از جملۀ روایاتی که [اشاره شد و] تقیّه را بهطور خیلی قاطعی تأیید میکند این [دو روایت از امام صادق] است که میفرمایند: «اَلتَّقِیَّةُ دینِی وَ دینُ آبائی» یعنی تقیّه، آیین من و ممشای من و ممشای پدران من است. [و در ادامه] میفرمایند: «لا دینَ لِمَن لا تَقِیَّةَ لَهُ»[1] کسی که تقیّه ندارد، دین هم ندارد. باید تقیّه داشته باشید، اگر نداشته باشید، حتماً دین صحیح یا دین کامل نخواهید داشت. روایات ازاینقبیل که همینطور مطلق، اسم تقیّه را آورده باشد و یک بیان توضیحآمیزی در مورد تقیّه نفرموده باشد و تقیّه را تأکید کرده باشد بازهم داریم، البته نَهچندان زیاد؛ چندتا روایت اینطوری داریم که مضمونش از نظر ما مسلّم است. پس همۀ ما این را بهطور اجمال بدانیم که در اسلام و در شیعه، بلکه در ادیان پیشین هم یک اصلی به نام تقیّه وجود داشت و این، اصل دارای اهمیتی هم بوده. این مسئلۀ اول.
مطلب دوم این است که آیا در فارسی برای لغت تقیّه یک واژهای که بتواند آن را بهطورکامل معنی بکند، داریم یا نداریم؟ در این مورد متأسفانه بنده نتوانستم یک واژهای را که صددرصد برابر و معادل با تقیّه باشد پیدا کنم. اگر بگوییم تقیّه بهمعنای «استتار» است، خواهیم دید که یقیناً از این وسیعتر است؛ اگر بگوییم تقیّه بهمعنای «بهطور مکتوم عملکردن» است ـ که همان استتار تقریباً میشود ـ میبینیم که معنای تقیّه از این وسیعتر است؛ اگر بگوییم تقیّه بهمعنای ایجاد تشکیلات است، که انسان کاری را که میخواهد بکند، برطبق تشکیلات این کار را انجام بدهد، میبینیم این هست، اما از اینهم وسیعتر و عمیقتر است. آنچه که مسلّم است، این معنایی که از واژۀ تقیّه، امروز در ذهن بسیاری از مردم ما نقش میبندد، صددرصد غلط است.
مردم دربارۀ تقیّه، امروز چه تصور میکنند؟ تصور مردم این است که تقیّه یعنی اینکه انسان وقتیکه میخواهد یک عملی را انجام دهد و یک واجبی را به جا بیاورد، اگر چنانچه برای انجام این واجب، برای پیمودن این راه، یک خطری و یک ضرری تصور میشود، انسان این واجب را انجام ندهد و این راه را نپیماید. این مطلب بهشدت غلط است؛ آنچنان غلط است که اگر در میان مردم، این طرز فکر رایج نبود، عنوانکردنِ توسط من هم غلط بود، نبایستی اصلاً مطلب را توضیح میدادیم؛ لکن چون متأسفانه در میان مردم این معنا بهشدت رواج پیدا کرده است که تقیّه را به این معنی میگیرند که اگر چنانچه یک واجبی را تشخیص دادی که واجب است، لکن یک خطری در انجام این واجب تو را تهدید میکند، بترس و این واجب را انجام نده؛ باید توضیح داد.
مسلّم، معنای تقیّه در روایات، این نیست؛ ضد این است. یعنی چه ضد این است؟ یعنی تقیّه بهمعنای این است که اگر چنانچه یک کاری در عالم واقع و عمل، برای انسان دارای خطر و ضرر است، انسان باید آن کار را به صورتی انجام بدهد که کار حتماً انجام بگیرد و آسیبی به آن کار نرسد؛ این معنای تقیّه است در روایات. البته اینکه میگویم معنای تقیّه این است، نمیخواهم بگویم که همۀ معنای تقیّه این است ـ حالا بعضی از روایات را از روی کتاب نقل میکنم، ولیکن این را مقدمتاً برای آشنایی ذهن شما عرض میکنم ـ فقط معنای تقیّه این نیست که در روایات خواهید دید، اما مسلّم این جزو معنای جوهری و عنصری تقیّه است که انسان عمل را انجام بدهد، به صورتی که این عمل آسیب نبیند و صدمهای به این عمل وارد نیاید. مثلاً فرض بفرمایید، شما برای مسافرتی از اینجا بلند شوید بروید به مشهد یا به قم. اینجا در بین راه برخورد میکنید به یک مانعی، مثلاً سیل آمده یا دزدی سر گردنه را گرفته و اگر شما بخواهید به راه خودتان ادامه بدهید، یا سیل شما را غرق میکند و شما به منزل نخواهید رسید، یا دزد آسیب میرساند یا گرگ به شما آسیب میرساند یا ازاینقبیل. یا فرض بفرمایید که به یک نقطهای میرسید که در اینجا جاده خیلی باریک و خطرناک است و اگر بخواهید با اتومبیل، با همان سرعت معمولی، با همان وضع معمولی عبور بکنید از اینجا، ممکن است که اتومبیل از این فاصلۀ زیاد سقوط بکند. اینجا جای احتیاط است.
تقیّه در اینجا در ذهن مردم چیست و در روایات یعنی چه؟ در ذهن ائمه و بیان ائمه علیهمالسلام چیست؟ مردم در اینجا میگویند که آقا! تقیّه کن؛ یعنی چه تقیّه کن؟ یعنی تا دیدی سیل است، برگرد، رفتن ضرورتی ندارد، برگرد بیا به خانهات، راحت بنشین. وقتیکه میبینی که یک ظالمی یا یک دزدی یا یک گرگی سر گردنه را گرفته، خب برگرد، چه لزومی دارد که راه را ادامه بدهی و خود را به خطر بیندازی و آخرش هم به منزل نرسی! این گفته به معنایی است که مردم بهطور معمول معنی میکنند؛ اما امام صادق علیهالسلام ـ آنطوریکه از مجموع روایات استفاده میکنیم ـ تقیّه را اینطور معنی نمیکند؛ میگوید: آقا! تا دیدی که یک گرگی، یک دزدی، یک ظالمی، یک جای تنگی، یک سیلی، راه تو را قطع کرده است، اینجا سعی کن آنچنان بروی که این سیل به تو صدمه نزند؛ یعنی برو از بالای کوه عبور کن، این جادۀ معمولی را نرو؛ آنچنان برو که این دزد یا این ظالم یا این گرگ به تو نتواند آسیب وارد بیاورد و تو را از رسیدن به مقصود باز بدارد...و میبینید که این دوتا معنی مثلاینکه یکقدری اختلاف دارد، این دو معنی نقطۀ مخالفِ هم است؛ در معنی اول، تقیّه موجب برگشتن است، در معنی دوم، تقیّه موجب پیشرفتن است. خب چگونه آنچه که موجب پیشرفتن است، ممکن است موجب برگشتن هم باشد؟! آنچه در ذهن مردم از معنای تقیّه نقش بسته، حرف درستی نیست و منطبق با هیچ روایت و هیچ آیه و هیچ استنباط صحیحی که برای ما معتبر و حجت باشد، نیست. این را بهنحو مجمل و کلی گفتم.
و اما آنچه که ما از آیات قرآن ـ که در چند آیۀ قرآن مادۀ تقیّه و ذکر تقیّه بهکار رفته ـ و از روایاتی که یا در ذیل آیات قرآن وارد شده یا مستقلاً در ذکر معنای تقیّه بهکار رفته، استفاده میکنیم، این است: تقیّه وسیلهای است برای رساندن انسانِ باهدفی به هدفش. این مجمل قضیه.
این وسیله چیست؟ هر وسیلهای که انسان را به هدف برساند یا یک نوع وسایل خاص؟ نه! هر وسیلهای نه! چند نوع وسیلۀ خاص مورد نظر است که این وسایل خاص، انسان را به هدف برساند و موجب بشود که موانع و خارِ راهها جلوی انسان را نگیرد. مثلاً فرض بفرمایید که اگر انسان بهوسیلۀ یک جنایتی ممکن است به هدف برسد، این را تقیّه نمیگویند. اگر انسان بهوسیلۀ مخالفت با اصولِ هدف خود، یکوقتی بخواهد خود را به هدف برساند، این را در عرفِ منطق اسلام و تشیّع تقیّه نمیگویند. مثلاً آنکسیکه میخواهد رهبری جامعۀ اسلامی را بهدست بگیرد ـ که لازمۀ رهبری، تقوا و عدالت است ـ این آدم برای اینکه خود را به رهبری جامعۀ اسلامی برساند، بیتقوایی و بیعدالتی را پیشه کند، یعنی مخالفت کند با اصولی که در رهبری جامعۀ اسلامی در اسلام و در قرآن مقرر شده؛ این را تقیّه نمیگویند. امیرالمؤمنین علیهالسلام در شورایی که عمر تشکیل داد، با یک دروغ، با یک مجامله[2]، میتوانست حکومت را در دست بگیرد، اما امیرالمؤمنین علیهالسلام این مجامله و این دروغگویی را مرتکب نشد. میتوانست آنجا بگوید که من برطبق کتاب خدا و سنت پیامبر و سیرۀ شیخین حکومت خواهم کرد، با گفتن این حرف و با سپردن این تعهد، حکومت را قبضه میکرد، منتها وقتیکه به حکومت میرسید، عمل نمیکرد به سیرۀ شیخین. این کاری بود که امیرالمؤمنین علیهالسلام آسان میتوانست انجام بدهد، اما نداد. چرا؟ برای خاطر اینکه در منطق اسلام، آن وسیلهای که انسان را به هدف میرساند، نباید برخلاف هدف باشد، نباید نامقدس و آلوده باشد؛ وسیله هم بایستی صحیح باشد، باید وسیلهای باشد که با هدف، قابل تطبیق باشد. علی علیهالسلام میخواهد حکومت بکند برای اینکه دروغگویی را از عالم بردارد، پیمانشکنی را بردارد، رذالت اخلاق را از بین ببرد، انسانها را در مسیر صحیحی بهسوی هدف معیّن و مقصود، رهبری بکند، برای این منظورها علی علیهالسلام میخواهد به حکومت برسد و امور مملکت و ملت را قبضه کند، این درست نیست که وسیلهاش یک دروغ باشد، یک پیمانشکنی باشد، یک فریب باشد، یک ریاکاری باشد، یک ضد فضیلتگرایی باشد؛ این درست نیست.
پس چنین نیست که ما تقیّه را به این معنی بگیریم که هر وسیلهای که انسان را به هدف برساند. این اسمش تقیّه است؟ نه! یک نوع وسایل مخصوص، مورد نظر است. ازجمله یکی از چیزهایی که انسان را به هدف میرساند، حفظ نظم و مراقبتکردن از اصول و برنامهای است که برای او مقرر شده. هرگز در مراعات برنامههای ریزی که برای رسیدن به هدف برای او مقرر شده، لااُبالیگری به خرج ندهد؛ این از چیزهایی است که انسان را به هدف نزدیک میکند.
یکی از چیزهایی که ـ بنده حالا دو سه تا از اینها را میشمارم و بعد روایات را تطبیق میکنم با اینها ـ انسانِ هدفی را به هدف میرساند، استتار و کتمان است. صحابیِ امام و یار نزدیک امام، باید راه خود را، که قدرتهای قاهرِ زمانِ امام با آن راه مخالفند، پوشیده بدارد؛ نباید به آنها بگوید ای معاویه! یا ای منصور! یا ای هارون! که من دارم علیه حکومت تو مبارزه میکنم. نباید بگذارد او بفهمد که این در صراط ایجاد حکومت حق و عدلی است که در [رأس] چنین حکومتی جز علی علیهالسلام یا جز امام صادق یا امام باقر علیهماالسلام یا بندگانی که با تیپ آنها پرورش پیدا کردهاند، نمیتواند باشد. [پس] اگر استتار کند و کتمان بکند، مسلّم است که به هدف نزدیکتر خواهد شد، اما اگر چنانچه استتار نکرد، کتمان نکرد و منصور فهمید که فلانکس پیرامون امام صادق علیهالسلام دارد فعالیت میکند تا حکومت نزدیکمدت یا دورمدت امام صادق علیهالسلام را تشکیل بدهد ـ که ایجاد آن حکومت، مساوی است با مرگ منصور و نابودی دودمان عباسی ـ پیداست که منصور با یکچنین فعالیتی کنار نخواهد آمد. پیداست که منصور با آنکس که میخواهد او را بکُشد، جز با کشتن، طور دیگری روبهرو نخواهد شد؛ این خیلی روشن است دیگر. پس استتار و کتمان در میان اصحاب ائمه علیهمالسلام میتوانست آنها را به هدف و مقصدشان نزدیک کند.
یکی از چیزهایی که انسانِ هدفیِ پیرامون امام را میتواند به مقصد برساند، وجود یک سلسله رابطههایی است که [باید] میان امام و افراد، و میان افراد با یکدیگر وجود داشته باشد. مُعَلَّیبنخُنَیس که در مدینه زندگی میکند، با زُرارَةبناَعیَن که در کوفه زندگی میکند، با [حَریزبنعبدالله سجستانی] که در بلوچستان زندگی میکند، با زیدبنعمرو که در خراسان زندگی میکند، اینها باید از حالِ هم بااطلاع باشند و فرامین امام را به یکدیگر برسانند، یکدیگر را به پیروی هرچه بیشتر از امام و به مراقبت هرچه بیشتر از فرمان امام توصیه کنند، یکدیگر را از اشتباهات بر حذر بدارند و خلاصه کارهای خود را باهم هماهنگ و همگام بکنند، تا پیشرفت تشیّع در زمان امام صادق علیهالسلام بسی سریعتر، و حکومت حق و عدالت بسی نزدیکتر و قریبالوقوعتر شود. پس اینهم یکی از وسایل پیشرفت کار، که خلاصهاش هماهنگساختن فعالیتهای شیعی در زمان قدرت بنیامیه و بنیعباس، و بهوجودآوردن روابط خاص میان افراد شیعه و شخص امام علیهالسلام و میان امام و تکتک افراد یا گروهها، و میان گروهها و افراد با یکدیگر بود؛ اینهم یکی از وسایل.
تا حالا شد سه [اصل]؛ اولی حفظ نظم و جزئیات برنامه، دومی استتار و کتمان، سومی ایجاد ارتباطات؛ که با اصطلاحات امروز اسمش را میگذارند تشکیلات. و من عرض کردهام تشکیلات که میگوییم، فوراً تشکیلات یک حزب مقتدری که در فلان گوشۀ دنیا مشغول فعالیت است به ذهنتان نیاید؛ ماجرا، ماجرای سیزده قرن پیشتر از تمدن کنونی و فرهنگ کنونی است؛ معلوم است که در آن روزگار، وضع تشکیلات و تجهیزات و ارتباطات و سازمانها به مجهزی و مدرنی امروز نبوده و نمیتوانسته باشد. اجمالاً یک نوع ارتباط، یک نوع هماهنگی، یک نوع همگامی، یک نوع از حال هم خبرداشتن، یک نوع از یک جا و از یک مصدرِ واحد الهامگرفتن، بوده است؛ تشکیلات به این میگویند و تقیّه بر همۀ این سه اصل که گفتم، اطلاق میشود، و روایات هم در این زمینه فراوان وجود دارد.
..[پس] تقیّه بهمعنای کارنکردن نیست، کارکردن، منتها موفقیتآمیز کارکردن است. تقیّه بهمعنای راهرفتن و بهطرف مقصد راهپیمودن [است]، منتها درصورتیکه کوه باشد، از داخل کانال رفتن است، از زیر رفتن است، از راه انحرافی رفتن است؛ پس رفتن و پیمودن و عمل در آن هست.
از جملۀ روایاتی که این معنی را کاملاً تأیید میکند که در تقیّه عمل وجود دارد، این است که امام علیهالسلام در یک روایتی، وقتیکه مؤمن را معنی میکند که مؤمن چطور آدمی هست و خصوصیاتی برای مؤمن ذکر میکند، ازجمله میگویند: «وَ المُؤمِنُ مُجاهِدٌ»[3] مؤمن آن کسی [است] که مجاهد باشد، یعنی جهاد کند؛ «وَ المُؤْمِنُ مُجاهِدٌ» مؤمن جهادکننده است، «لِأَنَّهُ یُجاهِدُ اَعداءَ اللهِ عَزَّوَجَلَّ فی دَولَةِ الباطِلِ بِالتَّقِیَّةِ وَ فی دَولَةِ الحَقِّ بِالسَّیفِ» ـ این خیلی روایت خوبی است، خیلی جالب است این روایت ـ میگوید: مؤمن در هر حالی جهاد میکند، هرگز جهاد را ترک نمیکند؛ اگر دولت حق بر سر کار بود، اگر امیرالمؤمنین علی علیهالسلام بر سر کار بود، مؤمن در کنار علی علیهالسلام جهاد خود را ادامه میدهد و جهاد میکند، با امام علیهالسلام شمشیر میکشد و در کنار امام میرود به جنگ و با دشمنان حق و دشمنان علی علیهالسلام جهاد میکند؛ اگر دولت حقی بر سر کار نبود، جهاد میکند، اما با تقیّه؛ یعنی آشکارا نه، پنهان. (51/11/27) [پس] تقیّه معنایش مبارزهنکردن نیست، معنایش مبارزهکردن زیر پوشش است.
جان ما به لب آمد تا توانستیم همین یک کلمه را که امروز شماها بهراحتی قبول میکنید، در دوران اختناق به یک عدهای تفهیم کنیم. برای اینکه با دستگاه پهلوی مبارزه نکنند و سختیاش را نکِشند، میگفتند آقا تقیّه پس چه! میگفتیم بابا تقیّه نمیگوید مبارزه نکن، میگوید مبارزه کن، اما نگذار بفهمند؛ تقیّه یعنی نگذار بفهمند. خب اگر تو کاری نمیکنی، «نگذار بفهمند» ندارد دیگر؛ نمیکنی! تقیّه برای آنوقتی است که کاری میکنی، میخواهی نگذاری بفهمند. (60/2/26) و من تعجب میکنم چگونه کسانی هستند که تصور میکنند روایت تقیّه، ضد روایت جهاد است، یا ضد روایت عملِ ائمه علیهمالسلام است؛..تقیّه چیزی درمقابل عمل نیست، شکلی برای عمل است. پس تقیّه حالت استثنایی نیست؛ مرحوم طیّبی علیهالرحمه که مرد دانشمند و فاضلی بود[4] ـ و خدای متعال روح او را شاد کند و زحمات او را مورد قدردانی قرار بدهد ـ رسالهای نوشتهاند با عنوان «تقیّه و امربهمعروف». خیلی خوب رسالهای است و واقعاً قابل استفاده است؛ منتها اول کار، ایشان جملهای ذکر میکند، که این مورد قبول ما نیست. ایشان میگوید که تقیّه امر استثنایی است، امربهمعروف یک امر همیشگی است. بنده میگویم هر دو امر همیشگی است؛ تقیّه یک شکلی برای امربهمعروف است، یک شکلی برای جهاد است، و ضد آنچه که ایشان میگویند حالت استثنایی است. استثنا کجا بود! هر دو باهمند، یک چیزند اصلاً، دو چیز نیستند. آنکس که خیال میکند تقیّه یعنی عمل نه، یعنی نفی عمل، تقیّه را نفهمیده چیست، یا اگر هم فهمیده، دلش نمیخواهد عمل کند؛ راحتطلبی برای آدم خیلی کار میکند، خیلی ذهنها را عوض میکند، خیلی تصورها را دگرگون میکند. تقیّه یعنی یک نوع مدل خاص، عمل با یک شکل خاصی؛ چه اِشکال دارد که عمل با یک شکل خاصی باشد! اینطوری است قضیه.
چندتا روایت هم هست که تقیّه را از یک بُعد دیگری نگاه میکند، از یک دیدگاه دیگری نگاه میکند؛ طبق این روایات، تقیّه یعنی نعل واژگونه زدن؛ نعل واژگونه زدن که هم معنی استتار در آن هست، هم معنی عمل در آن هست، منتها از یک دیدگاه دیگری. از یک بعد دیگری که نگاه کنیم، مسئله اینطوری میشود. در قدیم، گاهی اوقات یک عده لشکر و یک عده سپاه حرکت میکردند و از یک راهی میخواستند عبور کنند که دشمن نفهمد؛ مثلاً فرض کنید که دشمن در نقطۀ مشرق دارد فعالیت و آرایش جنگی میکند، اینها اگر از روبهرو میخواستند حمله کنند، دشمن میفهمید؛ میخواستند راه را کج کنند و بروند از پشت به دشمن مثلاً حمله کنند، اگر چنانچه اینها با اسبها راه میافتادند میرفتند، خب دشمن هم که شب نخوابیده که صبح یا نصفهشب به او شبیخون بزنند، پس کسانی دارد، مراقبینی دارد، نگاه میکنند، میبینند مثلاً رد یک عده اسبسوار را، بعد میبینند اینها کجا رفتهاند، کدام طرف رفتهاند، از کجا آمدهاند به کجا رفتهاند، جهت حرکت اینها را میفهمیدند، تعقیب میکردند و میرفتند میدیدند مثلاً رسیده به پشت جبهه و خودشان را خوب مراقبت میکردند. پس برای اینکه دشمن را غافلگیر کنند، یک ابتکار جالبی داشتند ـ قدیم این کارها را میکردند و تا این اواخر هم مرسوم بود ـ در شبیخونها و در لشکرکشیهای پنهانی، این کار انجام میگرفت، نعل اسبها را چَپِه میزدند! نعل اسب را اگر چنانچه برعکس بزنند، یعنی دوشاخش بهطرف عقب باشد، پیداست که این کاروان ازطرف مقابل رفته، اگر این دوشاخ بهطرف جلو باشد، پیداست که کاروان ازطرف دیگر رفته. اینها نعل اسب را چپه میزدند، ازطرف شمال مثلاً میرفتند، دشمن خیال میکرد ازطرف جنوب رفتهاند؛ این را میگویند نعل واژگونه زدن.
تقیّه در بعضی از روایات بهمعنای نعل واژگونه زدن است؛ یعنی از اینطرف برو، منتها کاری کن که دشمنت خیال کند از آنطرف رفتهای. ازجمله در روایتی که دربارۀ ابراهیم خلیلالله علیهالسلام است، میفرماید که ابراهیم خلیل تقیّه کرد. ببینید تقیّه چگونه معنا میشود اینجا. چگونه تقیّه کرد؟ گفت: «اِنّی سَقیمٌ»[5]؛ وقتیکه مردمِ شهرِ ابراهیم ـ که بابِل بوده ظاهراً ـ برای شرکت در [مراسم روز] عید به خارج شهر رفتند، ابراهیمِ جوان فرصت را برای بتشکنی آماده دید. دید اگر با اینها برود، بعد بخواهد برگردد به شهر، اینها میفهمند اینکه برمیگردد به شهر کاری دارد، ممکن است مانعش بشوند. فکر کرد باید با اینها نرود، صاف و ساده نگفت نمیآیم، کار دارم در شهر؛ میگفتند خب او یک کاری دارد، مراقبش باشیم. نه! نعل واژگونه زد، سرشان را کلاه گذاشت، گفت: «بنده بیمارم»، «اِنّی سَقیمٌ» امروز حال ندارم من، حالم خوش نیست، میمانم؛ از او درگذشتند. وقتیکه ابراهیم علیهالسلام به بهانۀ بیماری در شهر ماند، بعد تبر را برداشت، رفت خدمت دانهدانۀ بتها رسید و پدر بتهایشان را درآورد و کارش را انجام داد؛ این را میگویند نعل واژگونه زدن؛ انسان بهعنوان بیماری بماند، اما برای بت شکنی بماند، امام علیهالسلام، امام بنده و شما، اسم این عمل را میگذارد تقیّه، امامت میگوید تقیّه یعنی این. بعد از آنکه میگوید تقیّه داشته باشید، میفرماید: «وَ لَقَد قالَ اِبراهیمُ اِنّی سَقیمٌ»[6] ابراهیم گفت من بیمارم «وَ اللهِ ما کانَ سَقیماً» ابراهیم که بیمار نبود، سر آنها را کلاه گذاشت.
از همین قبیل روایت، روایت دیگری است که دربارۀ اصحاب کهف آمده؛ «اِنَّهُم فِتیَةٌ آمَنوا بِرَبِّهِم»[7] اصحاب کهف جوانانی بودند، جوانمردانی بودند که در آن اجتماعِ جاهلیِ کافرمنش، ایمان و فکر صحیح را پذیرفته بودند، منتها وضع جامعه اجازه نمیداد که اینها بتوانند آشکارا فعالیت کنند. اینها ایمان خود را نگه داشته بودند و آماده بودند که در یک روز معیّنی، در یک فرصت مناسبی، ایمان خود را در معرض بینش و فکر و ذهن همگان قرار بدهند و مردم را هدایت کنند؛ نظرشان این بود، دنبال یک فرصت مناسب میگشتند. اگر چنانچه آنها میخواستند در آن اجتماع جاهل، هر جا که راه میروند، به هر کجا که میرسند، یک تعرضی به خدایشان، به بتشان، به وضعشان بکنند و نشان بدهند خودشان را، که خب قبل از آنکه آن روز موعود فرا برسد، دقیانوس اینها را میگرفت، به زندانها میکشید و چنینوچنان میکرد. نمیتوانستند آن کار را انجام دهند و فرصت از اینها گرفته میشد. برای اینکه دقیانوس نداند و نفهمد که اینها چهکاره هستند، نعل واژگونه میزدند؛ چهکار میکردند؟ «اِن کانوا لَیَشهَدونَ الاَعیادَ»[8] [اینها] در محافل جشن ـ چون خودشان جزو طبقات بالای اجتماع بودند و از اینها در جشنهای حکومتی و وابسته به حکومت دعوت میشد ـ در اعیاد شرکت میکردند، «وَ یَشُدّونَ الزَّنانیرَ» زُنّار میبستند؛ آرم آیین حاکم را به خودشان ملصق میکردند، برای اینکه شناخته نشوند. این کارها را میکردند تا به برکت این کارها و ناشناختگی، آن فرصت مناسب را برای خود ذخیره کنند. اتفاقاً تیر اینها به نشانه خورد و همین نعلواژگونهزدنها موجب شد که دستگاه قدرت، اینها را نشناسد، در مقابلشان خام بماند. اینها یک روز در یک فرصت مناسبی، در یک مجلس عمومی و همگانی، که آحاد مردم و همۀ طبقات مردم در آن شرکت داشتند، یکمرتبه در میان جمعیت بلند شدند و آن عقیده و فکر صریح را بیان کردند: «اِذ قاموا فَقالوا رَبُّنا رَبُّ السَّماواتِ»[9]؛ و ایبسا که همان اظهار، موجب یک تحولی در جامعه شد که بعد از آنکه اصحاب کهف بعد از مدتها و سِنین متمادی از خواب بیدار شدند، وضع اجتماع، وضع مطلوب و مرغوب آنها بود، وضعی بود که آنها آن وضع را میخواستند و مورد قبولشان بود. این نشان میدهد که همان حرکت آنها، یک نهضت و تحول فکری در میان مردم بهوجود آورده و مردم را بهسوی راه راست و دین خدا هدایت کرده. به برکت چه توانستند این کار را بکنند؟ به برکت تقیّه. تقیّه یعنی چه؟ یعنی نعل واژگونه زدن، هدف را حفظکردن، راه را حفظکردن، نهایتِ عمل را ازدستندادن و پیِ فرصت مناسب گشتن؛ تکیهمان روی این است: پی فرصت مناسب گشتن؛ نهاینکه بهکلی از راه منصرفشدن. اینهم از این روایت.
اجمال مطلب این است که اگر کسی تقیّه را بهمعنای کارنکردن و تعطیلکردن و منصرفشدن از راهپیمایی و وصول هدف بگیرد، این نشان میدهد که با مبنای تشیّع و با مبنای ائمه علیهمالسلام در باب تقیّه اصلاً آشنایی ندارد؛ اگر کسی به این معنی بگیرد که آقا! چرا تقیّه نمیکنید شما! یعنی چرا این راه را میپیمایید؟ اگر این باشد معنی تقیّه، که واویلاست، دینی باقی نمیماند بهواسطۀ تقیّه. اما تقیّه اجمالاً توأم با عمل است، توأم با جهاد است.
یک نکته را بگویم برای اینکه اگرچه برای غالب شما یا بعضی از شما ممکن است خیلی مورد ابتلا نباشد، اما بعضی ذهنهای جستجوگرتر و کنجکاوتر ممکن است به این برسند. ملاحظه کنید، وقتیکه قرار شد یک عدهای شناخته نشوند ـ شیعیان امام صادق علیهالسلام که دارند دنبال یک هدفی میروند علیه منصور مثلاً، اینها باید شناخته نشوند ـ این «شناختهنشدن» که یک وسیله برای رسیدن به هدف است، فینفسه هم خودش یک اصلی میشود. باید شناخته نشوند، پس هر کاری که مورد شناختهشدن آنها میشود، تا وقتی به هدف صدمه میزند، باید از اینها سر نزند. اگر فرض کنیم که این آدمی که دورُوبَر امام صادق علیهالسلام است، مثلاً مُعَلَّیبنخُنَیس، در یک مجلسی [هست که] به علی علیهالسلام یا به امام صادق علیهالسلام دارند دشنام میدهند، او اگر چنانچه در این مجلس که داوودبنعلی و بقیۀ اعوان حکومت در مجلس نشستهاند، بنا کند به دفاعکردن، شناخته خواهد شد و اگر شناخته شد، از راهی که دارد برای آن راه جان میدهد، خواهد ماند؛ پس اینجا باید سکوت کند و هیچچیز نگوید. لذاست شما در بعضی از روایات میبینید که به افراد میگویند که «سَتُدْعَونَ اِلَی سَبّی فَسُبّونی»[10]، از امیرالمؤمنین علیهالسلام و از دیگران نقل شده که شما را دعوت میکنند به اینکه به من دشنام بدهید، شما هم دشنام بدهید ـ فحش است و موج هوا میشود و از بین میرود ـ اما به شما میگویند که از راه ما برگردید، شما برنگردید، «ثُمَّ تُدعَونَ اِلَى البَرَاءةِ مِنِّي فَلا تَبَرَّءُوا مِنِّي» میگویند از راه علی علیهالسلام از هدف علی علیهالسلام دست بردارید، این را نه، انجام ندهید.
ببینید، آنجایی که جای عمل است، جای هدف است، جای رسیدن به مقصد و منزل علی علیهالسلام است، اینجا باید رفت، هرچه میشود بشود؛ اما آنجایی که مسئله، یک مسئلۀ زبانی است، یک لفظ زبانی که انجامدادن این تلفظ موجب میشود انسان در راه بماند، اینجا میگویند صبر بکن. فرض بفرمایید که معلّیبنخُنیس اگر بیاید سر حوض مسجد مدینه بنشیند، بنا کند با آیین تشیّع وضوگرفتن، مسح بکشد ـ مسح پا و مسح سر و از این نوع ـ خب همه میشناسند او را، این خلاف کتمان است، خلاف استتار است؛ لذا میگویند آقا جان! وقتی مثلاً سر حوض مسجد مدینه رفتید، خواستید وضو بگیرید، مواظب باشید که اینطوری وضو نگیرید، مثل خود آنها وضو بگیرید، آب را از آنطرف سر بریزید، مسح سر را پشت گوش بکشید، پا را بشویید، به طریق آنها. چرا؟ چون این عمل فرعی، نحوۀ وضوگرفتن، تو را میشناساند، وقتی شناخته شدی از هدفت باز میمانی؛ حالا این وضو را اینطوری بگیر، این مهم نیست، آن مهم است. پس گاهی بعضی از واجباتی را که میگویند بهخاطر تقیّه ترک کنید، واجباتی است که در راه هدف نیست.
در تشکیلات هارون الرشید، موسیبنجعفر علیهالسلام یک مهرۀ اساسی دارد. کیست او؟ (51/11/27) علیبنیقطین، آجودان مخصوص هارون. (57/8/8) مهرۀ اساسی موسیبنجعفر علیهالسلام در خانۀ هارون است، [امام] خیلی کارها را بهوسیلۀ علیبنیقطین در تشکیلات حکومت انجام میدهند. خب حیف نیست او را از اینجا بکَنند یا بکُشند؟ لذا به علیبنیقطین میگویند: آقا جان! در خانهات وضو را آنطوری بگیر، اینها جاسوس علیه تو میگمارند یا خودشان نگاه میکنند میبینند؛ نگذار بفهمند که تو با ما هستی.[11] توجه کردید؟ نماز را دستبسته بخوان، خیلی اهمیتی ندارد؛ برای اینکه از راهت، از هدفت که ما تو را بهخاطر آن گماشتهایم در خانۀ هارون، [باز نمانی]. گاهی همین علیبنیقطین هم خودش داغ میشد، میخواست اشتباه کند؛ [مثلاً] موسیبنجعفر علیهالسلام را [گرفتند] بردند منزل هارون.[12] علیبنیقطین هم جزو مقرّبین هارون است، یکی از نزدیکان و بهاصطلاح جزو افراد نزدیک به هارون است، بهطوریکه در آنجا با شمشیر ایستاده؛ گویا وزیر هم بود، وزیر نزدیکی هم بوده. موسیبنجعفر علیهالسلام را وارد کردند، (51/11/27) هارون بنا کرد به موسیبنجعفر تعرضکردن، بنا کرد حرفهای تند گفتن. علیبنیقطین..تا دید هارون دارد به امام و مولای او اهانت میکند، بیاختیار شد، دستش رفت به قبضۀ شمشیر! نزدیک بود که کار را خراب بکند، نزدیک بود شمشیر بکِشد ـ حالا اگر هم هارون را بکُشد یا نکُشد، بالاخره خودش را رسوا میکند ـ امام متوجه شدند که علیبنیقطین دارد اشتباه میکند، یک نگاه تند و خیلی سریعی به علیبنیقطین کردند؛ متوجه شد فوراً، به اعصاب خودش مسلط شد، دست نگاه داشت. (57/8/8) گذشت، [باز] هارون بنا کرد به توبیخکردن، به فحشدادن، به سبّکردن، باز دست علیبنیقطین ـ این شیعۀ غیور ـ رفت روی شمشیر. (51/11/27) بیاختیارتر شد، دستش را بُرد به قبضۀ شمشیر، باز امام فوراً با یک اشارۀ سریع، با اشارۀ چشم او را متوجه کردند که، داری چهکار میکنی! بار سوم این عمل تکرار شد و بهقدر یک وجب، علیبنیقطین شمشیر را از غلاف بیرون هم کشید، نظر به اینکه هارون را گردن بزند و همانجا ریشۀ فساد را بکَند؛ اما امام کار دارد با علیبنیقطین در این دستگاه، در این تشکیلات عظیم تشیّع، این شبکۀ وسیعی که در سراسر کشور اسلامی آن روز منتشر است؛..علیبنیقطین متوجه شد. صحبتهای هارون تمام شد، امام را مرخص کرد [و امام] رفت. خب هارون آدم بیهوشی که نیست،..متوجه شد، فهمید که علیبنیقطین چند بار دستش را برد بهطرف قبضۀ شمشیر ـ البته علیبنیقطین [از قبل] متهم هم شده بود در نظر هارون به اینکه این جزو یاران امام و جزو مهرههای تشیّع است ـ برگشت طرف علیبنیقطین گفت: علیبنیقطین احساساتی شدی؟..اینجا هوشیاری و کیاست یک مؤمن اینطوری معلوم میشود! گفت بله یا امیرالمؤمنین، من دیدم شما به این مردی که اینجا بود، این مرد هاشمی بنا کردی تندیکردن، فکر کردم که الان تندی تو زیاد خواهد شد و دستور قتل او را خواهی داد، من دستم را بردم به شمشیر که آماده باشم. ببین چقدر سخت است علیبنیقطین بودن. (57/8/8) هارون گفت: مرحبا، بارکالله. خب گاهی اینطوری است، گاهی اینطوری است که علیبنیقطین باید تحمل کند.
بههرحال بحث دراینباره زیاد است. این رئوس و کلیاتی که با استناد به روایات و با استناد به زندگی ائمه علیهمالسلام دربارۀ تقیّه گفته شد، میتواند حدود و مرزهای تقیّه را اجمالاً به شما نشان دهد، یعنی یک مرزی برای شما تصویر کند از تقیّه، یا یک تجدیدنظری دربارۀ تقیّه بکند. (51/11/27)
پاورقیها
۱.الکافی/ کتاب الایمان و الکفر/ باب الکتمان/ حدیث8
۲.(جمل) زبانبازی، چربزبانی
۳.وسائلالشیعة/ کتاب الامر بالمعروف و النهیعنالمنکر/ ابواب الامر و النهی و ما یناسبهما/ باب وجوب التقیّة مع الخوف الی خروج صاحب الزمان/ حدیث20
۴.مرحوم احمد طیّبی شبستری (1345-1311)
۵.سوره مبارکه صافّات/ آیه 89
۶.الکافی/ کتاب الایمان و الکفر/ باب التقیة/ حدیث3
۷.سوره مبارکه کهف/ آیه 13
۸.الکافی/ کتاب الایمان و الکفر/ باب التقیّة/ حدیث8
۹.سوره مبارکه کهف/ آیه 14
۱۰.الکافی/ کتاب الایمان و الکفر/ باب التقیّة/ حدیث10
۱۱.الارشاد/ باب تاریخ الامام موسیبنجعفر/ فصل قبسات من معاجز الامام الکاظم
۱۲.مناقب آل ابیطالب/ باب امامة ابیابراهیم موسیبنجعفر الکاظم/ فصل فی استجابة دعواته