۀ «دَستاس» فاطمۀ زهرا سلماااللهعلیها هست، فراوان و متعدد است.[9] این بزرگوار، یک زن خانهدار بود، شوهردار بود. (71/9/24) در همین خانوادۀ پرخطرِ پرزحمت، فاطمۀ زهرا فرزنددار میشود و این فرزندان را به بهترین وجهی تربیت میکند. و میشود فهمید که تأثیر تربیت فاطمۀ زهرا، تا زنده بوده، روی این دو پسر و یک یا دو دختر ـ که اختلاف روایات هست ـ بیشتر بوده از تأثیر تربیت امیرالمؤمنین. چون دائماً با این بچهها بوده و امیرالمؤمنین در سفر بود، بیرون بود، مشغول کار بود. فاطمۀ زهرا روی این بچهها اثر گذاشته. حسینِ کربلا و زینبِ کربلا را، فاطمۀ زهرا پروریده و آفریده. آن قهرمانها و آن شخصیتها را، آغوش فاطمۀ زهرا بهوجود آورده و درست کرده. (64/12/10) حالا امام حسن و امام حسین، شما بگویید اینها امام بودند و طینت امامت داشتند؛ زینب که امام نبود. (77/2/7)
همۀ این افتخارات و کارهای بزرگ و مقامات عالی معنوی و دستنیافتنی آن انسان والا و آن زنِ بینظیر تاریخ بشر و سیدۀ زنان عالم، و ضمناً همۀ آن صبرها و ایستادگیها و موقعشناسیها و کلمات پرباری که در این زمانها از ایشان صادر شده است؛ همۀ این حوادث بزرگ، در دوران کوتاه جوانی این بزرگوار اتفاق افتاده است. یکوقت این قضیه را بهعنوان یک موضوع مرثیهسرایی مطرح میکنیم و میگوییم که این بزرگوار سن کمی داشتند یا جوان بودند، که این، موضوعِ مصیبتخوانی و مرثیهسرایی میشود. یکوقت این را بهعنوان یک امر قابل تدبر و حاوی درسها میدانیم و با این چشم نگاه میکنیم؛ آنوقت اهمیت ویژهای پیدا میکند. چگونه یک انسان در دوران کوتاه زندگی، از مبدأ کودکی به بعد، تا زمان شهادت..اینهمه معارف و اینهمه علوّ مقامات معنوی را بهدست آورد. این حاکی از یک تربیت فوقالعادۀ فوق بشری است. (76/6/26)
پاورقیها
۱.عوالم العلوم و المعارف و الاحوال من الآيات و الاخبار و الاقوال (عبداللهبننورالله بحرانی، متوفی قرن دوازدهم)/ فی احوال فاطمة الزهراء/ ابواب اولادها و ذریّتها/ باب4/ حدیث5
۲.این سه روایت در کتاب بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب تاریخ سیدة نساء العالمین آمدهاند./ باب3، حدیث7 / باب3، حدیث2 / باب7، حدیث11
۳.سنن ابیداوود (ابوداوود سلیمانبناشعث سجستانی، متوفی 275 ق)/ کتاب الادب/ باب ما جاء فی القیام/ حدیث 5217
۴.سوره مبارکه نور/ آیه 63
۵.در بحارالانوار این روایت با این تعبیر آمده است: «فَاِنَّهَا اَحیَا لِلقَلبِ وَ اَرضَی لِلرَّبِّ»، زیرا قلب من به این کلمه خشنود و زنده میشود و خداوند نیز آن را بیشتر دوست میدارد. (بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب تاریخ سیدة نساء العالمین/ باب3/ حدیث39)
۶.(غنی)، بینیازکننده، کفایتکننده
۷.بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب تاریخ سیدة نساء العالمین/ باب2/ حدیث 14
۸.سوره مبارکه انسان/ آیات 8 و 9، «و به [پاس] دوستیِ [خدا]، بینوا و یتیم و اسیر را خوراک میدادند ٭ [و میگفتند:] ما برای خشنودی خداست که به شما اطعام میکنیم.»
۹.از جملۀ این روایات، روایتی است که سلمان، نقل کرده. «حضرت فاطمه علیهاالسلام نشسته بود و با آسیایی که در مقابلش بود، جو آسیا میکرد و دستۀ آسیا خونآلود بود. و در این حال حسین در گوشۀ اتاق از گرسنگی بیقراری میکرد. من به فاطمه گفتم: ای دختر رسول خدا، پوست دستان شما مجروح شده، درصورتیکه خادمۀ شما، فضّه، حاضر و بیکار است. فاطمه گفت: رسول خدا به من توصیه کرده که کار منزل یک روز به عهدۀ من باشد و یک روز به عهدۀ او، و نوبت کار او دیروز بوده است. سلمان میگوید: به حضرت گفتم، من بندۀ آزادشدۀ پدر شما هستم، پس اجازه دهید یا جو را آسیا کنم یا اینکه حسین را ساکت کنم. حضرت فاطمه گفت: من بر آرامکردن حسین تواناترم، تو آسیاکردن جو را عهدهدار باش. من مقداری از جو را آسیا کرده بودم که پس از اذان، اقامۀ نماز گفته شد، برخاستم و نمازم را با رسول خدا به جا آوردم. هنگامیکه از نماز فارغ شدم، آنچه را که دیده بودم برای علی علیهالسلام تعریف کردم. پس او گریه کرد و خارج شد و پس از مدتی بازگشت درحالیکه خندان بود. پیامبر علت خنده را از علی علیهالسلام پرسید و او گفت: نزد فاطمه رفتم، او را دیدم که بر قفا خوابیده و حسین بر روی سینهاش به خواب رفته و آسیایی که درمقابل او بود بهخودیِخود کار میکرد. پیامبر لبخندی زد و فرمود: ای علی، تو میدانی که خداوند فرشتگان زیادی در زمین دارد که تا روز قیامت محمد و آل محمد را خدمت خواهند کرد.» (بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب تاریخ سیدة النساء العالمین/ باب3/ حدیث 33)