در بیماری آخر پیغمبر، مردمِ مسجد مدینه دیدند رسول خدا با حالِ شدتِ مرض دارد میآید...چهره بهشدت زرد، بدن بهشدت نحیف؛ یکی دو روز از زندگی پربرکتش باقی نمانده. (53/7/17) زیر یک بازوی او را علیبنابیطالب علیهالسلام و زیر بازوی دیگرش را یکی از فرزندان عباس گرفته. پیغمبر را آوردند تا دَم منبر. از پلههای منبر پیغمبر را بالا بردند. شاید روی منبر نشست پیغمبر. بعد رو به مردم کرد، آنچنانکه یک رهبر دلسوزی با مردمی که به آنها کمال محبت را دارد سخن میگوید، با مردم سخن گفت. بعد از طی مقدمات، اینطور فرمود: «من رفتنی هستم و روزهای آخر عمرم را میگذرانم؛ اما همچنانیکه زندگی من برای شما خیرآفرین بود، بعد از مردن هم رشتۀ فیضم را از شما نمیبُرم. دو امانت گرانبها در میان شما میگذارم».[1]
حدیث ثِقلین از زبان دُرَربار پیامبر اسلام در فضای تاریخ نقش بست، «اِنِّی تارِکٌ فیکُمُ الثَّقَلَینِ کِتابَ اللهِ وَ عِترَتی»[2] من در میان شما دو چیز سنگینقیمت بهجا میگذارم. این دو چیز، یکی کتاب خداست، یعنی این قرآن؛ و دومی عترت و خاندان و جانشینان منند، این مفسّران قرآن، این آگاهان به قرآن، این فداییدهندگان در راه قرآن، این کسانی که از آغاز نزول قرآن پابهپای قرآن در متن جامعۀ اسلامی به تلاش مشغول بودهاند. منظور از عترت، همۀ افراد خاندان پیغمبر هم نیستند. شخص امیرالمؤمنین است. این را، استدلالها و حجتهای قوی و تردیدناپذیر به ما میگوید. بحثهای فرقهای هم نمیخواهم مطرح بکنم. سخن از زید و عمرو هم اینجا ندارم. (53/7/17) و بعد از امیرالمؤمنین علیهالسلام هم، یازده امام دیگر. هم از طریق شیعه و هم از طریق سنّی، روایاتی نقل شده که خود پیغمبر صلیاللهعلیهوآله معیّن کردند که دوازده نفر بعد از من امام هستند[3]، «اَلْأَئِمَّةُ مِن وُلْدِیَ اثنا عَشَرَ». امام، البته به [همان] معنایی که عرض کردیم؛ یعنی هم شارحِ مکتب و مفسّرِ مکتب، و هم ادامهدهندۀ راه پیغمبر در پیشبرد جامعه، یعنی کارهای سیاسی پیغمبر.
به تعبیر دیگر، امام دارای دو بال است: یک بال، بال فکری؛ یک بال، بال سیاسی. امام با یک دست مکتب را تبیین میکند، با دست دیگر زمام جامعۀ اسلامی را در دست میگیرد و بهسوی هدف پیش میبرد. پیغمبر فرموده اینکسانیکه امام هستند و این دو وظیفه به آنها محوّل شده، دوازده نفرند. در بعضی از روایات ـ و روایات بسیاری از طریق شیعه ـ اسم و رسم و خصوصیات و نام و نشان اینها معیّن شده، و البته درست هم هست؛ بهحسب فکر دقیق و تحقیقی، اشکالی هم ندارد.
بعد از امیرالمؤمنین، امام حسن مجتبی است، بعد از او امام حسینبنعلی است، بعد از او علیبنالحسین است، بعد از او محمدبنعلی است، بعد از او جعفربنمحمد است، بعد از او موسیبنجعفر است، بعد از او علیبنموسی است، بعد از او محمدبنعلی است، بعد از او علیبنمحمد است، بعد از او حسنبنعلی است، و بعد از او محمدبنحسن است، صلواتالله و سلامه علیهم اجمعین؛ اینها ائمۀ مایند. (51/11/20)
مسئله این است که ما مسلمانها، مخصوصاً ما شیعیان که این حدیث را از اول تا امروز، به قبول و پذیرش تلقی کردهایم، از سوی پیغمبر دو هدیۀ گرانبها داریم. اول چند کلمه تحلیل کنم که این دو هدیه برای چه لازم بود. قرآن قانون ماست. نمیگویم قانون اساسی ماست؛ بالاتر از قانون اساسی است. قرآن کتاب ایدئولوژی ماست. مبیّن جهانبینی اسلام است. شرحدهنده و مفسّر و توجیهکنندۀ تاریخ بر اساس منطق دین است. کتاب قانون هم است. کتاب پند و اندرز و موعظه نیز است. یک مجموعهای است که اگر اسمش را گذاشتیم قانون اساسی، آن را محدود کردیم، و اگر گفتیم فقط یک کتاب حاوی ایدئولوژی و اصول عملزای دین، باز آن را محدود کردیم. همهچیز است قرآن. (53/7/17)
کتاب هدایت است، مجموعۀ آیات ارزشمند الهی برای انسان است، کتاب حکمت است، کتاب اخلاق است، کتاب زندگی است، کتاب سیاست است، کتاب تکامل انسانی است. (63/1/12) چیزی است که خطمشی جامعۀ بشری را تعیین میکند. سرنوشت و هدف جامعۀ اسلامی را او ترسیم میکند. او به مسلمانان میآموزد که تلاش کنید تا به کجا برسید. او به انسانها یاد میدهد که این تلاش شما از چه راهی باید باشد. قرآن است که اصول و امّهات قانون بشری را تبیین کرده است. اخلاق فردی و اخلاق اجتماعی را هم قرآن به ما میآموزد. تاریخ صحیح دستنخوردۀ بیغلوغش را هم قرآن به ما تحویل میدهد؛ یک مجموعۀ کامل. آنکسانیکه با فرهنگهای جدید آشنا هستند، میتوانند قرآن را بهصورت یک مانیفست[4] بشناسند.
قرآن معیّن میکند که ای انسانهایی که هنوز وارد جامعۀ اسلامی نشدید، اگر بخواهید جامعۀ اسلامی تشکیل بشود از چه راهی باید حرکت کنید. و بعد معیّن میکند: ای انسانهایی که جامعۀ اسلامی را دارید و با نظام و قوارۀ زندگی، با الهام اسلام زندگی میکنید، این را چگونه باید حفظ کنید. حقوق متقابل افراد اجتماع را قرآن میآموزد. اینکه چه کسی باید در اجتماع حکومت بکند را، قرآن به ما یاد میدهد. اینکه [حاکم] چه حقی بر مردم دارد و مردم متقابلاً چه حقی بر او دارند، این را قرآن میگوید. اینکه نظام و سیستمِ کار و کارگری چگونه باید باشد، از قرآن استنتاج میشود. اینکه عامل دگرگونکنندۀ مراحل تاریخی چه چیزی است، این را هم قرآن به ما یاد میدهد. همه در قرآن است. یک کتاب کلی، یک کتاب جامع، یک کتاب برای آبادکردن زندگی دنیا، و یک کتاب برای فراهمآوردن سعادت و خوشبختی جاودانه و ابدی. این، قرآن است.
قرآن میآید در میان مردم؛ جامعۀ اسلامی داریم یا نداریم؟ قرآن میآید در جامعه؛ یا این جامعه اسلامی است یا اسلامی نیست. اگر اسلامی است با قانون قرآن باید اداره بشود، ایدئولوژی اسلام در جامعۀ اسلامی باید پیاده بشود. چه کسی پیاده کند؟ چه کسی این قانون را اجرا کند؟ چه کسی بالاسر قرآن بایستد، و بگوید که باید قرآن عمل بشود و نظم اجتماع را بر اساس قرآن حفظ کند؟ امام؛ «وَ عِترَتی». پس در صورت بودن جامعۀ اسلامی، در کنار قرآن، امام بهعنوان مجری قانون، بهعنوان رهبر انسانها، بر اساس قانون، بهعنوان ضامن اجرای قرآن لازم است.
اگر جامعۀ اسلامی نداریم و در جامعۀ جاهلی زندگی میکنیم، مثل جامعۀ زمان متوکل، مثل جامعۀ زمان منصور. اینجا امام چهکاره است؟ اینجا آن متوکل، آن منصور، آن هارون که بر اساس قانونی غیر از قانون قرآن، بر سر کار آمده است، خیلی طبیعی است که با قرآن دشمن باشد؛ چون قرآن میگوید طاغوت نه، او طاغوت است. چون قرآن میگوید ظالم نه، او ظالم است. چون قرآن میگوید اختلاف طبقاتی نه، او مجری اختلاف طبقاتی است. لذا طبیعی است اگر منصور، متوکل، هارون، معاویه، یزید، که در رأس یک جامعۀ غیر اسلامی و غیر قرآنی قرار گرفته است، با قرآن دشمن باشد. دشمنیاش را با قرآن چگونه اجرا میکند؟
میتواند بگوید قرآن نخوانید؟ اگر بتواند، خواهد گفت؛ اما غالباً نمیتواند. میتواند بگوید قرآن بخوانید، تفسیر نکنید؟ اگر بتواند این را بر مردم تحمیل خواهد کرد؛ اما گاهی میتواند، گاهی نمیتواند. اگر نتوانست، کارهای دیگری میکند. یا به مردم میگوید تفسیر قرآن را از همهکس حق ندارید بشنوید. من یک نفر، دو نفر، ده نفر معیّن میکنم، از آنها بروید تفسیر قرآن را یاد بگیرید. آن یک نفر، دو نفر، ده نفر پول معاویه را میگیرند، قرآن را هم برطبق میل معاویه تفسیر میکنند. خطر قرآن برای معاویه تمام میشود. همچنانیکه معاویه خودش صراحتاً به ابنعباس این حرف را زد، گفت قرآن را تفسیر نکن. ابنعباس گفت نمیتوانم چنین کاری بکنم. گفت پس آنطوریکه علی تفسیر میکرد، تفسیر نکن![5] منظور معلوم است. یعنی آنطوریکه ما را نفی کند، تفسیر نکن. یکطوری تفسیر کن که مردم نهفقط از ما نَرَمند، بلکه حتی بار ما را با خشنودی، با راحتی، با امید به ثواب خدا تحمل کنند. این یکی از راههایی است که معاویه درمقابل قرآنی که با او دشمن است، در پیش میگیرد.
یک راه دیگر این است که فهم قرآن را از دسترس مردم دور میکند. به مردم میگوید شما قرآن را نمیفهمید.
یک راه دیگر این است که بهجای استفاده و استنتاج از مواد اصولی و اساسی و درجهاول قرآن، مسائل غیر لازم را از قرآن مطرح میکند. مثلاً این مسئله را مطرح میکند که بیایید ببینیم آیا این قرآن مخلوق است؟ آیا قرآن یکوقتی بوده که نباشد، بعد خلق شده باشد؛ یا قرآن کلام خداست و مثل خود خدا قدیم است؟ یک عدهای را وادار میکند که شما بگویید قرآن نبوده، بعد بود شده؛ به عدهای دیگر میگوید که ببینید این کافرها، این بیدینها، این بیعقیدههای به قرآن، چه میگویند، شما در مقابلشان از قرآن دفاع کنید. بگویید نه، چرا جسارت میکنید به قرآن، میگویید قرآن یکوقتی نبوده، بعد بود شده؟ بگویید قرآن از اول بوده، [دوباره] برمیگردد سراغ دستۀ اول، میگوید ببینید اینها چطور توحید را درهم میشکنند؛ میگویند قرآن مثل خدا از اول بوده، پس خدا دوتاست و قرآن هم شریک خداست! این دو دسته را به جان هم میاندازد. دعوا سر چیست؟ سر قرآن. دعوای به این خوبی!
آنکسانیکه دارند از این مبحث ـ از دوطرف این مبحث ـ دفاع میکنند، از چه دارند دفاع میکنند؟ از حیثیّت قرآن، از حیثیّت دین، از نوامیس مذهبی. اما چقدر به جان معاویه ضرر دارد؟ شما بگویید چقدر؛ آیا نفعی به حال معاویه دارد؟ شما قضاوت کنید. برای معاویه چه از این بهتر که بهجای اینکه مردم از قرآن این اصل را مطرح کنند که «وَ اَعِدّوا لَهُم مَّا استَطَعتُم مِن قُوَّةٍ وَ مِن رِباطِ الخَیلِ تُرهِبونَ بِهِ عَدُوَّ اللهِ وَ عَدُوَّکُم»[6] ـ ترجمۀ این آیه این است: فراهم کنید، آماده کنید درمقابل دشمنان دین و خدا، هرچه میتوانید از نیرو، از اسب، از سلاح، از دانش، آنقدر فراهم کنید، آنقدر مجهز بشوید، آنقدر آماده بشوید تا دشمن خدا از شما بترسد ـ بهجای اینکه این آیه را مطرح کنند، این آیه را بفهمند ـ که اگر این آیه مطرح بشود و مردم آن را بفهمند، برای معاویه زیانآور است ـ مردم از قرآن حرف میزنند؛ اما از خلق قرآن، از قدیمبودن قرآن. این بحث اقلّ فایدهاش و کمترین ثمرش برای معاویه، این است که [مردم] از آن آیه و صدها امثال آن آیه در قرآن غافل میمانند. این در جامعۀ غیر اسلامی و غیر الهی.
اینجا امام به چهکار میآید؟ اینجا امام چگونه در کنار قرآن است؟ بودن امام در اینجا بهاینمعناست که به مردم میگوید: ای مردم! معنای آیه، آنچه مفسّر دستگاه معاویه میگوید نیست، این است. ای مردم! آن بحثی که معاویه مطرح میکند دربارۀ قرآن، بحث قرآنی نیست، بحث شیطانی است. ای مردم! آیۀ لازمالفهم قرآن، آیۀ «وَ اَعِدّوا» است، آیۀ «اَلهلُ نورُ السَّماواتِ وَ الاَرِ»[7] است، آیۀ «اَلهلُ وَلِیُّ الَّذینَ آمَنوا»[8] است و آیات فراوان دیگر قرآن. فهم قرآنی اینهاست. و بهطورخلاصه امام در جامعۀ غیر توحیدی، در نظام غیر اسلامی، در کنار قرآن قرار میگیرد، از تحریف قرآن مانع میشود، از منحرفکردن راه معارف قرآن جلو میگیرد، از اینکه با قرآن بازی کنند مانع میشود، از قرآن و حیثیّت قرآن دفاع میکند.
«کِتابَ اللهِ وَ عِترَتی»، پیغمبر خدا این دو امانت را پابهپای هم، در کنار هم [قرار داد]، همچنانیکه خودش گفت: «کَهاتَینِ»[9] قرآن و عترت مثل این دو انگشت [سبابه] هستند؛ و از هم جداشدنی نیستند، تا قیامت باهمند، در قیامت هم باهمند. لذا ما به امام میگوییم شریک قرآن[10]، به امام زمان میگوییم: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا شَریکَ القُرآنِ». شریک قرآن است. درست است، واقعیتی است. امام اگر در جامعۀ اسلامی است، شریک قرآن است؛ یعنی مجری قرآن است. اگر در جامعۀ غیر اسلامی است، شریک قرآن است؛ یعنی مبیّن قرآن است؛ جلوگیرِ از تحریف قرآن است. و این فلسفۀ این حدیث معروفِ مشهوری است که همۀ مسلمین از شیعه و سنّی در کتابهای معتبر آن را نقل کردند. (53/7/17)
پاورقیها
۱.مناقب آل ابیطالب/ باب ذکر سیّدنا رسولالله/ فصل فی وفاته
۲.حدیث ثقلین از احادیث متواتر و مورد قبول علمای اهل تسنن و شیعه است. مرحوم سید هاشم بحرانی در کتاب «غایةالمرام فی حجةالخصام فی تعیین الامام من طرق الخاص و العام» این حدیث را با 39 طریق از اهل سنت و 82 طریق از شیعیان روایت کرده است.
۳.مرحوم کلینی در کتاب کافی و ذیل ابواب التاریخِ کتاب الحجة، بابی را با عنوان «ما جاءَ فِی الِثنَیْ عَشَرَ وَ النَّصِّ عَلَیهِم» به روایاتی که دربارۀ این موضوع هستند، اختصاص داده است. ازجمله این روایت: «مِن وُلدِیَ اثنا عَشَرَ نَقیباً نُجَباءُ مُحَدَّثونَ مُفَهَّمونَ آخِرُهُمُ القائِمُ بِالحَقِّ یَمْلَأُها عَدلاً کَما مُلِئَت جَوراً»؛ همچنین طبق یادداشت کتاب میزانالحکمه، برای مشاهدۀ روایاتِ تصریحکنندۀ این امر در منابع اهل تسنن، میتوانید به کتاب روایی صحیح مسلم، جلد سوم، کتاب الامارة، مراجعه کنید.
۴.مرامنامه، اصطلاحی فرانسوی در ادبیات سیاسی است و به نوشتهای که در آن یک گروه یا حزب، نظرات سیاسی، اجتماعی، مذهبی یا فلسفی خود را اعلام میکنند، گفته میشود.
۹.در ادامۀ حدیث ثقلین، این عبارت چنین توضیح داده شده است: «مانند این دو انگشت (و حضرت دو انگشت سبابۀ دو دست خود را به هم چسباند) و نمیگویم مانند این دو انگشت (و انگشت سبابه و وسطی را به هم چسباند) تا یکی بر دیگری پیش باشد و جلو افتد.»
۱۰.در برخی از زیارتهای امام حسین علیهالسلام مانند زیارت مخصوص حضرت در روز اول رجب و نیمه شعبان، این تعبیر وارد شده است.