رفتن به محتوای اصلی
بازگشت به نمایه
انسان ۲۵۰ ساله (حلقهٔ سوم)

۶۳. پایه‌گذاری تشکیلات شیعی؛ «دو نامه در اهمیت زهد»

رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنه‌ای

کسی که در آثارِ امام سجاد مطالعه کرده باشد، می‌بیند از جملۀ چیزهایی که امام سجاد خیلی رویش تکیه کردند، مسئلۀ «زهد» است. (52/11/30)

قوامِ معنا و مفهوم زهد، بر بی‌رغبتی به دنیاست، نه بر تَرک؛ یعنی دنیا هدفِ اول، اصلی و محوری انسان را در تلاش و فعالیتش، تشکیل ندهد. این می‌شود زهد؛ یعنی دل‌نبستن به دنیا و بی‌رغبت‌شدن. معنای لغوی زهد بی‌رغبتی است. [آیۀ] «وَ کانوا فیهِ مِنَ الزّاهِدینَ»[1] دربارۀ حضرت یوسف، یعنی به او رغبتی نداشتند. آن‌چنان اهمیتی [به او] نمی‌دادند؛ چند دِرهم گرفتند و یوسف را به [آن کاروان]، دادند. زاهدبودن به‌این‌معناست.

انسان در دنیا نیازهایی دارد که این نیازها واقعی است و انسان را به‌سوی خود جذب می‌کند، دلبسته می‌کند؛ انسان نباید نیازهای زندگی را نادیده بگیرد. چنانچه در نهج‌البلاغه و در کتب حدیثی هست که یک نفری زن و خانواده را ترک کرده بود، حضرت به او فرمودند: ما هیچ‌گاه نمی‌گوییم زندگی معمولیِ متعارف خود را ترک کنی و یک گوشه بنشینی؛ نه! اینها را داشته باش! لکن دلبسته و دلباختۀ اینها نباش.[2] و آن‌وقتی‌که مسئلۀ وظیفه و تکلیف به میان می‌آید، محبت به خدا به میان می‌آید؛ اینها جلوی انسان را نگیرند.

گاهی انسان ثروتی دارد، لکن به این ثروت علاقه‌ای ندارد، اگر بنا باشد همه‌اش را بدهد، خواهد داد. و گاهی انسان فقط یک تسبیح دارد یا یک عبای کهنه دارد؛ اما آن‌چنان به آن دلبسته است که اگر بخواهند آن را از او بگیرند، همه‌چیز را حاضر است بدهد، این را ندهد. این دومی زهد نیست؛ آن اولی زهد است. در مورد امام حسن مجتبی سلام‌الله‌علیه دارد که چند بار خودش را از همۀ دارایی خالی کرد. این به زبان آسان می‌آید. یعنی خانه‌اش را داد، لباس‌هایش را داد، همه را در راه خدا داد؛ شد صفرُالکف. دلبسته‌نبودن این است. در بعضی از روایات دارد که چند بار حضرت مال خودش را تنصیف کرد؛ یعنی هرچه داشت و نداشت، نصفش را داد. اگر این زهد در کسی بود، آن‌وقت [به فرمودۀ امام صادق علیه‌السلام]: «اَثبَتَ اللهُ الحِکمَةَ فی قَلبِهِ وَ اَنطَقَ بِها لِسانَهُ وَ بَصَّرَهُ عُیوبَ الدُّنیا داءَها وَ دَواءَها وَ اَخرَجَهُ مِنَ الدُّنیا سالِماً اِلَى دارِ السَّلامِ»‌ (87/3/71) [خداوند] حکمت را در قلب او ثابت می‌کند. حکمت یعنی فهم حقایق عالم، که فلاسفه و حکما آن را چنین تعریف می‌کنند: «اَلحِکمَةُ صَیرورَةُ الاِنسانِ عالَماً عَقلِیاً مُضاهِیاً لِلعالَمِ العَینِیِّ» در وجود انسان حکیم، یک حقیقتی، یک معرفتی شکل می‌گیرد، که حقایق این عالَم برای او روشن و مکشوف می‌شود. خودِ او یک عالَم عقلی می‌شود، در قبال این عالم عینی. حقایق این عالم برای او روشن می‌شود. فریب ظواهر این عالم را نمی‌خورد، این حکمت است. این را خدای متعال در قلب او ثابت می‌کند. نه‌اینکه یک چیزی را از زبان این‌وآن یاد بگیرد به‌صورت طوطی‌وار، و در او رسوخ نداشته باشد؛ حکمت در قلب او راسخ و ثابت می‌شود...«وَ اَنطَقَ بِها لِسانَهُ» زبان او را به حکمت گویا می‌فرماید.

«وَ بَصَّرَهُ عُیوبَ الدُّنیا داءَها وَ دَواءَها»، این‌هم یک مصداقی از همان حکمت است، او را به عیوب دنیا بینا می‌کند؛ هم به دردهای دنیا که عیوبش اینهاست، هم به درمان‌های آن؛ که چگونه می‌شود از این دردها و از این عیوب خلاص شد. آن‌وقت نتیجه این می‌شود که «وَ اَخرَجَهُ مِنَ الدُّنیا سالِماً اِلَی دارِ السَّلامِ» از دنیا سالم خارج می‌شود. که این در دعاها هم هست؛ «اَخرِجنی مِنَ الدُّنیا سالِماً»[4] یعنی به‌صورت صحیح، و فطری، همان‌طورکه خدای متعال خواسته است، انسان رشد پیدا کند و به‌سمت کمال انسانی برود، به همین صورت انسان از دنیا خارج می‌شود. (87/7/21)

[در حدیث دیگری از امام صادق می‌خوانیم:] «جُعِلَ الخَیرُ کُلُّهُ فی بَیتٍ وَ جُعِلَ مِفتاحُهُ الزُّهدَ فِی الدُّنیا»[5] خدای متعال همۀ خیرات و حسنات را در خانه و مخزنی جمع کرد، و کلید این خانه را، زهدِ در دنیا قرار داد. البته مقصود از خیراتی که می‌فرماید، علی‌القاعده خیرات معنوی و اخلاقی یعنی صفات حسنه، خصال حمیده، و ازاین‌قبیل است، و ظاهراً مراد، امور مادی نیست. همۀ این خیرات را به کلیدی وابسته کرده است که عبارت از زهد در دنیاست. ما خیلی عادی از کنار این مسئله عبور می‌کنیم. دوران ما، دورانی است که به نظر می‌رسد خیلی باید روی زهد تکیه کرد؛ چه در قول و چه در عمل. (87/7/22) [البته] زهد بیش از آنکه به عمل ارتباط داشته باشد، به دل ارتباط دارد. گاهی بعضی‌ها در زندگی چیزی هم ندارند، اما دلشان پر از محبت امور مادیِ زندگی است، حسرتش را می‌خورند. زهد آن است که انسان از دل خود، این علایق را خارج کند، بی‌رغبت باشد. ولو متاع دنیا در اختیارش باشد و از آن استفاده کند؛ اما مراقبت کند که به آن تعلق پیدا نکند. (87/2/31)

باید به روایات زهد، جامۀ عمل بپوشانیم. از خدای متعال، اخلاص در عمل و توجه روزافزون و نورانیت دل می‌خواهیم؛ گاهی می‌گوییم: خدایا ما را آدم کن. همۀ اینها مفتاحش، زهد در دنیاست. «جُعِلَ الخَیرُ کُلُّهُ فِی بَیتٍ وَ جُعِلَ مِفتاحُهُ الزُّهدَ فِی الدُّنیا». (87/7/22)

غالب این روایات بزرگی که در زمینۀ کلمات امام سجاد صلوات‌الله‌علیه در کتاب‌ها، ازجمله همین کتاب [تحف‌العقول] نقل شده، ترغیب می‌کند مردم را به زهد...این ممکن است برای خیلی‌ها این فکر را پیش بیاورد ـ همچنانی‌که آورده، همچنانی‌که عده‌ای از این طریق به اشتباه و غلط افتادند ـ که امام سجاد بعد از آنکه ماجرای کربلا پیش آمد، دیگر رفتند در خانۀ خودشان، زهد پیشه کردند و بی‌رغبتیِ به دنیا و بی‌اعتناییِ به جلوه‌های دنیا. به مردم هم گفتند بروید دنبال کارتان، بروید نمازتان را بخوانید، بروید عبادتتان را بکنید، بروید در خانه‌تان بنشینید، کاری به این کارها نداشته باشید. بعضی از این کلماتِ امام سجاد، این برداشت را دارند. ولی این نه‌فقط غلط است، بلکه توهین به امام است! از این جمله، ظاهراً این‌طور به‌دست می‌آید که امام علیه‌السلام ـ طبق برداشت این آقایان، این‌کسانی‌که اشتباه می‌کنند ـ اول بنا نداشتند زهد کنند، بعد که دیدند نه، سُنبۀ دستگاه خلافت خیلی پُرزور است، دیدند سرنیزه‌شان خیلی تیز است، دیدند که حسین‌بن‌علی را آن‌طور کردند؛ این بود که ناگهان فکر کردند که نه دیگر، دیگر نمی‌شود کاری کرد، بروید در خانه‌تان بنشینید، بروید حرف نزنید، بروید زهد کنید، بروید نماز بخوانید. برداشتشان کانّه این‌طوری است و این خیلی توهین به امام است؛ خیلی غلط است نسبت به امام. این نیست قضیه.

..زهدی که در کلام امام سجاد هست، یک چیز بسیار دقیق و حکیمانه‌ای است. (52/11/30) زهد به‌معنای معمولیِ پَستِ کوچکِ محدودِ غلطی که امروز در ذهن دشمنان اسلام و بعضی از دوستان اسلام رسوخ کرده نیست. زهد یعنی ای مردم کوفه! ای مردمی که درمقابل حَجّاج این‌طور حرف می‌زنید و خورشیدهای عالمِ وجود ـ یعنی علی و حسن و حسین و فاطمه علیهم‌السلام ـ را این‌طور کوچک می‌کنید و کوچک نام می‌برید و از دوستی با اینها امتناع می‌کنید و تبرّی می‌جویید. ای مردم! این کار را برای چه می‌کنید؟ برای دنیا، یا به طمع اینکه پول دنیا را به شما بدهند؟ یا از ترس آنکه راحتی دنیا را از شما بگیرند؟ این دنیا چیزی ندارد، این دنیا ارزشی ندارد که آدم برای خاطر اینکه پولش را به‌دست بیاورد، یا از ترس آنکه راحتی‌اش را از دست بدهد، این‌طور حقایق را کتمان کند و وارونه؛ و این‌طور درمقابل حَجّاجِ شیطان و شیطان‌صفت حرف بزند، تا بخواهد دل حَجّاج را به‌دست بیاورد.

ای کسی که با حَجّاج این‌طور صحبت کردی، معنای زهد و تزهید امام این است. ای کسی که با حَجّاج این‌طور صحبت کردی، برای چه این‌طور صحبت کردی؟ برای خاطر اینکه از عطایش محروم نمانی، یا به‌خاطر اینکه از شلاقش مصون بمانی؟ آن عطا مال دنیاست، پولِ دنیاست. این شلاق‌نخوردن برای دنیاست، آسایش دنیاست؟ نه پول دنیا و نه آسایش دنیا، نمی‌ارزد که انسان به‌خاطر آن، این‌طور جنایت کند. راجع‌به حسن و حسین این‌طور حرف بزند، از جگرگوشه‌های پیغمبر این‌طور نام بیاورد، رهبران هدایت را این‌طور در گوشۀ گمنامی بیندازد و از آنها روی بگرداند؛ قیمتی ندارد این دنیا. زهد امام سجاد یعنی این. (52/12/1)

ما امروز خیال می‌کنیم زهد به این معناست که انسان چشم‌هایش را در [مسیر و] راه هم اگر بتواند، ببندد؛ اگر بتواند، از خانه بیرون نیاید؛ اگر بتواند، حتی کاسبی نرود و کَلِّ[6] بر مردم دیگر باشد. زهد اسلامی این نیست. زهد اسلامی معنایش این است که تو، انسانی که هزار جاذبۀ مادی در روح و نفْست هست ـ جاذبۀ شهوت هست، جاذبۀ مقام هست، جاذبۀ راحتی هست، جاذبۀ کم کار‌کردن و بسیار بهره‌بردن هست، جاذبۀ پول هست، و خلاصه جاذبۀ یک زندگی عافیتمندانۀ بی‌دردسرِ بی‌مسئولیت در روحت هست ـ برای خاطر هدف، خودت را از این‌همه جاذبه خلاص کنی. خودت را از این‌همه انگیزه، از این‌همه چنگک‌های گوناگونی که به‌طرف تو و به‌طرف روح تو می‌افتد و لباس تو و لباس روح تو را می‌کشد، نجات بدهی و خلاص کنی و به‌طرف هدف بدوی. این معنی زهد است. زهد یعنی چنانچه تو درآمد سرشاری داری، زندگی راحتی داری، با رفاه می‌گذرانی، اما یک جا اِعمال وظیفۀ شرعی و عمل‌کردن به آنچه مسئولیت تو در نزد خداست، همۀ موجودی تو را از تو خواهد گرفت ـ زندگی راحتت را، درآمد زیادت را، خلاصه دنیایت را از تو می‌گیرد ـ در یک‌چنین موردی، برای خاطر خدا، برای خاطر هدف، برای خاطر مسئولیت الهی و دینی‌ات، از همۀ این موجودی بگذری. از آن درآمد زیاد، از آن زن محبوب، از آن فرزندان عزیز، از آن خانۀ راحت، از آن احترام اجتماعی، از آن اُنسی که در اجتماع داری، از همه چشم بپوشی. این معنی زهد است. (51/11/23) [اگر] امر دنیا و امر دین با یکدیگر تعارض پیدا بکند، کسی که بی‌رغبت به دنیاست، دین را بر آن امر دنیوی مقدم می‌دارد؛ اما کسی که راغب به دنیاست، دنیا را مقدّم می‌دارد. (87/7/21)

شما هرچه در کلمات امام سجاد زهد و تزهید می‌بینید، یعنی این. هرکسی غیر از این بفهمد و معنا کند، نفهمیده! یعنی دنیایی را امام سجاد از دست و دهان مردم می‌کشد بیرون، می‌اندازد دور، که با آن دنیا بناست آخرت نابود بشود. لذا حرف‌زدن امام سجاد را ببینید: «اَ وَ لا حُرٌّ یَدَعُ هَذِهِ اللُّماظَةَ لِأَهلِها»[7] آیا آزاده‌ای، آزادمردی نیست که این پس‌ماندۀ دهان سگ را بیندازد جلوی آن‌کسی‌که شایسته و درخور آن است؟ پس‌ماندۀ دهان سگ چیست؟ پس‌ماندۀ سفرۀ عشرت حَجّاج است، باقیماندۀ عیش و نوش عبدالملک است. عیش و نوش‌هایش را عبدالملک کرده، غذاهایی را که باید نخورَد، خورده، حرام‌ها را در شکم خود و نزدیکانش پرکرده، آن‌هم که زیاد آمده، به تو داده! این پس‌خوردۀ سگ است! بینداز جلوی خودش. نفْس تو و جان تو و روح تو و کرامت انسانی تو و شخصیت رحمانی تو، بالاتر از اینهاست؛ بینداز جلوی خودش، نگیر از او، نخواه. «اِنَّهُ لَیسَ لِاَنفُسِکُم ثَمَنٌ اِلَّا الجَنَّةَ» جان شما یک قیمت بیشتر ندارد و آن بهشت است. اگر بناست که خودت را بدهی، به بهشت بده، به کمتر راضی نشو. «فَلا تَبِیعوها اِلّا بِها» به غیر بهشت مفروشید خود را؛ به کمتر از این بها مدهید این گوهر را.

این زهد امام سجاد است، این‌طور حرف می‌زند امام سجاد. بنده در ضمنِ کلمات امام سجاد از کتاب تحف‌العقول، جملاتی را که راجع‌به زهد هست، برایتان [می‌گویم‌].

«مَوعِظَتُهُ عَلَیهِالسَّلامُ لِسائِرِ اَصحابِهِ وَ شیعَتِهِ وَ تَذکیرِهِ اِیّاهُم کُلَّ یَومِ جُمُعَةٍ»[8]. این نامه را امام سجاد نوشتند، دادند دست شیعیان. نامه نیست، یک توصیۀ عمومی است. دادند دست شیعیان، گفتند هر روز جمعه این را بخوانید. می‌فهمید دعای ندبه را برای چه می‌خوانند شیعیان؟ از اینجا وجهش را به‌دست بیاورید...اما در روزگار امام سجاد این نامه را باید روز جمعه می‌خواندند. این نامه‌ای است که باید هر جمعه خوانده بشود، اما کجا خوانده بشود؟ در مسجد خوانده بشود؟ مگر می‌گذاشتند امام سجاد یارانش را در مسجد یا در گوشه‌ای جمع کنند، و بخوانند. مسجد دست حَجّاج بود. کجا این نامه را می‌خواندند؟ در خانه‌ها. جمعه‌ها که می‌شد، در وقت امکان، هرکسی هرجا بود، خودش را می‌رساند به یکی از چند مرکز. جمعیت شیعیان، این نامۀ امام سجاد را رونویس می‌کردند، برای هم می‌خواندند تا در ذهنشان بماند.

«اَیُّهَا النّاسُ اتَّقُوا اللهَ» دارای تقوا باشید. خب در قرآن هم خیلی هست، در روایات هم زیاد هست. «وَ اعلَموا اَنَّکُم اِلَیهِ راجِعونَ» بدانید که مرجع و بازگشتتان به‌سوی اوست. بعد بنا می‌کند همین‌طور موعظه‌های کلی را [می‌فرمایند]. که همه‌جا هست؛ این موعظه‌ها در قرآن هم هست، در کلمات ائمۀ گذشته هم هست، چیزهای قاچاقی هم نیست، چیزهای اشکال‌داری هم نیست. هرکسی ممکن است از این حرف‌ها بزند. و بعد یواش‌یواش، یک صفحه که می‌گذرد، می‌فرمایند: «وَ لا تَکونوا مِنَ الْغافِلِینَ» از آدم‌های ناآگاه نباشید. «اَلمائِلینَ اِلَی زَهرَةِ الحَیاةِ الدُّنیا» که به گُل زندگی دنیا، عشق نشان می‌دهند. «اَلَّذینَ مَکَرُوا السَّیِّئاتِ» گناه انجام می‌دهند. و آیه‌ای را بلافاصله پشت سرش می‌خوانند. بعد که قدری دل‌ها آماده شده، بعد از آنکه خوب روحیه‌ها آماده شده، [می‌فرمایند:] میل به دنیا نداشته باشید، مشتاق دنیا نباشید. چطور مشتاق دنیا نباشیم؟ «فَاحذَروا ما حَذَّرَکُمُ اللّٰهُ بِما فَعَلَ بِالظَّلَمَةِ فِی کِتابِهِ» فراموش نکنید که خدا با ظالمان و ستمگران چه کرده است، «وَ لا تَأمَنوا» مأمون نباشید، خاطرجمع نباشید؛ «اَن یُنزِلَ بِکُم بَعضَ ما تَوَعَّدَ بِهِ القَومَ الظّالِمِینَ فِی کِتابِهِ» خاطرجمع نباشید که بعضی از آن عذاب‌هایی که در قرآن، خدا وعده داده است به ظالمان، به شما نرسد. یعنی چه؟ یعنی مواظب باشید که با این میل نشان‌دادن‌ها، با این اظهار رغبت‌ها، شما هم گوشۀ منطقۀ ستم و ظلم را اشغال نکنید که عذاب خدا برای شما هم باشد؛ یعنی شما هم مثل آنهایید اگر چنانچه بروید دنبالشان.

..زهد بورزید، یعنی ظلم نکنید، یعنی دنبال ظالمین نروید. بعد می‌گویند: «وَ لا تَرکَنوا اِلَی الدُّنیا» این جمله به نظر من برای اهل ترس قابل توجه است، «وَ لا تَرکَنوا اِلَی الدُّنیا» به دنیا اطمینان و اعتماد و رکون پیدا نکنید. چرا فرمود به دنیا رکون پیدا نکنید، اطمینان پیدا نکنید؟ چرا؟ «فَاِنَّ اللَ»هه چون‌که خدا «قالَ لِمُحَمَّدٍ صَلَّی‌اللهُ‌عَلَیهِ‌وَآلِهِ: وَ وَ لا تَرکَنوا اِلَی الَّذینَ ظَلَموا فَتَمَسَّکُمُ النّارُ» خدا در قرآن به پیغمبرش گفته به ستمگران رکون و اعتماد نکنید که آتش به شما می‌رسد.[9] اینجا می‌نویسد که به دنیا اطمینان و اعتماد پیدا نکنید؛ این یک سطر. بعد دلیل می‌آورد، برای خاطر اینکه خدا گفته به ظالمین رکون و اعتماد پیدا نکنید. پس دنیا یعنی چه؟ یعنی دنیایی که از ناحیۀ ستمگران می‌رسد. درست فهمیدید؟ این استدلال از کلام امام سجاد، خوب نشان می‌دهد که مراد از دنیا در عرف امام سجاد همین کاسبی و پول‌درآوردن نیست. (52/12/1) مراد از دنیا این نیست که انسان به امور زندگی نپردازد...آبادکردن زمین، تنظیم زندگی و به‌سعادت‌رساندن انسان‌ها، رونق‌دادن به زندگی مردم، اینها امور مطلوبی است. (87/7/21) مراد این نیست که در دنیا کوشش نکنید، تلاش نکنید، حتی برای مقامات عالی برطبق رضای خدا؛ [بلکه] یعنی آن دنیایی که از ناحیۀ ظالم به شما می‌رسد. دنیایی را که ظالم می‌دهد، مفت و مجانی نمی‌دهد؛ از شما دین و شرف و وجدان و انسانیت می‌گیرد و این را به شما می‌دهد. یعنی این را نگیرید. به ظالمین رکون نکنید، معنای رکون به دنیا، این است. بعد باز، مقداری صحبت می‌کنند، آخرش هم دعا می‌کنند: «جَعَلَنَا اللهُ وَ اِیّاکُم مِنَ الزّاهِدینَ» خدا ما و شما را از زاهدان قرار بدهد. «وَ السَّلامُ عَلَیکُم وَ رَحمَةُ اللهِ وَ بَرَکاتُهُ»، نامه تمام می‌شود. این یک نامه.

..یک نامۀ [دیگر] هم امام دارد که لحن این نامه با لحن آن نامه، شباهت‌هایی دارد و جدایی‌هایی. البته بالایش نوشته شده «مَوعِظَةٌ وَ زُهدٌ وَ حِکمَةٌ»[10] این موعظه‌ای است، زهدی است، حکمتی است. اما بنده عرض می‌کنم علاوه‌براینها، دستور سیاسی و دستور تشکیلاتی و سخنی است که اگر دستگاه عبدالملک می‌فهمید، به غیظ و غضب می‌آمد. و تعلیم و آموزشی به دوستان و شیعیان بود و دادن آگاهی‌های فراوان؛ همه‌چیز هست. این‌هم مفصل است، اما این صریح‌تر از آن نامۀ قبلی است و از آن، مختصرتر و کوتاه‌تر. اولش این‌طوری شروع می‌شود: «کَفانَا اللهُ وَ اِیّاکُم کَیدَ الظّالِمِینَ وَ بَغیَ الحاسِدینَ وَ بَطشَ الجَبّارینَ». در آن نامه یک صفحه آیۀ قرآن و تقوا و این چیزها بود، بعد رسید به حرف‌های [خاص]، اما این از اولش لُبّ مطلب را بیان می‌کند. (52/12/1) که خدا ما و شما را از کید ستمگران و از سرکشی حسودان و از حرکت جبارانۀ جباران، محفوظ بدارد. خودِ خطاب نشان می‌دهد که امام و این جمع دراین‌جهت شریکند. یعنی همگی مورد خطر و در معرض تهدید ازطرف دستگاه حاکمه‌اند. و پیداست که این مسئله مربوط به عدۀ خاصی است و آن عده عبارتند از: مؤمنین به اهل‌بیت و دوستان و نزدیکان آنان.

در این نوع، خطاب با «یا اَیُّهَا المُؤْمِنونَ» شروع می‌شود. اگر در آن خطاب قبلی «اَیُّهَا النّاسُ» و در بعضی از موارد «یَا ابنَ آدَمَ» بود، در اینجا «أَیُّهَا المُؤْمِنونَ» است. یعنی امام اعتراف می‌کند به ایمان کسانی که این، خطاب به آنها صادر شده است. آن مؤمنان واقعی که به اهل‌بیت و به اندیشۀ اهل‌بیت ایمان داشتند. پاسدار اسلام، ش10 ایمان آنها را امام امضا می‌کند. ای مؤمنان! ای کسانی که ایمان در دل شما رسوخ کرده است، ظاهری و زبانی نیست، فهمیده‌اید و دانسته‌اید دین را و ایمان را. (52/12/1) در اینجا که امام شروع به سخن‌گفتن می‌کند، سخن امام هم دلیل بسیار روشنی است بر اینکه مخاطبان، مؤمنان و نزدیکان به اهل‌بیت‌اند: «اَیُّهَا المُؤْمِنونَ لا یَفتِنَنَّکُمُ الطَّواغیتُ وَ اَتباعُهُم مِن اَهلِ الرَّغبَةِ فِی الدُّنیَا المائِلونَ اِلَیهَا المَفتونونَ بِهَا المُقبِلونَ عَلَیها» پاسدار اسلام، ش10 طاغوت‌ها نبادا شما را فریب دهند. طاغوت یک کلمه است که معنایش در عرف امام خیلی روشن است. طاغوت یعنی حَجّاج، یعنی عبدالملک. آنها شما را فریب ندهند. فریب ندهند یعنی چه؟ یعنی سرِ کیسۀ پول را باز نکنند که دل شما برای پول بتپد. تازیانه‌شان را هم اگر بلند کردند و تکان دادند، مبادا فریب بخورید و بترسید، خیال کنید این یک چیزی است. یا شمشیرشان را هم اگر بلند کردند، همین‌طور. این معنای جملۀ اول.

بعد می‌گوید: «وَ اَتباعُهُم» پیروان طاغوت‌ها هم شما را فریب ندهند. پیروان طاغوت‌ها چه کسانی‌اند؟ «مِن اَهلِ الرَّغبَةِ فِی الدُّنیا» پیروان طاغوت آن کسانی هستند که فریفتۀ دنیا و زندگی دنیایند، «اَلمائِلونَ اِلَیها» مایلند به دنیا، به‌طرف دنیا به‌شدت متمایل، نزدیک، علاقه‌مند، سیرنشو، دل‌نکَن؛ اینها اصحاب طواغیت‌ هستند. اینها هم شما را فریب ندهند. «اَلمَفتونونَ بِها» فریفتگان به دنیا، «اَلمُقبِلونَ عَلَیها» روآورندگان به دنیا، «وَ عَلیَ حُطامِهَا الهامِدِ وَ هَشیمِهَا البائِدِ غَداً» و روآورندگان به حُطام[11] و بهره‌های ناقابل و بی‌ارزش و پوچ دنیا؛ مبادا اینها شما را فریب بدهند، مبادا نگذارند راهتان را بروید، نبادا مانع شوند تکلیفتان را انجام بدهید. (52/12/1)

در اینجا آن نوا و آهنگ اصلی در خطاب به این مؤمنین، حفظ آنان و ساختن کادرهای لازم برای آینده است. پیداست که در جریان درگیری شدیدی که در باطن، میان طرف‌داران ائمه و طرف‌داران طواغیت وجود داشته، طرف‌داران ائمه از محرومیت‌های بسیاری رنج می‌بردند...طبیعتاً آن عده‌ای که اهل مبارزه‌اند، یک ناکامی‌هایی در زندگی معمولی‌شان دارند، درحالی‌که دیگران از آسایش‌ها و رفاه‌های زیادی برخوردارند. خطر بزرگی که مبارزین را تهدید می‌کند، این است که اینها به آن رفاه گرایش پیدا کنند؛ رفاهی که جز به قیمت دست‌شستن از مبارزۀ مقدس به‌دست نخواهد آمد.

امام در این بیان، بیشترین تکیه‌اش روی این نکته است که مردم را از رفاه‌های معمولیِ این زندگی‌های جلوه‌دار و متلألیِ کاذبِ معمولی ـ که جز به قیمت نزدیک‌شدن به طواغیت به‌دست نمی‌آید ـ بر حذر بدارد. لذا شما در همین بیان و در بسیاری از بیانات و روایاتِ کوتاه امام سجاد این آهنگ را می‌بینید و به گوش شما می‌خورد که امام، مردم را از دنیا پرهیز می‌دهند.

از دنیا پرهیزدادن یعنی چه؟ یعنی مردم را از جذب‌شدن به جریانی که به انسان رفاه می‌دهد تا ایمان را بگیرد، و به او امتیاز می‌دهد تا از تندی مبارزۀ او بکاهد، مصون و محفوظ بدارد. و این در خطاب به مؤمنین است. در خطاب به عامۀ مردم، این جهت کمتر به چشم می‌خورد. در خطاب به عامۀ مردم ـ همان‌طورکه قبلاً گفته شد ـ آنچه که بیشتر به چشم می‌خورد این است: مردم! متوجه خدا باشید، متوجه قبر و قیامت باشید، خودتان را برای فردا آماده کنید. و مانند آن.

بنابراین مقصود امام از این نوع سخن‌گفتن چیست؟ مقصود کادرسازی است. امام می‌خواهد از مؤمنین، کادرهای لازم را برای هنگام لازم بسازد، لذا اینها را از جذب‌شدن به قطب‌های قدرت و جذب‌شدن به رفاه کاذب برحذر می‌دارد. و بارها از رژیم حاکم یاد می‌کند، درحالی‌که بیان قبلی به این صراحت نبود، ولی اینجا حضرت سجاد بارها از دستگاه حاکم با زشتی یاد می‌کنند و آن را در کنار شیطان می‌گذارند. مثلاً اینجا می‌فرماید: «اِنَّ الأُمورَ الوارِدَةَ عَلَیکُمْ فِی کُلِّ یَومٍ وَ لَیلَةٍ مِن مُظلِماتِ الفِتَنِ وَ حَوادِثِ البِدَعِ وَ سُنَنِ الجَورِ وَ بَوائِقِ الزَّمانِ» پاسدار اسلام، ش10 آنچه که هر روز و شب به‌سوی شما می‌رسد و سرازیر می‌شود، حوادثی که روز و شب شما را احاطه کرده است؛ که چه هستند آنها؟ «مِن مُظْلِمات ِالفِتَنِ» فتنه‌های تاریک و کور، «وَ حَوادِثِ البِدَعِ» بدعت‌هایی که پدید می‌آید، «وَ سُنَنِ الجَورِ» سنت‌های ستمگرانه، «وَ بَوائِقِ الزَّمانِ» و سختی‌ها و شدت‌های روزگار، «وَ هَیبَةِ السُّلطانِ» این دلهره‌ها و ترس‌هایی که از دستگاه حکومت شماها دارید ـ ببینید چطوری بودند شیعیان، اینها نشان می‌دهد وضع شیعیانِ آن‌وقت را ـ «وَ وَسوَسَةِ الشَّیطانِ» و وسوسۀ شیطان، که شیطان مدام وسوسه بکند به شما که بابا تا کِی و تا چند، آدم با دلهره زندگی کند، با فقر زندگی کند، خب برو دنبال راهی که مردمِ دیگر هم رفتند؛ «ره چنان رو که رهروان رفتند»! این وسوسۀ شیطان است. (52/12/1) امام بلافاصله بعد از سلطان، وسوسۀ شیطان را می‌آورد؛ یعنی با کمال صراحت، حاکم وقت را در اینجا مورد توجه قرار می‌دهد و او را در کنار شیطان می‌گذارد! و در ادامۀ سخن جملۀ بسیار جالبی است که چون خیلی مهم است، نقل می‌کنم. و این جمله حاکی از آن مطلبی است که قبلاً گفتم: پاسدار اسلام، ش10 «لَتُثَبِّطُ القُلوبَ عَن نِیَّتِها» این حوادث و رویدادهای شب و روز که شما مؤمنین واقعی درگیر هستید با آنها، دل‌ها را از نیّتش بازمی‌گرداند، دل‌ها را منصرف می‌کند واقعاً. امام می‌خواهد بگوید من می‌فهمم درد شما کجاست؛ می‌خواهد بگوید می‌دانم چقدر شما رنج می‌کشید، چقدر با ناراحتی‌ها دچارید. (52/12/1)

[می‌دانم که] این حوادثی که در زندگی شب و روز انسان پیش می‌آید ـ در دوران خفقان ـ دل‌ها را از آن نیت و جهتی که دارند، بازمی‌دارد و از انگیزه و نشاط مبارزه می‌اندازد. «وَ تُذهِلُها عَن مَوجودِ الهُدَی» موجودیت هدایت را، یعنی آن هدایتی که الان در جامعه وجود دارد، آن را از یاد اینها می‌برد؛ «وَ مَعرِفَةِ اَهلِ الحَقِّ» و آنها را از شناسایی اهل حق به فراموشی می‌سپارد و نمی‌گذارد که اهل حق در یاد اینها بمانند.

حضرت سجاد با همان روالی که قبلاً گفتم، دارد اینها را موعظه می‌کند که مبادا این‌گونه حوادث زندگی شما را از آن خطی که دارید به فراموشی بیفکند و آن را از یاد شما ببرد. امام بارها از سلطان و حاکم جور یاد می‌کنند. پاسدار اسلام، ش10

اما همه این‌طورند؟ نه. همه این‌طور نیستند که این رویدادها آنها را خرد کند، همه این‌طور نیستند که این حوادثِ ناگوار پای آنها را بلرزاند، همه این‌طور نیستند. «إِلّا قَلیلاً مِمَّن عَصَمَ اللهُ جَلَّ وَ عَزَّ» عده‌ای هستند که خدا دل‌های اینها را نگاه داشته است، اینها نمی‌لرزند، اینها نمی‌ترسند.

بعد دربارۀ این‌گونه افراد مطالبی را بیان می‌کنند که اینها چگونه کسانی هستند؛ که باز کسی نگوید که مراد از این افرادی که «مِمَّن عَصَمَ اللُ»هه، فقط خود ائمۀ هدی علیهم‌السلام هستند. اگر فقط خود این بزرگواران بودند، که خب چرا این نامه را به دیگران بدهند؟ چرا دستورالعمل بدهند؟ به‌هرحال جملات بعدی نشان می‌دهد که اینها «ثُمَّ استَعانَ عَلَی ذَلِکَ بِالزُّهدِ» آن کسانی هستند که زهد بورزند، به زیورهای دنیایی اعتنا نکنند، «فَکَرَّرَ الفِکرَوَ اتَّعَظَ بِالعِبَرِوَ ازدَجَرَفَزَهِدَ فِی عاجِلِ بَهجَةِ الدُّنیا وَ تَجافَی عَن لَذّاتِها» [پیوسته بیندیشند و ازعبرت‌ها پند گیرند و باز ایستند] از لذت‌ها بگذرند، پهلو تهی کنند از رختخوابِ راحت، و شکم تهی بدارند از غذای لذیذ، «وَ رَغِبَ فِي دائِمِ نَعِيمِ الآخِرَةِ» رغبت و شوق نشان بدهند در نعمت‌های دائمی و لایزال روز قیامت، و برای آن بکوشند، «وَ سَعَی لَهَا سَعیَها وَ راقَبَ المَوتَ» و همیشه مراقب مرگ باشند؛ یعنی بدانند که مرگ می‌رسد. چنین نیست که اگر چنانچه از این راه به راه دیگری رفتی، از چنگ مرگ بتوانی گریخت. نه! مرگ برای همه بالاخره هست. بعد چه؟ «وَ شَنَاَ الحَیَاةَ» به‌به! اینجا لحن کلام امام سجاد عیناً لحن حسین‌بن‌علی صلوات‌الله‌وسلمااه‌علیه است، تا دیگر نگویند که حسین‌بن‌علی یک کار کرد، امام سجاد یک کار، نه؛ عین هم‌اند؛ این پسر دنبالۀ همان پدر است، شاگرد مکتب همان پدر است. هر دو از یک منبع و یک سرچشمه درس و الهام و فکر گرفته‌اند. «وَ شَنَاَ الحَیَاةَ مَعَ القَومِ الظّالِمیِنَ» زندگی با ستمگران را بد بداند. پدرش حسین‌بن‌علی صلوات‌الله‌علیه هم می‌فرمود: «فَاِنِّی لا اَرَی المُوتِ اِلّا سَعادَةً وَ لا الحَیاةَ مَعَ الظّالِمِینَ اِلّا بَرَماً» عین همان جمله، عیناً همان منطق، و عیناً همان راه است. که وقتی کسی این‌طور شد، می‌گویند آگاهی پیدا می‌کند. اگر زهد ورزیدی، چشمت باز می‌شود. تا از دنیا روی گرداندی، تا دیگر دیدی دنیا برایت شیرین نیست، تا فهمیدی که دیگر نباید خود را کُشت و همۀ فضیلت‌ها را میرانید برای دنیا، تا این را فهمیدی، منافذ و دریچه‌های ذهن و مغزت گشوده می‌شود، چشمت باز می‌شود، آگاهی پیدا می‌کنی. «وَ اَبصَرَ حَوادِثَ الفِتَنِ وَ ضَلالَ» دیگر می‌شناسی همه‌چیز را؛ «وَ ضَلالَ البِدَعِ وَ جَورَ المُلوکِ الظَّلَمَةِ فَقَد لَعَمرِی استَدبَرتُ مِنَ الاُمورِ الماضِیَةِ». بعد اشاره می‌کنند به وحدت سنت‌ها در تاریخ. (52/12/1) ازجمله چیزهایی که در این بخش از بیانات امام سجاد به نظرم خیلی جالب و مهم آمد، قسمتی [است که] از تجربه‌های گذشتۀ اهل‌بیت یاد می‌کند. در این بخش، امام سجاد به مردم می‌گوید: شما یادتان هست ـ یا خبر دارید ـ که در گذشته، چقدر فشار از سوی حکام جائر بر شما وارد آمد؟ منظور فشارهایی است که بر پیروان اهل‌بیت در دوران معاویه، یزید و مروان [وارد] شد. اشارۀ امام به واقعۀ حرّه، واقعۀ عاشورا، شهادت حُجربن‌عَدی و رُشَید هَجَری و ده‌ها حادثۀ مهم و معروف دیگری است که پیروان اهل‌بیت در طول زمان گذشته، آنها را تجربه کرده بودند و در ذهنشان بود. امام می‌خواهد از تجربه‌های گذشته و از یادآوری این خاطرات تلخ، این مردم را در مبارزه‌شان ثابت‌قدم‌تر کند. پاسدار اسلام، ش10

امام سجاد در این جمله می‌گوید، تاریخ یک قوانین مشابهی دارد، آنچه در گذشته از تاریخ دیده‌اید، برای آینده قابل استدلال است. می‌گوید: «فَقَد عَمری» به جان خودم قسم، «اِستَدبَرتُ مِنَ الاُمورِ الماضِیَةِ فِی الاَیّامِ الخالِیَةِ مِنَ الفِتَنِ المُتَراکِمَةِ وَ الاِنهِماکِ فیها ما تَستَدِلّونَ بِهِ عَلَی تَجَنُّبِ الغُواةِ وَ اَهلِ البِدَعِ وَ البَغیِ وَ الفَسادِ فِی الاَرضِ بِغَیرِالحَقِّ» در گذشته مسائلی گذشته است که شما می‌توانید برای دوری‌گزیدن از ستمگران و ضد دینان و ضد قرآنان، با استدلالِ به آنها تجَنُّب[12] کنید، دوری بگزینید. یعنی شما مثلاً معاویه را دیدید، عثمان را دیدید، که اینها قرآن را به ظاهر به تیر نمی‌بستند، اما دیدید آن‌کسانی‌که به این ظاهر فریب خوردند و از عثمان، یا از معاویه کناره نگرفتند، چه کردند و چه شد. این را قبلاً شما دیدید. امروز هم اگر می‌بینید عبدالملک ظاهری آراسته دارد، نباید خیال کنید که دیگر انسان باید جذب او بشود. نگویید نه، الحمدلهل عبدالملک هرچه هست، بالاخره مثل یزید شراب‌خوار نیست، اقلاً تظاهر نمی‌کند به شراب‌خواری. نه! این را نگویید. امام علیه‌السلام به شیعیانش درس آگاهی می‌دهد. «فَالحَذَرَ الحَذَرَ مِن قَبلِ النَّدامَةِ وَ الحَسرَةِ وَ القُدومِ عَلَی الله وَ الوُقوفِ بَینَ یَدَیهِ»».[13] قدری می‌گذرد، بعد نقش آگاهی را بیان می‌کند. آن جمله این است: «وَ مَا العِلمُ بِاللهِ وَ العَمَلُ بِطاعَتِهِ اِلّا اِلفانِ مُؤتَلِفانِ»، می‌خواهند بگویند آگاهی از عمل هرگز جدا نیست. آن‌که آگاه است، با عمل است؛ آن‌که عمل ندارد، آگاهی ندارد. «وَ مَا العِلمُ بِاللهِ وَ العَمَلُ بِطاعَتِهِ اِلّا اِلفانِ مُؤتَلِفانِ». (52/12/1)

امام در خلال این بیان، مسئلۀ امامت را به‌صورت صریح مطرح می‌کند. یعنی همان مسئلۀ خلافت و ولایت بر مسلمین و حکومت بر مردم و ادارۀ نظام اسلامی را. امام سجاد اینجا مسئلۀ امامت را به‌صراحت بیان می‌کند، درصورتی‌که در آن دوران به آن صراحت نمی‌توانست این‌گونه مطالب را برای عامۀ مردم مطرح کند. می‌فرماید: «فَقَدِّمُوا اَمرَ اللهِ وَ طاعَتَهُ وَ طاعَةَ مَن اَوجَبَ اللُ»هه فرمان خدا و اطاعت او را مقدم بدارید، و همچنین، اطاعت کسی را که خدا اطاعت او را واجب کرده است.

امام در اینجا فلسفه و مبنای امامت را، از نظر شیعه معیّن می‌کند. چه کسی باید بعد از خدا مورد اطاعت ما قرار گیرد؟ کسی که خدا اطاعت او را واجب کرده است. اگر مردم آن زمان می‌خواستند روی این مسئله فکر کنند، خیلی آشکارا به این نتیجه می‌رسیدند که اطاعت عبدالملک واجب نیست؛ چون ممکن نیست خدا اطاعت عبدالملک را واجب کرده باشد. عبدالملک با آن‌همه ظلم و جور و فساد و بغی، پیداست که شایستۀ اطاعت نیست. امام اینجا مسئلۀ امامت را ذکر می‌کند، سپس برای اینکه تنها شُبهه‌ای هم که در ذهن مستمعان‌شان وجود دارد از بین برود، می‌فرماید: «وَ لا تُقَدِّمُوا الاُمورَ الوارِدَةَ عَلَیکُم مِن طاعَةِ الطَّواغیتِ وَ فِتنَةِ زَهرَةِ الدُّنیا بَینَ یَدَی اَمرِاللهِ وَ طاعَتِهِ وَ طاعَةِ اولِی الاَمرِمِنکُم» آنچه که بر شما پیش می‌آید از طاغوت‌ها ـ یعنی عبدالملک‌ها ـ آن را در قبال اطاعت خدا، و مقدّم بر اطاعت خدا و اطاعت رسول خدا و اطاعت اولی‌الامر واقعی، قرار ندهید. امام در این بخش از بیانات خود مسئلۀ امامت را صریحاً مطرح می‌کند.

حضرت در این بیان، به دو مسئلۀ اساسی توجه می‌کنند. به دو جریان از آن سه جریانی که قبلاً اشاره کردم، اشاره شده است که یکی بازنگری و تجدید ذهنی افکار و معتقدات اسلامی مردم است، و آنان را به فکر عقاید اسلامی انداختن و به بازنگریِ دین وادار و تشویق کردن است. و دیگری بُعد مسئلۀ سیاسیِ «ولایت امر»، یعنی مسئلۀ حکومت و فرماندهی نظام اسلامی است. امام آن روز مردم را با این دو مسئله آشنا می‌کنند و درحقیقت دارند برای آن نظامِ مورد نظر خودشان ـ که نظام علوی و نظام الهی اسلامی است ـ تبلیغات می‌کنند.

و [در انتها] می‌فرماید: «وَ اِیّاکُم وَ صُحبَةَ العاصینَ وَ مَعُونَةَ الظّالِمینَ» مبادا که با گناهکاران هم‌نشین شوید. مراد از گناهکاران چه کسانی‌اند؟ همان‌کسانی که جذب دستگاه ظلمِ عبدالملکی شده‌اند. مبادا نزدیک آنها بروید، مبادا به ستمگران کمک کنید.

..تقریباً امام به‌طور صریح مردم را به داشتن یک تشکیلات اسلامی ویژه دعوت می‌کند. البته این دعوت، تنها از مردمی است که وابسته به آن بزرگوارند، واِلّ اگر می‌خواستند عامۀ مردم را به یک‌چنین تشکیلاتی دعوت کنند، این دعوت افشا می‌شد و برای حضرت هم خیلی دشواری پیش می‌آمد. از این نوع، باز یک نمونه‌اش خوشبختانه در تحف‌العقول هست که در اینجا نقل می‌کنیم.

امام چنین می‌فرماید: «اِنَّ عَلامَةَ الزّاهِدینَ فِی الدُّنیا الرّاغِبینَ فِی الآخِرَةِ تَرکُهُم کُلَّ خَلیطٍ وَ خَلیلٍ وَ رَفضُهُم کُلَّ صاحِبٍ لا یُریدُ ما یُریدونَ»[14] نشانۀ زاهدان در دنیا ـ که از دنیا چشم پوشیده و به آن بی‌رغبتند ـ این است که هر دوست و یاری را که با آنان هم‌عقیده و همفکر و همدل و هم‌خواست نیست، او را ترک می‌کنند. این آشکارا دعوت به یک «تشکیلات شیعی» است. پاسدار اسلام ش10

از این نمونه‌ها که بگذریم، درمجموع، دوران زندگی امام سجاد علیه‌السلام با فعالیتی آرام و [پشت] پرده، و در جهت سازندگی افراد صالح، و قوام‌بخشیدن به طرز فکر شیعی در ذهن پیروان، و مبارزه با تحریف‌ها همراه بود. در واقع، گام نخستین در راه آرمان تشیّع ـ یعنی تحقق‌دادن نظام اسلام و ایجاد حکومت علوی ـ به‌وسیلۀ آن حضرت برداشته شده است. و البته چنان‌که اشاره شد، این روشِ به ظاهر مسالمت‌آمیز، به‌هیچ‌وجه موجب آن نشد که امام و یارانش، همیشه از آسیبِ قهر و کین دستگاه قدرت بنی‌امیه در امان بمانند.

از یارانش چندین نفر به وضعی فجیع کشته، و عده‌ای آواره، و دور از شهر و دیار، و اسیر زندان‌ها شدند. و خود آن حضرت حداقل یک مرتبه با وضعی تأثرانگیز، و درحالی‌که به غل و زنجیر بسته شده بود و با پاسدارانِ بسیار حفاظت می‌شد، از مدینه به شام برده شد. و بارها و بارها مورد تعرض و آزار و شکنجۀ مخالفان قرار گرفت. و عاقبت نیز در سال 95 هجری، به‌وسیلۀ ولیدبن‌عبدالملک، خلیفۀ اموی، پیشوای صادق/ ص33-32 ـ یا به‌وسیلۀ مأمورش در مدینه، یا به‌وسیلۀ برادرش هُشام (63/8/18) ـ مسموم شد و به شهادت رسید. درود بی‌پایان خدا و سپاس جاودانۀ انسان‌ها بر او باد. پیشوای صادق/ ص33-32

پاورقی‌ها

  1. ۱.سوره مبارکه یوسف/ آیه 20
  2. ۲.نهج‌البلاغه/ خطبۀ 209 / کلام حضرت با علاءبن‌زیاد حارثی، هنگامی‌که برای عیادت به منزل او رفتند.
  3. ۳.الکافی/ کتاب الایمان و الکفر/ باب ذم الدنیا و الزهد فیها/ حدیث1
  4. ۴.الکافی/ کتاب الدعاء/ باب دعوات موجزات لجمیع الحوائج للدنیا و الآخرة/ حدیث2
  5. ۵.الکافی/ کتاب الایمان و الکفر/ باب ذم الدنیا و الزهد فیها/ حدیث2
  6. ۶.(ک‌ل‌ل)سربار و وبال دیگران
  7. ۷.تحف‌العقول/ و روی عن الامام الکاظم/ وصیته لهشام و صفته للعقل، امام کاظم این جمله را از امام سجاد نقل می‌کنند.
  8. ۸.تحف‌العقول/ و روی عن الامام سیدالعابدین علی‌بن‌الحسین/ موعظته لسائر اصحابه و شیعته و تذکره ایّاهم کل یوم جمعة
  9. ۹.سوره مبارکه هود/ آیه 113
  10. ۱۰.تحف‌العقول/ و روی عن الامام سیدالعابدین علی‌بن‌الحسین/ موعظة و زهد و حکمة
  11. ۱۱.(ح‌ط‌م) ریزه و شکستۀ هر چیزی، شکستۀ گیاه خشک
  12. ۱۲.(ج‌ن‌ب) کناره‌گیری کردن، امساک
  13. ۱۳.پس بپرهیز، بپرهیز، پیش از پشیمانی و حسرت و رفتن به پیشگاه خدا و ایستادن در برابر او.
  14. ۱۴.تحف‌العقول/ و روی عن الامام سیدالعابدین علی‌بن‌الحسین/ و من کلامه فی الزهد

نمایه‌های این متنتهیه‌شده با هوش مصنوعی

متن‌های مرتبط