فیوضات[1] فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها به مجموعۀ کوچکی که درمقابل مجموعۀ انسانیت، جمع محدودی بهحساب میآید، منحصر نمیشود. اگر با یک دید واقعبین و منطقی نگاه کنیم، بشریت یکجا مرهون فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها است. این گزاف نیست؛ این یک حقیقتی است. همچنانیکه بشریت مرهون اسلام است، مرهون قرآن است، مرهون تعلیمات انبیا و پیغمبر خاتم صلیاللهعلیهوالهوسلم است. در همیشۀ تاریخ اینطور بوده است، امروز هم همینطور است و روزبهروز نور اسلام و معنویت فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها آشکارتر خواهد شد و این را بشریت لمس خواهد کرد. آنچه ما وظیفه داریم، این است که خود را شایستۀ انتساب به آن خاندان کنیم؛ چون این سخت است. منتسببودن به خاندان رسالت و از جملۀ وابستگان آنها و معروفین به ولایت آنها بودن، دشوار است.[2] همچنانیکه در زیارت میخوانیم که ما معروفین به دوستی و محبت شما هستیم؛ این یک وظیفۀ مضاعفی را بر دوش ما میگذارد.
این خیر کثیری که در این سورۀ مبارکه، خدای متعال مژدۀ آن را به پیغمبر اکرم داد که: «اِنّا اَعطَیناکَ الکَوثَر»[3] ـ که تأویل[4] آن، فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها است ـ درحقیقت مجمع همۀ خیراتی است که روزبهروز از سرچشمۀ دین نبوی بر همۀ بشریت و بر همۀ خلایق فرومیریزد. خیلی سعی کردند آن را پوشیده بدارند و انکار کنند، اما نتوانستند؛ «وَ اللهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَو کَرِهَ الکافِروَ»[5].
ما باید خودمان را به این مرکز نور نزدیک کنیم و نزدیکشدن به مرکز نور، لازمهاش و خاصیتش، نورانیشدن است. باید نورانی بشویم؛ باید با عمل و نهفقط با محبت خالی، با عمل؛ عملی که همان محبت و همان ولایت و همان ایمان، به ما آن را املا میکند و آن را از ما میخواهد. با این عمل، باید بشویم جزو این خاندان، وابستۀ به این خاندان. اینطور نیست که قنبرِ[6] درِ خانۀ علی علیهالسلام شدن، کار آسانی باشد. اینطور نیست که «سَلمانُ مِنّا اَهلَ البَیت»[7] شدن، کار آسانی باشد. ما جامعۀ موالیان و شیعیان اهلبیت علیهمالسلام توقع داریم از آن بزرگواران که ما را از خودشان بدانند، جزو خودشان، از حاشیهنشینان خودشان؛ «فلان ز گوشهنشینان خاک درگه ماست»[8]. دلمان میخواهد اینطور اهلبیت دربارۀ ما قضاوت کنند؛ اما این آسان نیست؛ این با ادعا فقط بهدست نمیآید؛ این، عمل لازم دارد، گذشت لازم دارد، ایثار لازم دارد، تشبّه و تخلّق به اخلاق آنها لازم دارد.
شما ملاحظه کنید، این بزرگوار در چه سنی اینهمه فضایل را حائز شد؟ در چه مدت عمری اینهمه درخشندگیها را از خود بُروز داد؟ در عمری کوتاه؛ هجده سال، بیست سال، بیستوپنج سال ـ از هجده سال گفتند سن مبارک فاطمۀ زهرا را ـ بیهوده بهدست نمیآید اینهمه فضایل؛ «اِمتَحَنَکِ اللهُ الَّذی خَلَقَکِ قَبلَ اَن یَخلُقَکِ فَوَجَدَکِ لِمَا امتَحَنَکِ صابِرةً»[9]. خدای متعال، آزمود این بندۀ برگزیده را، زهرای اطهر را. دستگاه خدای متعال، دستگاه حسابوکتاب است؛ آنچه میبخشد، با حسابوکتاب میبخشد. او میداند گذشتِ این بندۀ خالص خود را و ایثار او را و معرفت او را و فدا شدنِ او را در راه اهداف الهی؛ لذاست که او را مرکز فیوضات خود قرار میدهد. (1370/10/5)
روایتی من خواندم یکوقتی که «زَهَرَ نورُها لِمَلائِکَةِ السَّماءِ»[10] کرّوبیانِ ملأِاعلی[11] از درخشندگی فاطمۀ زهرا چشمهایشان خیره میشود، برای آنها میدرخشد. من و شما که چیزی نیستیم. خب، ما چه استفاده[ای] بکنیم؟ ما باید راه را پیدا کنیم از این ستارۀ درخشان، راه بهسوی خدا را، راهِ بندگی را که راه راست است؛ و همین فاطمۀ زهرا این راه را رفت که این شد. اگر میبینید خدا خمیرۀ[12] او را هم خمیرۀ متعالی قرار داده است، زیرا خدا میدانست که این موجود در عالم ماده و عالم ناسوت[13]، از امتحان خوب بیرون خواهد آمد؛ «اِمتَحَنَکِ اللهُ الَّذی خَلَقَکِ قَبلَ اَن یَخلُقَکِ فَوَجَدَکِ لِمَا امتَحَنَکِ صابِرَةً»؛ قضیه این است. خدای متعال حتی آن خمیره را هم اگر لطف ویژهای دربارهاش میکند، بخشی مربوط به این است که میداند او از عهدۀ امتحان چگونه بر خواهد آمد؛ واِلّ خمیرۀ خوب خیلیها داشتند، مگر همه توانستند از عهده بربیایند؟ این بخش از زندگی فاطمۀ زهرا آنی است که ما به آن برای نجات خودمان احتیاج داریم؛ برای نجات خودمان. حدیث از طُرق شیعه است که پیغمبر فرمود به فاطمه: «یا فاطِمَةُ، اِعمَلی فَاِنّی لا اُغنی عَنکِ مِنَ اللهِ شَیئًا»[14]؛ به همین فاطمه فرمود؛ ای عزیز من! ای فاطمۀ من! پیش خدا من تو را نمیتوانم از چیزی بینیاز کنم. یعنی خودت باید به فکر خودت باشی. (1373/9/3) یعنی پیش خدا، نسبتِ با من و ارتباطِ با من به درد تو نمیخورد. (1382/5/28) و او به فکر خود بود از دوران کودکی تا پایان عمر کوتاه.
و شما ببینید چگونه زندگی کرده است! تا قبل از ازدواج که دخترکی بوده است کاری کرده است با آن پیامبرِ رحمت و نور و پدیدآورندۀ دنیای نو و آن رهبر و فرماندۀ عظیم انقلاب جهانی ـ که تا ابد این انقلاب باید بماند و پیغمبر آن روز این پرچم را داشت برمیافراشت ـ این دختر با آن پدر به این عظمت کاری کرد که کنیهاش را گذاشتند «اُمُّ اَبیها»[15] مادرِ پدر. اینها خدمت است، اینها کار است، اینها مجاهدت و تلاش است؛ بیخود که نمیگویند امّابیها. چه در دوران مکه، چه در دوران شِعب ابیطالب در آن سختیها، چه آنوقتیکه مادرش خدیجه از دنیا رفت و پیغمبر را تنها گذاشت و دلِ پیغمبر در مدت کوتاهی با دو حادثه شکست، با حادثۀ وفات خدیجه و با حادثۀ وفات ابیطالب؛ به فاصلۀ کمی این دو نفر از دست پیغمبر رفتند، پیغمبر احساس تنهایی میکرد و فاطمۀ زهرا آن روز قد برافراشت، با دستهای کوچک خودش غبار محنت را از چهرۀ پیغمبر ستُرد؛ امّابیها، تسلّبخش پیغمبر، از آنجا شروع شده. (1373/9/3)
حضرت زهرا سلاماللهعلیها در سنین ششسالگی، هفتسالگی ـ به اختلاف؛ چون روایات مختلف است در تاریخ ولادت آن حضرت ـ بودند که قضیۀ شعب ابیطالب پیش آمد. شعب ابیطالب، یک دوران بسیار سختی است در تاریخ صدر اسلام؛ یعنی دعوت پیغمبر شروع شده بود، دعوت را علنی کرده بودند، بهتدریج مردم مکه ـ بهخصوص جوانها، بهخصوص بردهها ـ به حضرت میگرویدند. بزرگان طاغوت مثل همان ابولهب و ابوجهل[16] و اینها دیدند که هیچ چارهای ندارند، جز اینکه پیغمبر و همۀ مجموعۀ دوروبرَش را از مکه اخراج کنند؛ همین کار را هم کردند. یکجا، حالا چندصد نفر یا تعداد زیادی، دهها خانوار را که پیغمبر و خویشاوندان پیغمبر و خودِ ابیطالب ـ بااینکه ابیطالب هم جزو بزرگان بود ـ بچه و بزرگ و کوچک، همه را از مکه بیرون کردند. اینها از مکه خب رفتند بیرون؛ کجا بروند؟ تصادفاً جناب ابیطالب، یک گوشهای در نزدیکی مکه ـ چند کیلومتریِ فرضاً مکه ـ در یک شکاف کوهی، یک مِلکی داشت؛ شعب ابیطالب اسمش بود. شعب، یعنی همین شکاف کوه؛ یک درۀ کوچک. ما مشهدیها به اینطور چیزی میگوییم «بازه». اتفاقاً این از آن لغتهای صحیحِ دقیقِ فارسی سره[17] هم هست؛ بازه، که به لهجۀ محلی، روستاییها به آن میگویند «بَزَه»؛ اما اصلش همان بازه است. یک بازهای، یک شعبی، جناب ابیطالب داشت، یک گوشهای؛ گفتند خب برویم آنجا.
خب فکرش را بکنید در مکه، شب در پاییز بینهایت سرد، روز در تابستان غیر قابل تحمل سه سال اینها در اینجا زندگی کردند! سه سال در این بیابان اینها زندگی کردند! چقدر گرسنگی کشیدند، چقدر سختی کشیدند، چقدر محنت بردند، خدا میداند. یکی از دورانهای سخت پیغمبر، آنجا بود. حالا پیغمبر اکرم در این دوران، مسئولیتش فقط مسئولیت رهبری بهمعنای ادارۀ یک جمعیت نبود؛ باید میتوانست از کار خودش پیش اینهایی که دچار محنت شدند، دفاع کند. میدانید، وقتیکه اوضاع خوب است، کسانی که دور محور یک رهبری جمع شدند، همه خب راضیاند از اوضاع؛ میگویند خدا پدرش را بیامرزد، ما را به این وضع خوب آورد. وقتی سختی پیدا میشود، همه دچار تردید میشوند، میگویند ایشان ما را آوردند؛ ما که نمیخواستیم به این وضع دچار بشویم! ایمانهای قوی البته میایستند؛ اما بالاخره سختیها همه فشار میآورد روی دوش پیغمبر. در همین اثنا[18]، وقتیکه نهایت شدت روحی برای پیغمبر بود، جناب ابیطالب که پشتیبان پیغمبر و امید او بود، و جناب خدیجۀ کبری که او هم بزرگترین کمک روحی برای پیغمبر بود، در ظرف یک هفته از دنیا رفتند. خیلی حادثۀ عجیبی است؛ یعنی پیغمبر تنهای تنها شد.
من نمیدانم شما هیچوقت رئیس یک مجموعۀ کاری بودید، تا بدانید مسئولیت یک مجموعه، معنایش چیست؟ انسان واقعاً بیچاره میشود در یک شرایطی. خب، در این شرایط، حالا نقش فاطمۀ زهرا را ببینید ـ آدم تاریخ را که نگاه میکند، در آن گوشهکنارها هم باید پیدا کنید؛ هیچ فصلی برای این چیزها باز نکردند متأسفانه ـ فاطمۀ زهرا مثل یک مادر، مثل یک مشاور، مثل یک پرستار برای پیغمبر بوده. آنجا بوده که گفتند «فاطِمَةُ اُمُّ اَبیها»، مادرِ پدرش است. این برای آنوقت است؛ یعنی وقتیکه یک دختر مثلاً ششساله، هفتساله، هشتساله، اینطوری بوده. البته در محیط عربی، محیطهای گرم، دخترها زودتر رشدِ جسمی و روحی میکنند؛ مثلاً فرض کنید مثل یک دختر ده، دوازدهسالۀ حالای ما. خب این، احساس مسئولیت است. این نمیتواند الگو باشد برای یک جوان، که نسبت به مسائل پیرامونی خودش اینطور احساس مسئولیت کند، اینطور احساس نشاط کند؟ آن سرمایۀ عظیمِ نشاطی که در وجود او هست، اینها را خرج کند، برای اینکه پدری را که حدود پنجاه سال از سنش میگذشته ـ آنوقت حدود پنجاه سال از عمر پیغمبر میگذشته؛ خب پنجاهساله، مرد مسن است، مرد پیر است تقریباً ـ برای کمک به این مرد پیر همۀ این نیروی جوانی را انسان صرف کند، خرج کند، غبار کدورت و غم را از چهرۀ او پاک کند. این نمیتواند الگو باشد برای یک جوان؟ خیلی چیز مهمی است. (1377/2/7)
آنوقت در چنین دنیایی، پیامبر اکرم دختری تربیت میکند که این دختر، شایستگی آن را پیدا میکند که پیامبر خدا بیاید دست او را ببوسد![19] بوسه بر دست فاطمۀ زهرا ازطرف پیامبر را، هرگز نباید حمل بر یک معنای عاطفی کرد. این خیلی غلط و خیلی حقیر است اگر ما خیال کنیم که چون دخترش بود و دوستش میداشت، دستش را میبوسید. مگر شخصیتی به آن ارجمندی، آنهم با آن عدل و حکمتی که در پیامبر هست و اتکایش به وحی و الهام الهی است، خم میشود و دست دخترش را میبوسد؟ نه، این یک چیز دیگر و یک معنای دیگری است. این حاکی است که این دختر جوان، این زنی که وقتی از دنیا رفته، بین هجده سال تا بیستوپنج سال سن داشته ـ هجده سال هم گفتهاند، بیستوپنج سال هم گفتهاند ـ اصلاً در اوج ملکوت انسانی قرار داشته و یک شخص فوقالعاده بوده است. این، نگرش اسلام به زن است. (1370/10/4)
اما مقام معنوی این بزرگوار، نسبت به مقام جهادی و انقلابی و اجتماعی او، باز بهمراتب بالاتر است. فاطمۀ زهرا به صورت، یک بشر، یک زن، آنهم زنی جوان است؛ اما در معنا، یک حقیقت عظیم، یک نور درخشان الهی، یک بندۀ صالح، یک انسان ممتاز و برگزیده است. آن کسی است که رسول اکرم به امیرالمؤمنین علیهماالسلام فرمود: «یا عَلِیُّ اَنتَ اِمامُ اُمَّتی وَ خَلیفَتی عَلَیها بَعدی وَ اَنتَ قائِدُ المُؤمِنینَ اِلَی الجَنَّةِ وَ کَاَنّی اَنظُرُ اِلَی ابنَتی فَاطِمَةَ قَد اَقبَلَت یَومَ القیامَةِ عَلیٰ نَجیبٍ مِن نورٍ عَن یَمینِها سَبعونَ اَلفَ مَلَکٍ وَ عَن یَسارِها سبعونَ اَلفَ مَلَکٍ وَ بَینَ یَدَیها سبعونَ اَلفَ مَلَکٍ وَ خَلفَها سَبعونَ اَلفَ مَلَکٍ تَقُودُ مُؤْمِنات ِ اُمَّتی اِلَی الجَنَّةِ»[20]. یعنی در روز قیامت، امیرالمؤمنین مؤمنین را به بهشت رهبری میکند، مردان مؤمن را بهسوی بهشت هدایت میکند و فاطمۀ زهرا زنان مؤمن را به بهشت الهی راهنمایی میکند. عِدل امیرالمؤمنین، همپایه و همسنگ امیرالمؤمنین آن کسی است که وقتی در محراب عبادت میایستاد، هزاران فرشتۀ مقرب خدا، به او خطاب میکردند، به او سلام میکردند، به او تهنیت[21] میگفتند و همان سخنی را میگفتند که فرشتگان به مریم اطهر، قبلاً گفته بودند؛ عرض میکردند: «یا فاطِمَةُ اِنَّ اللهَ اصطَفاکِ وَ طَهَّرَکِ وَ اصطَفاکِ عَلیَٰ نِساءِ العالَمینَ»[22]. این، مقام معنوی فاطمۀ زهراست.
زنی، آنهم در سنین جوانی به جایی میرسد از لحاظ مقام معنوی که بنا بر آنچه که در بعضی از روایات هست، فرشتگان با او سخن میگویند و حقایق را به او میآموزند و ارائه میدهند.[23] محدثه است؛ یعنی کسی است که فرشتگان با او حدیث میکنند و حرف میزنند. این مقام معنوی، این میدان وسیع، این قلۀ رفیع، درمقابل همۀ زنهای آفرینش و عالَم است. فاطمۀ زهرا در قلۀ این بلندای عظیم ایستاده و به همۀ زنان عالَم خطاب میکند و آنها را دعوت میکند به پیمودن این راه. آنهایی که در طول تاریخ ـ چه در جاهلیت قدیم، چه در جاهلیت قرن بیستم ـ سعی کردهاند که زن را تحقیر کنند، کوچک کنند، او را دلبستۀ به همین زخارف[24] و زینتهای ظاهری معرفی کنند؛ زن را پابند مُد و لباس و آرایش و طلا و زیورآلات کنند؛ زن را وسیلهای و دستمایهای برای خوشگذرانیهای زندگی وانمود کنند و عملاً در این راه قدم بردارند؛ منطق آنها منطقی است که مثل برف، مثل یخ، درمقابل گرمای خورشیدِ مقام معنوی فاطمۀ زهرا علیهاالسلام ذوب میشود و از بین میرود.
اسلام، فاطمه را، آن عنصر برجسته و ممتاز ملکوتی را، بهعنوان نمونه و اسوۀ زن معرفی میکند. آن زندگی ظاهری او، جهاد او، مبارزۀ او، دانش او، سخنوری او، فداکاری او، شوهرداری او، مادری او، همسری او، مهاجرت او، حضور او در همۀ میدانهای سیاسی و نظامی و انقلابی و برجستگی همهجانبۀ او که مردهای بزرگ را درمقابل او به خضوع وادار میکرد؛ اینهم مقام معنوی او، رکوع او، سجود او، محراب عبادت او، دعای او، صحیفۀ او، تضرع او، ذات ملکوتی او، درخشندگی عنصر معنوی او، و خلاصه، همپایه و هموزن و همسنگ امیرالمؤمنین و پیغمبر بودنِ او؛ زن، این است. الگوی زنی که اسلام میخواهد بسازد، این است. (1368/10/26)
یک نکته در زندگی زهرای اطهر سلاماللهعلیها هست که به آن نکته باید توجه کرد. البته، ما وارد نمیشویم در تعریف مقامات معنوی آن بزرگوار؛ ما قادر نیستیم مقامات معنوی فاطمۀ اطهر علیهاسلامالله را بفهمیم، درک کنیم. حقیقتاً در اوج قلۀ معنویت انسانی و تکامل بشری، فقط خداوند است که بندگان خود را میشناسد و مقام آنها را میبیند و کسانی که همطراز آنها باشند. لذا فاطمۀ زهرا را امیرالمؤمنین خوب میشناخت و پدر بزرگوارش خوب میشناخت و اولاد معصومینش خوب میشناختند. مردم آن زمان و مردم زمانهای بعد و ما در این روزگار نمیتوانیم آن درخشندگی و تلألؤ معنویت را در آن بزرگوار تشخیص بدهیم. نور درخشان معنوی، به چشم همهکس نمیآید و چشمهای نزدیکبین ما و ضعیف ما قادر نیست که آن جلوۀ درخشان انسانیت را در وجود این بزرگواران ببیند.
لذا وارد نمیشویم در صحنۀ تعریف معنوی فاطمۀ زهرا علیهاالسلام لکن در زندگی معمولی این بزرگوار، یک نکته مهم است و آن جمعِ بین زندگی یک زن مسلمان در رفتارش با شوهر، در رفتارش با فرزندان، در انجام وظایفش در داخل خانه، این از یکطرف، و بین وظایف یک انسان مجاهدِ غیورِ خستگیناپذیر در برخوردش با حوادث سیاسی مهمِ بعد از رحلت رسول اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم که به مسجد میآید، سخنرانی میکند، موضعگیری میکند، دفاع میکند، حرف میزند؛ یک جهادگر بهتمامِمعنا؛ خستگیناپذیر، محنتپذیر، سختیتحملکن، اینهم از جهت دیگر؛ و از جهت سوم، یک عبادتگر، یک بهپادارندۀ نماز در شبهای تار و قیامِ لهل و خضوع و خشوع برای پروردگار، که در محراب عبادت، این زن جوان مانند اولیای کهنِ الهی، راز و نیاز میکند با خدا و عبادت میکند.
این سه بُعد را باهم جمعکردن، این آن نقطۀ درخشان زندگی فاطمۀ زهرا علیهاالسلام است. فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها این سه چیز را از هم جدا نکرد. بعضی خیال میکنند آن انسانی که مشغول عبادت است، یک عابد و متضرع و اهل دعا و ذکر است، نمیتواند یک انسان سیاسی باشد. یا بعضی خیال میکنند آنکسیکه اهل سیاست است ـ چه زن و چه مرد ـ و در میدان جهاد فیسبیلالله حضور فعال دارد، نمیتواند اگر زن است، یک زن خانه باشد، با وظایف مادری، با وظایف همسری، با وظایف کدبانویی خانه؛ اگر مرد است، یک مرد خانه، یک مرد دُکان، یک مرد زندگی باشد. خیال میکنند اینها باهم منافات دارد؛ درحالیکه ازنظر اسلام، این سه چیز با یکدیگر منافات که ندارد، ضدیت که ندارد، کمککنندۀ هم در ساختن شخصیت انسان کامل است. (1368/9/22)
شخصیت همهجانبۀ حضرت زهرا
شخصیت زهرای اطهر، در ابعاد سیاسی و اجتماعی و جهادی، یک شخصیت ممتاز و برجستهای است؛ بهطوریکه همۀ زنان مبارز و انقلابی و برجسته و سیاسی عالَم میتوانند درس بگیرند از زندگی کوتاه و پُرمغز آن زنی که در بیت انقلاب متولد شد و تمام دوران کودکی را در آغوش پدری گذراند که در حال یک مبارزۀ عظیم جهانیِ فراموشنشدنی بود. آن خانمی که در دوران کودکی، سختیهای مبارزۀ دوران مکه را چشید، به شعب ابیطالب بُرده شد، گرسنگی و سختی و رعب و انواع و اقسام شدتهای دوران مبارزۀ مکه را لمس کرد و بعد هم که به مدینه هجرت کردند همسر مردی شد که تمام زندگیاش جهاد فیسبیلالله بود و در تمام ده سال تقریباً، قریب یازده سال زندگی مشترک فاطمۀ زهرا و امیرالمؤمنین علیهماالسلام هیچ سالی، بلکه هیچ نیمسالی نگذشت که این شوهر، کمر به جهاد فیسبیلالله نبسته باشد، به میدان جنگ نرفته باشد و این زن، زن بزرگ و زن فداکار، همسری شایستۀ یک مرد مجاهد و یک سرباز و سردار دائمی میدان جنگ را نکرده باشد.
پس زندگی فاطمۀ زهرا اگرچه کوتاه بود، اگرچه در حدود بیست سال ـ اندکی کمتر یا اندکی بیشتر ـ زندگی او بیشتر طول نکشید؛ اما این زندگی، از جهت جهاد و مبارزه و تلاش و کار انقلابی و صبر انقلابی و درس و فراگیری و آموزش به اینوآن و سخنرانی و دفاع از نبوت و دفاع از امامت و دفاع از نظام اسلامی، یک دریای پهناوری از تلاش و مبارزه و کار است و درنهایت هم شهادت. این، زندگی جهادی فاطمۀ زهراست که بسیار عظیم است و فوقالعاده است و حقیقتاً بینظیر است و یقیناً در ذهن بشر ـ چه امروز و چه در آینده ـ یک نقطۀ درخشان و استثنایی است. (1368/10/26)
در محیط علم یک دانشمند والاست. آن خطبهای که فاطمۀ زهرا در مسجد مدینه، بعد از رحلت پیغمبر ایراد کرده است،[25] خطبهای است که به گفتۀ علامۀ مجلسی، بزرگان فُصحا و بُلغا و دانشمندان باید بنشینند کلمات و عبارات این خطبه را معنا کنند. اینقدر پُرمغز است؛ از لحاظ زیبایی هنری، این سخن فاطمۀ زهرا مثل زیباترین و بلندترین کلمات نهجالبلاغه است؛ در حد سخن امیرالمؤمنین. فاطمۀ زهرا میرود در مسجد مدینه، میایستد درمقابل مردم و ارتجالاً [26] حرف میزند! شاید نیم ساعت صحبت کرده است با بهترین و زیباترین عبارات و زبدهترین و گزیدهترین معانی. (1371/9/25)
اصلاً ماها که اهل سخنرانی و حرفزدن ارتجالی هستیم، میفهمیم که چقدر این سخنان عظیم است. یک دختر حالا هجدهساله، بیستساله ـ گفتم چون سنِ دقیق آن حضرت مسلّم نیست، چون تاریخ ولادت آن بزرگوار مسلّم نیست، اختلافی [است] ـ حالا حداقل هجده سال، حداکثر بیستوچهار سال، یک دختر بیستودو، سه، چهارساله مثلاً فرض کنید، آنهم با آن مصیبتها، با آن سختیها میآید داخل مسجد، درمقابل انبوه جمعیت، با حجاب، یک سخنرانیای میکند که این سخنرانی، کلمهکلمهاش در تاریخ میماند.
عربها معروف بودند به خوشحافظگی؛ یعنی یک نفر میآمد یک قصیدۀ هشتاد بیتی را میخواند، ده نفر، بعد از اینکه جلسه تمام میشد، مینشستند مینوشتند این را. این قصایدی که مانده، اینها غالباً اینطوری مانده. در «نوادی»، نادیها ـ یعنی در آن مراکز بهاصطلاح اجتماعی ـ خوانده میشد و ضبط میشد. این خطبهها، این حدیثها، غالباً اینطور ماندند؛ نشستند نوشتند و حفظ کردند این خطبه را تا امروز مانده. کلماتِ مفت در تاریخ نمیماند؛ هر حرفی نمیماند. اینقدر حرفها زده شده، اینقدر سخنرانی شده، اینقدر مطلب گفته شده، اینقدر شعر گفته شده، نمانده؛ کسی اعتنا نمیکند. آنکه تاریخ در دل خودش نگه میدارد و بعد از 1400 سال هر انسانی که نگاه میکند، احساس خضوع میکند، این یک عظمت را نشان میدهد. خب این برای یک دخترِ جوان به نظر من یک الگوست. (1377/2/7)
زندگی فاطمۀ زهرا یک زندگیای [است] که از همۀ ابعاد، در آن کار و تلاش و تکامل و تعالی روحی یک انسان هست. شوهر جوانِ دائماً در جبهه و میدانهای جنگ، مشکلات محیط و مشکلات زندگی، فاطمۀ زهرا را مثل یک کانونی برای مراجعات مردم و مسلمانها قرار میدهد. دختر کارگشای پیغمبر در این شرایط، زندگی را با کمال سرافرازی پیش میبرد؛ فرزندانی تربیت میکند مثل حسن، مثل حسین، مثل زینب؛ شوهری مثل علی را نگهداری میکند، رضایت پدری مثل پیغمبر را جلب میکند! راه فتوحات و غنائم باز شده است، دختر پیغمبر ذرهای از لذتهای دنیا و تشریفات و تجملات و چیزهایی که دل دخترهای جوان و زنها متوجه آنهاست، به خود راه نمیدهد.
عبادت فاطمۀ زهرا، یک عبادت نمونه است. حسن بصری که یکی از عُبّاد و زُهّاد معروف دنیای اسلام است، دربارۀ فاطمۀ زهرا میگوید: بهقدری دختر پیغمبر عبادت کرد و در محراب عبادت ایستاد که «تَوَرَّمَ قَدَماها».[27] پاهای آن بزرگوار از ایستادن در محراب عبادت، ورم کرد! امام حسن مجتبی میگوید: یک شبی ـ شب جمعهای ـ تا صبح مادرم به عبادت ایستاد، تا صبح عبادت کرد، تا وقتیکه «حَتَّى انْفَجَرَ عَمودُ الصُّبحِ»[28] تا وقتیکه طلوعِ فجر شد، مادر من از سر شب تا صبح مشغول عبادت بود و دعا کرد و تضرع کرد. طبق روایت امام حسن میگوید، که شنیدم که دائم مؤمنین و مؤمنات را دعا کرد، مردم را دعا کرد، برای مسائل عمومی دنیای اسلام دعا کرد. صبح که شد گفتم: «یا اُمّاه!»، مادرم! «لِمَ لا تَدعینَ لِنَفسِکِ کَما تَدعینَ لِغَیرِکِ»، یک دعا برای خودت نکردی! یک شب تا صبح دعا، همه برای دیگران!؟ در جواب فرمود: «یا بُنَیَّ، اَلجارَ ثُمَّ الدّارَ»، اول دیگران، بعد خود ما! این، آن روحیۀ والاست.
جهاد آن بزرگوار در میدانهای مختلف، یک جهاد نمونه است. در دفاع از اسلام؛ در دفاع از امامت و ولایت، در حمایت از پیغمبر، در نگهداری بزرگترین سردار اسلام، یعنی امیرالمؤمنین که شوهر او بود. که امیرالمؤمنین دربارۀ فاطمۀ زهرا یکوقتی فرمود که «وَ لا آغضَبَتنی وَ لا عَصَت لی اَمراً»[29]، یکبار این زن در طول دوران زناشویی، من را به خشم نیاورد، یکبار از دستور من سرپیچی نکرد. فاطمۀ زهرا با آن عظمت و جلالت، در محیط خانه، یک همسر است، یک زن است، آنطوریکه اسلام میگوید.
..آن عبادتش، این فصاحت و بلاغتش،[30] این فرزانگی و دانشش، این معرفت و حکمتش، آن جهاد و مبارزهاش، آن رفتارش بهعنوان یک دختر، آن رفتارش بهعنوان یک همسر، آن رفتارش بهعنوان یک مادر؛ آن احسانش به مستمندان، که وقتی پیرمرد مستمندی را پیغمبر فرستاد در خانۀ امیرالمؤمنین که برو حاجتت را از آنها بخواه؛ فاطمۀ زهرا یک پوستی را که حسن و حسین بر روی آن میخوابیدند، بهعنوان زیرانداز فرزندان خود در خانه داشت و چیزی جز آن نداشت، آن را برداشت داد به این سائل و گفت: ببر بفروش و از پول آن استفاده کن.[31] این، شخصیت جامعالاطراف فاطمۀ زهراست. این، الگوست. الگوی زن مسلمان این است.
زن مسلمان باید در راه فرزانگی و علم تلاش کند؛ در راه خودسازی معنوی و اخلاقی تلاش کند؛ در میدان جهاد و مبارزه ـ از هر نوع جهاد و مبارزهای ـ پیشقدم باشد؛ نسبت به زخارف دنیا و تجملاتِ کمارزش، بیاعتنا باشد؛ عفت و عصمت و طهارتش در حدی باشد که چشم و نظرِ هرزۀ بیگانه را بهخودیخود دفع کند؛ در محیط خانه، دلآرام شوهر و فرزندانش باشد؛ مایۀ آرامش زندگی و آسایش محیط خانواده باشد؛ در دامن پرمهر و پرعطوفت و با سخنان پرنکته و مهرآمیزش، فرزندان سالمی را از لحاظ روانی تربیت کند؛ انسانهای بیعقده، انسانهای خوشروحیه، انسانهای سالم از لحاظ روحی و اعصاب، در دامان او پرورش پیدا بکنند، مردان و زنان و شخصیتهای جامعه را بهوجود بیاورد. از هر سازندهای، مادر سازندهتر و باارزشتر است. بزرگترین دانشمندان، ممکن است یک ابزار بسیار فوق پیچیدۀ الکترونیکی را مثلاً بهوجود بیاورند، موشکهای قارهپیما را بهوجود بیاورند، وسایل تسخیر فضا را بهوجود بیاورند؛ هیچکدام از اینها اهمیت این را ندارد که کسی یک انسان والا بهوجود بیاورد و او، مادر است. این، آن الگوی زن اسلامی است. (1371/9/25)
پاورقیها
۱.(فیض) برکات، بهرهها
۲.در بخشی از زیارت جامعه آمده است: «فَکُنّاعِندَهُ مُسَلِّمینَ بِفَضلِکُم، وَمَعروفینَ بِتَصدیقِنااِیّاکُم، بِ، پس ما نزد خدا از تسلیمشدگان به فضل شما و شناختهشدگان به تصدیق جایگاه شما بودیم.»
۳.سوره مبارکه کوثر/ آیه 1، «همانا ما به تو خیر کثیر عطا کردیم.»
۴.(أول) آشکارکردن معنای پنهان لفظ و بیان مراد و مقصود واقعی متکلم
۵.سوره مبارکه صف/ آیه 8، «ولی خدا کاملکنندۀ نور خویش است، هرچند کافران خوش نداشته باشند.»
۶.خدمتکار وفادار امیرالمؤمنین، که طبق روایتی به دست حجاجبنیوسف ثقفی به شهادت رسیده. (الارشاد (شیخ مفید، متوفی 413 ق)/باب تاریخ امیرالمؤمنین/ فصل فی اخباره بالغائبات/ ص 328)
۷.پیامبر اکرم: «سلمان از ما اهلبیت است.» (عیون اخبارالرضا (شیخ صدوق، متوفی 381 ق)/ باب31 / حدیث 282)
۸.به حاجب در خلوتسرای خاص بگو / فلان ز گوشهنشینان خاک درگه ماست (دیوان حافظ)
۹.«آزمود تو را خدایی که تو را آفرید، پیش از آنکه تو را بیافریند، پس تو را در برابر آزمایشش شکیبا یافت.» (بحارالانوار/ ج 97/ کتاب المزار/ ابواب زیارة النبی/ باب5/ حدیث 11/ ص 194)
۱۰.این روایت از پیامبر اکرم و در بحارالانوار/ ج 28/ کتاب الفتن و المحن/ باب2/ حدیث 1/ ص 38، آمده است.
۱۱.فرشتگان عالم بالا
۱۲.(خمر) سرشت، طینت
۱۳.عالم طبیعت؛ اجسام و جسمانیات، و زمان و زمانیات را عالم ناسوت مینامند.
۱۴.بصائرالدرجات فی فضائل آل محمد (محمدبنحسن صفار، متوفی 290 ق)/ الاجزاء العاشرة/ الجزء السادس/ باب 16/ حدیث 10
۱۵.به لقبی گفته میشود که برای بزرگداشت و تکریم شخصی به او نسبت میدهند. ابتدای این القاب معمولاً اسامی «اَب»، «اِبن»، «اُم»، یا «بِنت» میآید. برخی از کنیههای حضرت زهرا عبارت است از: امالحسن، امالحسین، امالمحسن، امالائمه و اماَبیها (بحارالانوار/ ج 43 / کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب تاریخ سیدة نساء العالمین/ باب2/ حدیث 15/ ص16)
۱۶.از دشمنان سرسخت پیامبر اکرم هستند. ابوجهل در غزوۀ بدر به دست مسلمانان کشته شد و ابولهب هفت روز بعد از شنیدن خبر شکست مشرکین، دقمرگ شد.
۱۷.خالص، ناب
۱۸.(ثنی) در همین فاصله، در همین بازۀ زمانی
۱۹.امالی (شیخ طوسی، متوفی 460 ق)/ مجلس چهاردهم/ حدیث 40
۲۰.«ای علی! تو امام این امت و خلیفۀ بر آنها بعد از من هستی، و تو هدایتکنندۀ مؤمنان بهسوی بهشت خواهی بود. و گویی دخترم فاطمه را میبینم که در روز قیامت بر شتری از نور سوار است و در طرف راست، چپ، پیشِ رو، و پشت سر وی هرکدام، هفتادهزار فرشته قرار دارند و او زنان مؤمن امت مرا بهسوی بهشت راهنمایی میکند.» (امالی (شیخ صدوق)/ مجلس هفتادوسوم/ حدیث 18)
۲۱.(هنأ) شادباش و تبریک گفتن
۲۲.«ای فاطمه! خداوند تو را برگزیده، و از همۀ پلیدیها پاک کرده و بر زنان عالمیان برتری داده است.» (امالی (شیخ صدوق)/ مجلس هفتادوسوم/ حدیث 18)
۲۳.الکافی/ کتاب الحجة/ باب فیه ذکر الصحیفة و الجفر و الجامعة و مصحف فاطمة/ حدیث 5
۲۴.جمع زخرف، زیباییها و تجملات دنیا
۲۵.در جریان فتح خیبر، مردم سرزمین فدک ـ روستایی با زمینهای مرغوب کشاورزی ـ بدون درگیری نظامی تسلیم پیامبر شدند و زمینهای آنها بهعنوان انفال در اختیار پیامبر قرار گرفت. پیامبر طبق آیۀ 26 سورۀ مبارکۀ اسراء این سرزمین را به دخترشان هدیه کردند. پس از رحلت پیامبر خلیفۀ اول عدهای را به فدک فرستاد و نمایندۀ حضرت را که به امور آنجا رسیدگی میکرد، اخراج کرد. وقتی حضرت زهرا از این موضوع آگاه شدند، به طرف مسجد پیامبر رفتند و برای احقاق حق خود خطبهای خواندند، که به خطبۀ فدکیه معروف شده است.
۲۶.(رجل) بهطور بداهه سخنگفتن
۲۷.مناقب آلابیطالب/ باب مناقب فاطمة الزهراء/ فصل فی سیرتها/ ص 341