[حسینبنعلی علیهالسلام] در مدینه، داخل مسجد نشسته بود با عبدالله زبیر صحبت میکردند. هنگامیکه این خبر آمد که ولید شما را طلب کرده، عبدالله از حضرت سؤال کرد که این ساعت، ساعت دیدار ولید نیست، فکر میکنی برای چه ما را دعوت کرده؟ حضرت فرمودند که من حدس میزنم که معاویه مرده و این ما را دارد دعوت میکند برای بیعت. حضرت بلند شدند، یک عده از جوانان بنیهاشم و رزمندگان شجاع را با خودشان برداشتند ـ تنها نرفتند منزل ولید که آنجا غافلگیر نشوند، مورد محاصره قرار نگیرند ـ و گفتند به آن جوانها که اگر حادثهای در داخل قصر ولید پیش آمد، شماها دخالت کنید و وارد بشوید و درگیری ایجاد کنید. (65/6/21) ولیدبنعُتبه[1] حاکم و استاندار حجاز، و در مدینه مستقر بود، مروان حَکَم هم حضور داشت. از حضرت بیعت خواستند، حضرت به ترتیبی خواستند قضیه را تأخیر بیندازند، گفتند باشد حالا فردا بشود، ببینیم چه خواهیم کرد؛ و اگر بناست بیعت هم بشود، در حضور جمعیت بشود. خواستند بروند بیرون، مروان حکم اشاره کرد که تو اجازه میدهی حسین برود! اگر حسین رفت، دیگر دست تو به او نخواهد رسید، بهتر است که همینجا حسین را زیر فشار قرار بدهی و بیعت بگیری. حضرت برگشتند طرف مروان، با لحن تندی گفتند که چهکسی میخواهد بهزور از من بیعت بگیرد؟ تو یا ولید؟ مگر میتوانید! به خدا قدرت ندارید چنین کاری بکنید. و بدانید که «مِثْلِی لا یُبایِعُ مِثلَهُ» خاطرتان جمع باشد؛ کسی مثلِ من با کسی مثل یزید، هرگز بیعت نخواهد کرد. مگر ممکن است من بیعت کنم! لکن حالا تا صبح صبر کنیم، «لَکِن نُصبِحُ وَ تُصبِحونَ وَ نَنظُرُ وَ تَنظُرونَ»[2] تا ببینیم چه میشود. بازهم حضرت نگذاشتند که این فرصت استثنایی از دست برود، که ایشان بتوانند به سلامت، خود و همۀ همراهانشان را بکشانند طرف مکه و خودشان را برای آن حرکت بزرگ آماده کنند. این بود که حضرت آمدند بیرون. (63/7/20)
فردای آن روز، مروان حضرت را در کوچههای مدینه دید، گفت یا اباعبدالله! تو خودت را داری به کشتن میدهی، چرا بیعت نمیکنی با خلیفه؟ بیا بیعت کن، خودت را به کشتن نده، خودت را به زحمت نینداز. حضرت در جواب او این جمله را فرمودند: «اِنّا لِلّهِ وَ اِنّا اِلَیهِ راجِعونَ وَ عَلَی الاِسلامِ السَّلامُ اِذ قَد بُلِیَتِ الاُمّةُ بِراعٍ مِثلِ یَزیدٍ» (74/3/19) آن روزی که مردم به یک چوپانی مثل یزید مبتلا بشوند ـ یعنی گوسفندها بهجای چوپان، به گرگی مبتلا بشوند ـ «وَ عَلیَ الاِسلامِ السَّلامُ» با اسلام دیگر باید خداحافظی کرد. دیگر جایی برای اسلام باقی نخواهد ماند؛ یعنی هدف حسینبنعلی علیهالسلام احیای اسلام است. (63/7/20) کلمۀ استرجاع[3]، کمال نگرانی را نشان میدهد؛ یعنی چقدر باید نگران و دهشتزده بود، آنوقتیکه امت اسلامی مبتلا بشود به فرمانروایی مانند یزید. این اولین عکسالعمل امام حسین بود؛ یعنی این را ما قبول نمیکنیم.
حسینبنعلی با خودِ یزید هم هیچگونه مشکل شخصی ندارد، یعنی برای امام حسین، یزید و غیر یزید از جهت بشری فرقی نمیکند. البته یزیدِ فاسد، یزیدِ فاسق، در نظر حسینبنعلی علیهالسلام یک فاسد و یک فاسق است، اما آنوقتیکه بناست همین یزیدِ فاسدِ فاسق بشود خلیفۀ مسلمانان و جانشین پیغمبر، اینجاست که زنگ خطر به صدا درمیآید، اینجاست که حسینبنعلی احساس میکند این نقطۀ اوج آن انحرافی است که پیغمبر اکرم به آن اشاره کرده ـ که حالا در یک روایت، بعداً خواهیم گفت از قول پیغمبر؛ خود امام حسین نقل میکند ـ و اینجاست که دیگر نمیشود تحمل کرد، هرچه تحمل کردیم بس است؛ امروز دیگر روزی است که تحمل نمیشود کرد و باید حرکت کرد...حضرت شبانه از مدینه بیرون آمد، و آمد طرف مکه. دید که دیگر جای ماندن نیست. (61/8/4)
این سؤال برای ما شیعیان، همۀ مسلمانان و همۀ کسانی که واقعۀ کربلا برایشان قابل تحلیل است، مطرح میشود، این سؤال را مطرح میکنند از امام علیهالسلام که یابنرسولالله! این حرکت شما، این قیام شما که آخرش هم منجر به آن وضع فاجعهآمیز و فاجعهآسا شد، به چه معنی [بود]؟ آقا شما در خانهتان نشسته بودید، آقاییِ مدینه هم برای شما بود، فرزند عزیز پیغمبر و فرزند ذکور منحصربهفرد پیغمبر [بودید]، پیغمبر اکرم دوتا نوۀ ذکور از بطن فاطمه سلااماللهعلیها داشت، که امام حسن صلواتاللهعلیه از دنیا رفته، امام حسین صلواتاللهعلیه باقی مانده، به چشم فرزند پیغمبر و فرزند عزیز پیغمبر همه به شما نگاه میکردند. مردم از شما استفاده میکردند، در مسجد مدینه، در ایام حج، در مناسبتهای گوناگون، حلقۀ درس و افاضۀ شما به روی همۀ مردم مسلمان گشوده بود، همه میآمدند از شما درس میگرفتند، استفاده میکردند، احکام قرآن را برایشان بیان میکردید. خب، چه شد ای امام بزرگوار که حرکت کردید، ناگهان این ملوک امن را برای خودتان از بین بردید، به هم زدید؟ از خانۀ راحتتان، از پناهگاه امنتان بیرون آمدید، کسی با شما کاری نداشت، خودتان ابتدائاً رفتید به مکه، آنجا چند ماهی ماندید، باز از آنجا هم حرکت کردید، آنهم با چه وضعی. این است سؤال.
امام علیهالسلام جواب این سؤال را خودشان قبلاً دادهاند؛ قبل از آنکه اَحدی، سؤالکنندهای از این بزرگوار این سؤال را بپرسد و مطرح بکند، خود این امام عظیمالشأن، در همان آغاز انجام این حرکت، پاسخ گفتند. یک [وصیت]نامهای نوشتند، دادند به محمدبنحنفیه. (52/11/13) بعد از آنکه مقدمات وصیت را ذکر میکنند: «هَذا ما اَوصَی بِهِ الحُسَینُبنُعَلِیِّ بنِ اَبیطالِبٍ اِلَی اَخیهِ مُحَمَّدٍ المَعروفِ بِابنِالحَنَفیَّةِ»[4]، شهادت میدهند به وحدانیت الهی ـ همانطورکه وصیتهای معمولی ماها هست که اولش شهادت به وحدانیت خدا و شهادت به پیغمبری پیغمبر و اینهاست ـ برای اینکه نتوانند آن تهمتهایی را که تبلیغاتچیهای آن روز میزدند، بزنند؛ بعد میفرماید: «وَ اَنّی لَمْ اَخرُجْ اَشِراً وَ لا بَطِراً وَ لا مُفسِداً وَ لا ظالِماً» (61/8/4) بیهوده بیرون نیامدم، خروج نکردم؛ «لَمْ اَخرُجْ» بهمعنای این نیست که از شهر بیرون نیامدم، خروج در اصطلاح احادیث اسلامی یعنی قیام،..امام میگوید: «اَنَّی لَمْ اَخْرُجْ اَشِراً وَ لا بَطِراً» من بیهوده بیرون نیامدم، دنبال هوس نیامدم، انگیزه و جذبۀ من بر اثر خواستهای نفسانی نبود،..انگیزههای شخصی و روانی نبود، «وَ لا مُفسِدًا» اخلالگر نیستم که بخواهم در نظم جامعۀ اسلامی اخلالی بهوجود بیاورم. نظمی هم وجود ندارد، چه اخلالی! از اینکه در زمان معاویه و یزید هست، دیگر بدتر چه میشود! «وَ لا ظالِمًا» در صدد سوءاستفاده هم نیستم که حالا بخواهم بروم سروصدایی بکنم و استفادهای بکنم، به یک عدهای ظلمی بشود. اینها نیست. پس آقا! چرا خارج شدهاید؟ (51/11/24) «اِنَّمَا خَرَجتُ لِطَلَبِ الاِصلاحِ فی اُمَّةِ جَدّی» من که دارم بیرون میروم، منظورم این است که امت جدم را اصلاح کنم. این نکته را همینجا تذکر بدهم که اصلاح در اینجا بهمعنای اصلاحِ اصطلاحی، یعنی رِفُرم نیست، که در جامعه یک اصلاحاتی بکنیم؛ نه، منظور این اصلاحاتِ سطحی نیست. اصلاح، یعنی اصلاح بنیانی، یعنی انقلاب، یعنی زیر و رو کردن قوارۀ اجتماع؛ منظور حسینبنعلی این است، ایجاد یک انقلاب بنیانی در جامعه. (52/11/12) «إِنَّمَا خَرَجتُ لِطَلَبِ الاِصلاحِ فی اُمَّةِ جَدّی». میبینم امت جدم به تباهی گراییدهاند؛ میبینم اسلام فراموش شده است؛ میبینم بهجای قرآن، جاهلیت نشسته است؛ میبینم بهجای پیغمبر، دشمنان بنیانی و خونین او ـ یعنی بنیامیه ـ نشستهاند؛ میبینم بهجای ایمان، کفر آمده، بهجای توحید، شرک آمده، بهجای انسانیت، اشرافیگری آمده، بهجای کرامت انسان، کرامت پول آمده، کرامت قدرت آمده و انسانیت بیارزش است؛ میبینم اصول اسلامی درهموبَرهم شده، [بنای] مستحکم و رفیع اسلام دَر هم ریخته و واژگون شده؛ میخواهم این را درست کنم، میخواهم جامعۀ اسلامی را تجدید بنا کنم. (51/11/24) «اُریدُ اَن آمُرَ بِالمَعروفِ وَ اَنهَی عَنِ المُنکَرِ» خروجم و قیامم یا بیرونآمدنم از مدینه و مکه بهمنظور ایجاد این انقلاب و اصلاح بنیادی همگانی است در پیکرۀ جامعۀ اسلامی. (52/11/13) «وَ اَسیرَ بِسیرَةِ جَدّی وَ اَبی عَلِیِّبنِاَبیطالِبٍ» همان سیرۀ جدم و پدرم علیبنابیطالب را، یعنی همان امامت اسلامی را، همان حاکمیت خدا در میان مردم را بازهم زنده کنم، اصلاً هدف این است. (63/7/20) حقیقت حرکت حسینبنعلی علیهالسلاام این است.
آنوقت وجود مقدس سیدالشهدا بلند میشوند از مدینه تشریف میآورند به مکه؛ در مکه حضرت با مردم کوفه نامهنگاری میکند. (61/8/4) تعداد زیادی از سران و رؤسای شهر کوفه نامه نوشتند به حسینبنعلی علیهالسلام و از آن حضرت دعوت کردند و این دعوت، بعد از آنوقتی بود که امام از مدینه خارج شده بود. (67/5/29) نامۀ سران کوفه برای حسینبنعلی خیلی نامۀ عجیبی است. البته برای حسینبنعلی خیلی نامه مینوشتند، صدوپنجاه نامه هم گفتهاند، دوازدههزار نامه هم گفتهاند. ابناثیر میگوید صدوپنجاه نامه، مورخین شیعه میگویند دوازدههزار نامه. اختلاف است که این دوازدههزار نامه، دوازدههزار امضا باشد؛ بعید نیست دوازدههزار امضا پای صدوپنجاه نامه یا دویست نامه [باشد]. این نامهها لحنهای مختلفی دارد؛ آنچه شنیدهاید که نامه نوشتند: «وَ اَینَعَتِ الثِّمارُ وَ اَورَقَتِ الاَشجارُ» آبها جاری است و درختها ثمربخش شده و میوه داده، بیا که جای تو خالی است ـ مثل کسی که به گردش و تفریح دعوت میکنند ـ آن نامه برای بزرگان شیعه نیست؛ نامه است، [اما] برای بزرگان شیعه نیست. میدانید برای کیست؟ برای شَبَثبنرِبعی است، برای افرادی ازآنقبیل است[5]؛ همانهایی که بعد، در روز عاشورا در صف مقابل حسین و زیر پرچم عمر سعد پیدایشان میکنید؛ برای آنهاست.
اما شاگردان امیرالمؤمنین و شیعیان خالص و راستین، اینطور نامه نمینوشتند. این نامهای که میخوانم، برای سلیمانبنصُرَد که در ماجرای توابین به قتل رسید و حبیببنمظاهر که در کربلا بود و زُهیربنقین که در کربلا بود و چند نفر دیگر است؛ دعوتنامهای است که شما از این دعوتنامه که حسین این دعوت را اجابت کرده، میفهمید که حسین برای چه حرکت کرد. [ازطرف] سلیمانبنصُرَد و فلان و فلان و فلان ـ یک جمعیتی که زیرش هم امضاهایشان ذکر شده ـ «سَلامٌ عَلَیکَ» ای حسین! درود بر تو باد. «اَمّا بَعدُ» ـ این بعد از مرگ معاویه است ـ پس از سلام و درود، «فَالحَمدُلِلَّهِ» سپاس آن خداوندی را «اَلَّذی قَصَمَ عَدُوَّکَ الجَبّارَ العَنیدَ» که دشمن جبار عنود تو را دَر هم شکست ـ [یعنی] معاویه مُرد ـ «الَّذِی انتَزَی عَلیَ هَذِهِ الاُمَّةِ» آن دشمن بزرگ و سرسختی که این امت را بهسوی شر و شرارت و پلیدی و فساد میکشانید، «فَابتَزَّها اَمرَها» حکومت این امت را او به خود اختصاص داده بود و ثبت کرده بود، «وَ غَصَبَها فَیئَها» درآمدِ این امت را غصب کرده بود، «وَ تَاَمَّرَ عَلَیها بِغَیرِ رِضًی مِنها» بر این امت حکومت و زمامداری میکرد، بدون اینکه این امت به این زمامداری راضی و خشنود باشند، «ثُمَّ قَتَلَ خِیارَها» نیکان این امت را کشت، «وَ استَبقَ شِرارَها» بَدان این امت را برای نیشزدن و گَزیدن جان مسلمانان باقی نگاه داشت، «وَ جَعَلَ مالَ اللهِ دُولَةً بَینَ جَبابِرَتِها وَ عُتاتِها» مال خدا و بیتالمال مسلمین را میان جباران و سرکشان دستبهدست گردانید، «فَبُعداً لَهُ کَما بَعُدَت ثَمُودُ» همچنان که قوم ثمود از رحمت خدا دور شدند، از رحمت خدا دور باد این دشمن تو.
خب، این خبر مرگ معاویه است که حسینبنعلی هم این خبر را مثل کوفیان شنیده، همه باهم خبر دارند، اما اینها دارند میگویند آقا! حالا که دشمن شما کشته شده، این آدمی که اینقدر شرارت و فساد و جنایت در جامعۀ اسلامی کرده بود، مُرده، «اِنَّهُ لَیسَ عَلَینا بِاِمامٍ» حالا دیگر رهبر و حاکم نداریم، امام نداریم. امام را نباید فقط بهمعنای مسئلهگو و حدیثگو بدانیم. امام در اصطلاح قرآن و حدیث، یعنی رهبر، هرکسی که زمام امت را بهدست گرفته است و به سویی میکشد؛ حاکم را میگویند امام...«فَاَقبِل» آقا! تشریف بیاور به کوفه و عراق، «لَعَلَّ اللهَ اَن یَجمَعَنا عَلَی الحَقِّ بِکَ» ممکن است و امید آن هست که خدا بهوسیلۀ شما ما را بر سر حق مجتمع کند و گِرد آورَد و تفرقۀ ما را از بین ببرد. تو بیایی و بر گِرد محور وجود تو جمع بشویم و جامعۀ اسلامی را بهوجود بیاوریم. «وَ النُّعمانُبنُبَشیرٍ فی قَصرِ الاِمارَةِ» فقط نعمانبنبشیر ـ استاندار معاویه و یزید ـ در قصر اِماره و کاخ استانداری است، کمتر بیرون میآید و کمتر با مردم تماس میگیرد. «لَسنا نَجمَعُ مَعَهُ فِی الجُمُعَةِ وَ لا نَخرُجُ مَعَهُ اِلَی عیدٍ» ما همه در نمازجمعههای او شرکت نمیکنیم؛ یعنی مخالفتمان را علنی کردهایم و با او در عیدگاه جمع نمیشویم. آنوقتیکه برای نماز عید به صحرا میرود، با او نمیرویم؛ یعنی علناً مخالفت خودمان را اعلان کردهایم، جبههگیری کردهایم، موضعگیری مخالف کردهایم. حالا دیگر باید شما بیایید. «وَ لَو قَد بَلَغَنا اَنَّکَ قَد اَقبَلتَ اِلَینا اَخرَجناهُ حَتَّى نُلحِقَهُ بِالشّامِ انشاءَاللهُ» اگر خبر به ما برسد که تو از مکه بیرون آمدهای و داری بهطرف کوفه میآیی، نعمانبنبشیرِ استاندار را از کوفه بیرون میکنیم تا به شام برود و دنبال سرش را نگاه نکند.
خب، این کارها یعنی چه؟ آیا از این نامه نمیفهمید که مردم کوفه آقا را دعوت کردند که بیاید قیام کند علیه حکومت اموی و زمام قدرت را در عراق و سپس در تمام دنیای اسلام بهدست بگیرد؟ این استنباط را نمیکنید؟ و حسینبنعلی به اجابت همین نامه و نامههای مشابه بود که از [مکه] حرکت کرد. (52/11/12)
[حضرت در پاسخ، در یک] نامه، به اهل کوفه فرمود: «فَلَعَمری مَا الاِمامُ اِلَّا العامِلِ بِالکِتابِ وَ الآخِذُ بِالقِسطِ وَ الدّائِنُ بِالحَقِّ وَ الحابِسُ نَفسَهُ عَلَی ذاتِ اللّٰهِ وَ السَّلامُ» امام و پیشوا و رئیسِ جامعۀ اسلامی نمیتواند کسی باشد که اهل فسق و فجور و خیانت و فساد و دوری از خدا و اینهاست. باید کسی باشد که به کتاب خدا عمل کند، یعنی در جامعه عمل کند، نهاینکه خودش فقط در اتاقِ خلوت نماز بخواند؛ یعنی عمل به کتاب را در جامعه زنده کند، اخذ به قسط و عدل کند، حق را قانونِ جامعه قرار بدهد. «اَلدّائِنُ بِالحَقِّ» یعنی دین جامعه و آیین جامعه و قانون و مقررات جامعه را حق قرار بدهد، باطل را بگذارد کنار. «وَ الحابِسُ نَفسَهُ عَلیَ ذاتِ اللهِ» ظاهراً معنای این جمله این است که در خط مستقیم الهی، خودش را به هر کیفیتی است حفظ کند و اسیر جاذبههای شیطانی و مادی نشود؛ «وَ السَّلامُ». (74/3/19)
حضرت مسلمبنعقیل را فرستاد، گفت من این را میفرستم، اگر خبر داد به من که وضع خوب است، خود من هم خواهم آمد. (75/3/20)
خب، وقتی بناست یک حرکتی انجام بگیرد، معنای این حرکت و این قیام، این نیست که انسان خودش را برود به کشتن بدهد؛ یعنی حرکتی انجام بدهد که بدون هیچ تأثیری، بدون هیچگونه فایدهای و بازدهی خواهد بود؛ نه! بناست حرکتی از سوی حسینبنعلی علیهالسلام انجام بگیرد که این حرکت، پایههای تخت حکومت اموی و یزید را تکان بدهد؛ اگرچه که در نهایت به کشتهشدن خود آن بزرگوار منتهی بشود؛ حرفی نیست؛ اما بناست یک حرکت انجام بگیرد، یک ضربه بر آن نظام وارد بشود، بر آن حکومت ظالم و فاسد و باغی[6] وارد بشود. خب، این کار تهیۀ عده و عُدّه میخواهد. متوقف بر این است که عدهای جمع بشوند و امکاناتی فراهم بشود.لذاست که نامهنگاری [میکنند]. (61/8/4) در نامۀ حضرت به رؤسای بصره، اینطور آمده است: «وَقَد بَعَثتُ رَسولی اِلَیکُم بِهَذا الْکِتابِ وَ اَنا اَدعوکُم اِلی کِتابِ اللهِ وَسُنَّةِ نَبِیِّهِ صَلَّیاللهعلیهوآله فَاِنَّ السُّنَّةَ قد اُمیتَت وَ اِنَّ البِدعَةَ قَد اُحیِیَت وَ اِن تَسمَعوا قَولی وَ تُطیعوا اَمری اَهدِکُم سَبیلَ الرَّشادِ» من میخواهم بدعت را از بین ببرم، سنت را احیا کنم؛ زیرا سنت را میراندهاند و بدعت را زنده کردهاند. اگر دنبال من آمدید، راهِ راست با من است. یعنی همان تکلیف بزرگ را میخواهم انجام بدهم که احیای اسلام است و احیای سنت پیغمبر و نظام اسلامی است. 74/3/192
خب، تمام کسانی که در مکه و مدینه، افراد نامونشانداری بودند که حقیقت قضیه را نمیفهمیدند، با این کار مخالفت کردند. ابنعباس مخالفت کرد، محمدبنحنفیه مخالفت کرد، عبداللهبنجعفر ـ شوهرخواهر حضرت، شوهر حضرت زینب ـ مخالفت کرد و بسیاری دیگر. بعضی حتی نامه نوشتند، در بین راه از حضرت خواستند که برگردد؛ وقتیکه راه افتاده بودند طرف کوفه، باز خواستند که حضرت برگردند. چرا؟ چون اینها محاسبه میکردند، میدیدند که خب، این کار به چه قصد دارد انجام میگیرد؟ اگر این کار برای این است که حضرت به حکومت برسد، خب، خیلی شرایطِ بهحکومترسیدن مفقود است، بسیاری از چیزهایی که باید باشد، وجود ندارد. و اگر چنانچه نفْسِ این حرکت مطلوب است، تعلیمدادن این حرکت مطلوب است، تحریک مردم در آن زمان و در زمانهای بعد مطلوب است، پس در آن کشتهشدن هم هست. اینها کسانی بودند که آماده نبودند آنطور خودشان را به دَم شهادت بدهند، آن آمادگی در اینها وجود نداشت؛ این بود که نامهنگاری میکردند، اِشکال میتراشیدند، حضرت را از این کار منع میکردند. (61/8/4) عُمَر اَطرَف ـ که برادر امام حسین باشد، فرزند امیرالمؤمنین[8] ـ آمد به حضرت یادآوری کرد در مکه، گفت برادر مگر یادت نیست که پیغمبر فرمود که حسین کشته خواهد شد، در عراق کشته خواهد شد، تو داری حالا با این وضعیت میروی عراق، خودت را به کشتن میاندازی! حضرت فرمود تو خیال میکنی آنچه تو میدانی، من نمیدانم؟! آنچه تو یادت است، من از یادم رفته! من میدانم کشته خواهم شد.[9] اما مسئله، مسئلۀ این نیست که امام حسین از کشتهشدن واهمهای داشته باشد و اِبا کند. (63/7/20)
آنوقت امام علیهالسلام در جواب همین حرفها، در جواب همین اظهارات باطل و پوک و ناآگاهانۀ از هدف امام حسین است که وقتی میخواهد از مکه بیرون بیاید، خطبهای میخواند، میگوید: «خُطَّ المَوتُ عَلَی وُلدِ آدَمَ مَخَطَّ القِلادَةِ عَلَی جیدِ الفَتاةِ»، اینقدر من را از مرگ نترسانید ـ زبان حال حسین است، مفهوم این جمله است ـ ابنعباسها! ابنعمرها! عبداللهجعفرها! اینقدر به حسین نگویید میروی کشته میشوی! این را به آدمی بگویید که بعد از مرگ، دنیای دیگر و بهشت برینی را قائل نیست، حسین که قائل است، مرگ که برای حسین حتماً خواهد آمد. همچنانیکه در شب عاشورا خودش به خواهرش میگفت: پدرم از من بهتر بود، شربت مرگ نوشید، جدم از من شریفتر بود، شربت مرگ نوشید، مادرم همینطور، برادرم همینطور.[10] «وَاِنَّکَ مَیِّتٌ وَاِنَّهُمْ مَیِّتوَ»[11]. مرگ که اجتنابناپذیر است برای همه، اما [چه چیزی بهتر از] مرگ شرافتمندانه، مرگِ برای خدا، مرگِ در راه هدف، آنهم هدف عالی اسلامی، که اسمش در قاموس اسلام شهادت است، شهادت...شهید یعنی آنکه میمیرد برای اینکه انسانیت زنده بماند؛ آنکه میمیرد برای اینکه مکتب خدا و اسلام پایدار و برقرار بماند، این است شهید. حسین وقتیکه بناست بمیرد، شهادت بهترینِ انواع مرگ است برای او. «خُطَّ المَوتُ عَلَی وُلدِ آدَمَ مَخْطَّ القِلادَةِ عَلَی جِیدِ الفَتاةِ» مرگ بر گردن بنیآدم، آدمیزاده، همچون گردنبندی بر گردن دخترکی جوان؛ اولاً طبیعی است، معمولی است، همگانی است، ثانیاً مایۀ زینت است، مایۀ زیبایی بیشتر است، مایۀ بالارفتن قیمت انسان است. «وَ ما اَوهَنَنی اِلَی اَسلافِی اِشتیاقَ یَعقوبَ اِلَی یوسُفَ» عاشقم، عاشقم که جدم و پدرم و برادرم و شهیدان راه اسلام و برادران دینی را، که پیش از من از این راه رفتند، ببینم، اشتیاقم به اینها زیاد است. دارد میگوید که مرگ مایۀ ننگ نیست، مرگ مایۀ عقبرفتن یک انسان بزرگ نیست؛ مرگ است، خب باشد! (52/11/14)
علیرغم همۀ این توصیهها و نصیحتهای به خیال خودشان عاقلانه و مدبرانه، حضرت حرکت کردند. روز هشتم ذیالحجه، بااینکه روزی بود که علیالظاهر همۀ مردم بایستی بهطرف مکه آمده باشند و بروند طرف عرفات و آماده بشوند که به اعمال حج مشغول بشوند، حضرت آن روز از مکه خارج شدند و آمدند بهطرف کوفه.[12] البته خود این حرکت در آن روز، یعنی انتخاب آن روز برای این کار، حاکی از این است که حسینبنعلی علیهالسلام میخواهند همۀ مردم را متوجه به حقیقت کار خودشان بکنند تا همه بدانند که حسینبنعلی علیهالسلام این کار بزرگ را انجام داد. (61/8/4) از شهر مکه که خارج شدند، تا کربلا، هر منزلی که شما حساب کنید ـ که بعضی از محدثین و مورخین حساب کردند ـ در بسیاری از این منازل، آقا به یک مناسبتی یک چیزی گفتند که معلوم میشود چرا آمدند. (52/11/13) امام حسین، مکرر در مکرر، به مناسبتهای گوناگون، چه درضمن خطبه، چه درضمن نامه و پیغام، چه درضمن وصیت، چه درضمن بیان اصحاب و دوستانش مثل مسلمبنعقیل در کوفه، با زبانهای گوناگون، با تعبیرات گوناگون، از حلقومهای گوناگون،[علت حرکتشان] را بیان کرده. (55/10/12)
یک سندِ [آن] در مذاکرۀ مسلمبنعقیل است با ابنزیاد...[مسلمبنعقیل] تمام روز را شمشیر زده، جنگیده، خسته شده، بدنش زخمی است، خون از جراحتها جاری است، ضعف پیدا کرده، تشنه شده، آب نتوانسته بخورد، لبهایش شکافته؛ با یکچنین وضعی این بزرگوار را آوردند. این نمایندۀ حسین است، باید روح حسین را اینجا نشان بدهد؛ «فَقالَ ابنُزِیادٍ»[13] ابنزیاد بنا کرد با مسلمبنعقیل حرفزدن: «اَخبِرنی یا مُسلِمُ» بگو ببینم مسلم! «بِمَا اذا اَتَیتَ هَذَا البَلَدَ؟» اصلاً شما چرا آمدی به این شهر؟ تو که اهل مدینه بودی، همانجا زندگیات را میکردی، انگیزۀ تو برای آمدن به اینجا چه بود؟ «وَ اَمرُهُم مُلتَئِمٌ» تو چرا آمدی وارد این شهر شدی که مردم با نهایت آسودگی و اتفاق و وحدت زندگی میکردند؟ «فَشَتَّتَّ اَمرَهُم بَینَهُم وَ فَرَّقتَ کَلِمَتَهُم»، شعار وحدت، شعار اتفاق، شعار همدستی، که شعار حق است، گاهی در دست جابران و معاندان و ستمگران اینطور خراب میشود. میگوید مردم ما همه متحد بودند، باهم زندگی میکردند، یعنی سر همه در یک آخور بود، حواسشان به جایی نبود، ما هم میچریدیم و بر اینها تحمیل میکردیم و اینها را میتاراندیم و میراندیم و شلاق میزدیم و از گُردهشان کار میکشیدیم و نمیفهمیدند. تو آمدی اینجا مردم را متفرق کردی، یک عده را متوجه کردی و علیه ما برانگیختی، چرا آمدی؟ «فَشَتَّتَّ اَمرَهُم بَینَهُم» امر مردم این شهر را متشتّت کردی، «وَ فَرَّقتَ کَلِمَتَهُم» تفرقهافکنی کردی.
«فَقالَ مُسلِمٌ»، حالا مسلمبنعقیل میخواهد بگوید ما برای چه آمدیم. این سخن مسلم، حجت است برای من و شما. این سخن مثل مُشت محکمی به دهان یاوهگوهایی زده میشود که میگویند حسینبنعلی برای قیام نیامده بود و از ترسِ بیعت فرار میکرد. این نمایندۀ حسینبنعلی است، سخنش سخن حسینبنعلی است؛ «فَقالَ مُسلِمٌ» مسلم گفت: «مَا لِهذا اَتَیتُ» من هرگز برای اختلافافکنی و ایجاد ناامنی به شهر نیامدم. چرا آمدم؟ ملاک و علت آمدن من اینهاست ـ اینها نظر شیعه است، بینش شیعه است، نگرش شیعه است؛ شیعه وقتی یکچنین زمینهای باشد، یکچنین کاری میکند ـ «وَ لَکِنَّکُمْ اَظْهَرْتُمُ الْمُنْکَرَ» شما منکرات را ظاهر و نمایان کردید، «وَ دَفَنتُمُ المَعروفَ» نیکیها را دفن کردید، نام و نشانی از نیکی نگذاردید؛ یعنی انصاف، عدالت، مروّت، مساوات و برابری، توحید، پیروی از انبیا، پیروی از قرآن، حکومت قرآن و اسلام، در زمامداری و قدرت شما محو شد و دفن شد؛ اما شرابخوارگی ظاهر شد، اختلاف طبقاتی نمایان شد، تبعیضهای نژادی ـ عرب را بر عجم فضیلت و برتری دادن ـ و غیر نژادی ظاهر شد. علناً شرابخوارگی کردید، علناً زُنّار[14] بستید، علناً قمار کردید، و گفتید و نشان دادید به امت مسلمان که این کار را میکنید. یزید در شرابخوارگی و سگبازی شهرۀ دوران است، عبیدالله زیاد هم سگ زردی، برادر شغال است؛ مثل اوست، باهم تفاوتی نمیکنند.
«وَ تَاَمَّرتُمْ عَلَی النّاسِ بِغَیرِ رِضیً مِنهُم» ببینید! عین همان حرفی که در نامۀ سران شیعه به حسینبنعلی [وجود داشت] اینجا هم هست. میگوید شما بدون اینکه مردم راضی باشند، خشنود باشند، زمام امر مردم را بهدست گرفتید، «وَ حَمَلتُموهُم عَلَی غَیرِما اَمَرَکُمُ اللهُ بِهِ» مردم را به غیر آنچه خدا فرمان داده بود، وادار کردید. خدا میگوید که باید زمامداران و حاکمان و امیران، مردم را وادار کنند بر اطاعت خدا و شما مردم را وادار کردید بر طاعت خودتان. قرآن میگوید که باید زمامداران، مردم را وادار کنند به پیمودن راه تکامل و تعالی، شما مردم را از پیمودن این راه باز داشتید. «وَ عَمِلتُم فیهِم بِاَعمالِ کِسرَیٰ وَ قَیصَرَ» نام شما خلیفه بود و شما آرم خلافت پیغمبر را بر سینه و سر و دوشتان آویختید و گفتید ما خلیفۀ پیغمبریم، اما عملاً و علناً رفتارهای امپراتوران فارس و روم را انتخاب کردید، مثل کسری و قیصر عمل کردید؛ گناه از این بالاتر! بعد شما که این کارها را کردید، با مردم اینطور عمل کردید، «فَاَتَیناهُم» ما آمدیم بهسوی این مردم، «لِنَأمُرَ فیهِم بِالمَعروفِ وَ نَنهَی عَنِ المُنکَرِ» [تا در میان مردم به نیکیها فرمان دهیم و از بدیها نهی کنیم.]
ضمناً معنی امربهمعروف و نهیازمنکر را بفهمیم. بفهمیم که امربهمعروف و نهیازمنکر که قوام دین به آن است و طبق روایات، از همۀ عبادات بالاتر است، یعنی چه. ما خیال کردهایم که امربهمعروف این است که وقتی از جلوی قهوهخانه رد میشویم و [میبینیم] که سازوآواز گرفته، برویم بگوییم آقا نگیر. خیال کردهایم که امربهمعروف فقط همین است؛ البته اینهم امربهمعروف است، نهیازمنکر است، نمیگویم نیست، اما فقط همین است!..ما وظیفۀ خودمان را فقط در این منحصر کردهایم، غافل شدهایم از بزرگترین قلم امربهمعروف و نهیازمنکر، یعنی آن کاری که مسلم برای آن آمده بود، آن کاری که شیعیان از حسینبنعلی میخواستند، و بالاخره آن کاری که حسین بهخاطر آن خود را به کشتن داد، شهادت را به جان خرید، اسارت خاندانش را پذیرفت. «وَ نَدعوهُم اِلی حُکمِ الکِتابِ وَ السُّنَّةِ» ما برای این آمدهایم که مردم را به کتاب و سنت دعوت کنیم. (52/11/12)
بعد [هم] که رسیدند به کربلا، از همان روزهای اول، باز به مناسبتهای مختلف، یا با فرزندشان علیاکبر، یا با خواهرشان حضرت زینب کبری سلاماللهعلیها یا با اصحابشان، در روز تاسوعا، یا در شب عاشورا، یا در روز عاشورا، تا آن لحظهای که جان در بدن داشت این جانِ عزیزِ آفرینش، تا آن لحظهای که این حجت عظیمالشأنِ خدا میتوانست با این بدن و با این کالبد ظاهری کار بکند، با زبان حرف بزند، حرفش را زد تا لحظات آخر، و فهماند چرا. هم گفت، هم فهمانید، هم پیام داد، هم دو سه تا مأمور کارکشتۀ مُبرّز قویدست را که تالیتِلوِ[15] خودش بودند، فرستاد بهسوی تاریخ. این چند مأمور، یکی خواهرش زینب کبری است، ..علیبنالحسین صلواتاللهعلیه امام سجاد است، خواهر دیگرش امکلثوم است، سکینه است، فاطمۀ بنتالحسین است؛ از خاندان پیغمبر، چندین نفر بهصورت ظاهر، اسیرانی در دست دشمنان و در باطن، مأمورانی از جانب آن مرکز الهام و وحی خداوندی، اعزام شدند به کوفه و شام و مدینه، و در همان چند روز اسارت و بعد از اسارت و تا آخر عمرشان، قُطری از اقطار را هرکدامی احیا کردند، زنده کردند. (52/11/13)
در منزل بَیضَه، برای حرّبنیزید و هزار نفری که با حرّ بودند، حضرت سخنرانی کردند، کاملاً مطلب را بیان کردند. یعنی اول در منزل ذوحُسم که با حرّ برخورد کردند، حضرت جملاتی گفتند، آنها را یادآوری کردند، چون مردم کوفه بودند، مردم عراق بودند که آمده بودند برای جنگ با حضرت. حضرت به آنها یادآوری کردند که شما من را دعوت کردید، شما اظهار آمادگی کردید که من بیایم آنجا و حکومت الهی و اسلامی را تشکیل بدهیم و اسلام را زنده کنیم و با شما همکاری کنیم، چرا حالا برمیگردید؟ (63/7/20) حرّبنیزید ریاحی ـ همانطورکه معروف است و شنیدید ـ بهعنوان یک نیروی بازدارندهای آمد جلوی حضرت را گرفت که حضرت نروند طرف کوفه. ابنزیاد فکر میکرد که اگر حسینبنعلی به کوفه برسد، ممکن است حضور امام حسین در کوفه، یک عدهای را تهییج کند، تشجیع کند و یک نیروی عظیمی دور امام حسین جمع بشوند. شاید هم همینطور میشد، یعنی اگر حضرت وارد کوفه میشدند، ورود آن حضرت به کوفه، یک عدهای را به یاد خاطرات و سوابق میانداخت. خب، این کوفه جایی بوده که امیرالمؤمنین، پدر امام حسین آنجا حکومت میکرده دیگر، این همان شهری بوده که خود حسینبنعلی در کنار پدرش که خلیفۀ مسلمین بوده، سالها در آن شهر زندگی کرده، مردم او را دیده بودند، مردم او را میشناختند، هنوز خیلی زمانی نگذشته بود. البته از آن زمان تقریباً بیست سال گذشته بود، اما بیست سال زمان زیادی نبود؛ خاطراتی بود. امام حسین کوفه را میشناخت، محلات کوفه را، قبایلی که در این محلات هستند، رؤسای این قبایل را، همۀ اینها را میشناخت. و این برای حاکم و استاندار کوفه یک خطر بود، که حضرت به کوفه برسد. لذا میخواستند که حضرت اصلاً به کوفه نرسد و راهش در بین راه سد بشود. البته نمیخواستند هم حضرت برگردد؛ چون میدانستند اگر برگردد بهطرف مکه، باز ممکن است اشکالات دیگری برای آنها فراهم بیاید. میخواستند حالا این دشمنی که آمده در دامشان ـ به خیال خود آنها ـ توی مُشتشان، این را همینجا نابود کنند، با همۀ امکانات و توانی که دارد. لذا بود که حرّبنیزید ریاحی را با هزار نفر سوار فرستادند مقابل حضرت. او جلوی حضرت را سد کرد، گفت نمیگذارم بروی کوفه. حضرت اصرار کردند و او انکار کرد؛ یعنی آماده نبود که قبول کند، و قبول نکرد. حضرت گفتند که پس من برمیگردم، آن را هم اجازه نداد...حرّبنیزید به فشار خودش ادامه میدهد و اجازه نمیدهد که حضرت حرکت کنند بهسمت کوفه یا برگردند. نتیجه این میشود که یک راه وسطی را حسینبنعلی انتخاب میکنند و میروند؛ حرّبنیزید هم در کنار آن حضرت میآید؛ یعنی به حرّ گفته بودند که حضرت نیاید جلو، نرود عقب، این دوتا شق را به حرّ گفته بودند، اما شق سوم را که حضرت از یک راه میانهای اگر رفت، او باید چه بکند، این را دیگر به او نگفته بودند و نمیدانست که چه کار باید بکند. این بود که فکر کرد وظیفهاش اینطوری عمل میشود که کنار حضرت راه بیفتد و هرجا حضرت میروند، اینهم برود. لذا بود که او هم در کنار حضرت راه افتاد، منزلبهمنزل همینطور پیش میرفتند تا رسیدند به کربلا.
نرسیدۀ به کربلا در یک منزلی از منازل، باز حضرت یک سخنرانی کوبنده و بسیار قوی بیان کردند. (61/8/4) [درحالیکه] هر دو صف در کنار هم بودند و هر دو به حسینبنعلی در نماز اقتدا میکردند. صف دشمن هم در نماز به او اقتدا میکرد! معلوم میشود در کنار هم ایستادن در حال نماز ملاک نیست. هر دو نماز میخوانند، هر دو هم پیشنمازشان حسینبنعلی است، اما آنطرف لشکر یزید است، اینطرف لشکر حسین است، جبههبندیها و صفها مشخص است در واقع. (51/11/24) [حضرت] در حضور همۀ اینها گفت که پیغمبر فرموده است؛ «بِسمِاللهِالرَّحمٰنِالرَّحیمِ اَیُّهَا النّاسُ، اِنَّ رَسولَاللهِ صَلَّیاللهُعَلَیهِوَآلِهِ قالَ: مَن رَأی سُلطاناً جائِراً مُستَحِلًّا لِحُرُمِ اللهِ ناکِثاً لِعَهدِ اللهِ مُخالِفاً لِسُنَّةِ رَسولِاللهِ یَعمَلُ فی عِبادِ اللهِ بالاِثمِ وَ العُدوانِ فَلَم یُغَیّرِ عَلَیهِ بِفِعلٍ وَ لا قَولٍ کانَ حَقاً عَلَی اللهِ اَن یُدخِلَهُ مَدخَلَهُ» یعنی ای مردم! ـ که این مردم، هم مردم خودش هستند که منطق و نظریۀ حسینبنعلی علیهالسلام را بهخوبی میشنوند؛ البته آنها شاید میدانند، اما در ذهنشان راسختر میشود؛ هم مردمِ حرّبنیزید هستند، آنکسانیکه این چیزها به گوششان کمتر خورده و درست نمیدانند حسین علیهالسلام برای چه آمده؛ درحالیکه تبلیغات هم زیاد بوده علیه حسین علیهالسلام ـ پیغمبر خدا فرمود: هرکسی ببیند که یک قدرتی، یک سلطانی در جامعه وجود دارد که این، حرام خدا را حلال کرده و حلال خدا را حرام کرده، عهد خدا و پیمان الهی را شکسته، در میان بندگان خدا با ظلم و با جور و با دشمنی و با کینهورزی حرکت میکند و عمل میکند، هرکس این وضعیت را ببیند و علیه این وضعیت، به زبان یا عمل اقدامی نکند، «کانَ حَقاً عَلَی اللهِ اَن یُدخِلَهُ مَدخَلَهُ» یعنی بر خدای متعال فرض است و حق است که این آدم بیتفاوت را هم ببرد همان جایی که آن جائر را میبرد در قیامت، این را هم به عذاب او مبتلا بکند. برای خاطر اینکه کسانی که بیتفاوت هستند، درحقیقت نیروی خودشان را از دسترس پروردگار عالم، از دسترس قدرت الهی، از دسترس آن جریانی که باید حق را به کرسی بنشاند و احکام الهی را به اجرا دربیاورد، دور نگه داشته[اند]، نیروی خودشان را احتکار کردند. این نیرو باید در راه خدا مصرف میشده و مصرف نشده ـ توجه کردید؟ ـ لذاست که در حکم همانها هستند، درحقیقت مؤید آنها هستند...این بیان پیغمبر است.
پس حرکت حسینبنعلی علیهالسلام برای این است که درمقابل آن وضعیت فساد و ظلمی که وجود داشته، نیروی خودش را خرج کرده باشد. دارد یاد میدهد به انسانها، دارد تعلیم میدهد به تاریخ که اگر چنانچه یکچنین وضعی در جامعۀ شما پیش آمد، باید همین وضع را عمل بکنید. (61/8/4) بعد که این حکم کلی را بیان میکند، وضعیت زمان خودش را ذکر میکند، میفرماید: «اَلا وَ اِنَّ هَؤُلاءِ قَد لَزِموا طاعَةَ الشَّیطانِ» مردم! بدانید که یزید و امرا و حکام دوروبَر او، طاعت شیطان را به گردن گرفتند، «وَ تَرَکوا طاعَةِ الرَّحمَنِ» و اطاعت خدا را ترک کردند. «وَ اَظهَرُوا الفَسادَ» فساد را در میان مردم ظاهر کردند. «وَ عَطَّلُوا الحُدودَ» حدود الهی را معطل کردند. «وَ استَأثَروا بِالفیَءِ» بیتالمال مسلمانها را به خودشان اختصاص دادند. «وَ اَحَلُّوا حَرامَ اللهِ» حرام خدا را حلال کردند، «وَ حَرَّموا حَلالَهُ» و حلال خدا را حرام کردند. میفهماند که برای چه دارد قیام میکند. اینها معیار و ملاک است؛ هرجای دنیا و هروقتِ تاریخ حاکمی پیدا بشود که این خصوصیات را داشته باشد، وظیفۀ حسینی در آنجا زنده میشود. آنجایی که انسان میبیند بر مردم مسلمان یکچنین وضعیتی دارد میگذرد که در این خطبه، امام حسین علیهالسلام بیان کرده است، آدم بایستی قیام کند. (62/7/24) بعد فرمود: «وَ اَنا اَحَقُّ مَن غَیَّر» من از همۀ مسلمانها شایستهترم به اینکه اقدام و قیام کنم، خب، من پسر پیغمبرم. اگر پیغمبر بر تکتک مسلمانها این تغییر را، یعنی همین اقدام را واجب کرده است، خب، بر حسینبنعلی، پسر پیغمبر، وارث علم و حکمت پیغمبر، از دیگران واجبتر است، مناسبتر است که اقدام کند. من بهخاطر این است که قیام کردم. پس علت قیام خود را دارد بیان میکند. تغییر یعنی همان قیام و اقدام درمقابل آنچنان وضعیتی. اینهم یک بیان.
در منزل عُذَیب، چهار نفر به حضرت ملحق شدند، حضرت فرمود: «اَما وَ اللهِ اِنّی لَاَرجو اَن یَکونَ خَیراً ما اَرادَ اللهُ بِنا، قُتِلنا اَم ظَفِرنا»..من امیدم این است که خدای متعال، آن چیزی که برای ما در نظر گرفته است، خیر ماست؛ چه کشته بشویم، چه به پیروزی برسیم، فرقی نمیکند. یعنی داریم تکلیفمان را انجام میدهیم. 74/3/191
گاهی یک حرکت در تاریخ، یک عمل در تاریخ، درس است، سرمشق است، الگودادن است. ممکن است خود آن عمل، در همان زمان هم تأثیر بزرگی داشته باشد، اما تأثیری که در تاریخ میگذارد، به مراتب بزرگتر باشد. کار امام حسین ازاینقبیل است. حسینبنعلی علیهالسلام با حرکت خودش، با قیام خودش، درمقابل آن وضعی که آن روز در جامعۀ اسلامی بهوجود آمده بود و داشت بیشتر بهوجود میآمد، البته اثر گذاشت؛ در همان زمان ضجۀ مردم بلند شد، در همان زمان حقیقت کار یزید بر بسیاری از مردم آشکار شد. همان مردم کوفه، همان مردم شام، مقداری یزید را شناختند، پردهها از پیش روی یزید کنار رفت، کار بزرگ بود؛ اما بزرگتر از آن تأثیری که در آن زمان از کار امام حسین علیهالسلام بهدست آمد، تأثیری است که در تاریخ به جا گذاشت. بر همۀ مسلمانان عالم معلوم شد؛ هنگامیکه قطار جامعۀ اسلامی و نظام اسلامی از خط خارج شد، علاج، این کاری است که امام حسین کرد. آنوقتیکه فساد جهان اسلام را فراگرفت، علاج آن کاری است که امام حسین کرد. (61/8/4)
در تمام طول راه از مدینه تا مکه، بعد، چند ماهی که امام حسین در مکه ماند، از مکه تا کربلا که مدتی طول کشید ـ یعنی از هشتم ذیالحجه تا روز دوم مُحرم که در حدود بیست روز طول کشید، و این راه را امام حسین طی کرده ـ در یک جا شما لحن دفاعی از امام حسین نمیبینید. همهجا لحن، لحن تهاجم بود. هرکسی سؤال میکند، اگر آدمی است که ظرفیت زیادی ندارد، ضعیف است، یا مثل فرزدق شاعر است که اگرچه دلش با امام حسین هست، اما خب، حال و حوصلۀ جنگیدن و دردسرکشیدن ندارد، یا مثل جناب امسلمه است که خب، پیرزنِ ازکارافتادهای است، نباید دلش را ناراحت کرد و رنجاند، یا مثل محمدبنحنفیه است، آنوقتیکه دفعۀ دوم در مکه آمد خدمت امام حسین، در حال بیماری ـ محمدبنحنفیه مریض بود، شاید اگر مریض هم نبود، میآمد با امام حسین ـ در چنین مواقعی، امام حسین به یک کیفیتی که طرف اگر طاقت و تحملِ شنیدن حرفهای اصلی و سخت را هم ندارد، بههرحال جوابی اجمالاً داده شده باشد: «هرچه رضای خداست»، «هرچه پیش آمد»، «ما خودمان را آماده کردیم»، «انشاءالله چیزی نیست»، ازاینقبیل، «حالا ببینیم چه خواهد شد» که در جواب محمدبنحنفیه فرمودند. آنجایی که طرف کسی است که با او باید حرف زد، حضرت قاطع حرف میزند. وقتی ولیدبنعُتبه [در مدینه]، امام حسین را آنطور رها کرد، مغضوب یزید واقع شد، او را عزلش کردند از استانداری، [عمروبنسعید بن عاص] را استاندار کردند. وقتی امام حسین میخواستند حرکت کنند از مکه، تصادفاً این استاندار در مکه بود. عبداللهبنجعفر، شوهر حضرت زینب، با دستپاچگی، با ناراحتی رفت یک اماننامه از عمروبنسعید گرفت و برادر استاندار را هم با خودش برداشت، دواندوان، با عجله خودش را رساند به امام حسین در بیرون مکه، گفت آقا! این اماننامه است، خواهش میکنم حرکت نکنید و نروید و بیایید در مکه بمانید تا ببینیم چه میشود. اینجا حضرت قرص و محکم صحبت کردند. فرمودند که امان، امان خداست. آنکسیکه امان خدا را دارد، به اماننامۀ کسی احتیاج ندارد. طلبکارانه حرف زدند.[17]
حتی در آن هنگامیکه حضرت به کربلا رسیده بودند و عمربنسعد در روز سوم محرّم وارد کربلا شد؛ مدتی، چند روزی بین امام حسین و عمر سعد مرتب گفتگو میشد. چند بار عمر سعد بلند شد آمد در خیمۀ امام حسین، نشستند باهم صحبت کردند. در یکی از این صحبتها، جملۀ حضرت خطاب به عمر سعد، جملۀ طلبکارانه است. اینجا شما وضع را تصور کنید؛ امام حسین کسی است که قیام کرده و حالا آمده در این بیابان، بهحسب ظاهر گیر افتاده و محاصره شده. ظاهر قضیه این بود دیگر. حضرت با یکمشت زن و بچه، با پنجاه شصت نفر، چهل پنجاه نفر ـ آن روز شاید هنوز هفتاد نفر هم نبودند، با چهل پنجاه نفر ـ مرد، جوان، پیر، همهجوری، در این بیابان ماندهاند؛ اطرافشان هم چندهزار مرد مسلّح که پول گرفتهاند، آمدهاند اینجا آدم بکُشند؛ حیوانهای وحشی، همان «عَسَلانُ الفَلَواتِ» که خودِ حضرت در مکه فرمودند، «وَ کَاَنِّی بِاَوْصالی تَتَقَطَّعُها عَسَلانُ الفَلَواتِ بَینَ النَّواویسِ وَ کَربَلاءَ»[18] همان گرگهای درندۀ گرسنۀ صحرایی، شمشیرها دستشان، نیزهها دستشان و دهانهای بازشان منتظر اشارۀ امیر عبیدالله است تا این طعمهها را بدرند؛ یک عده اینطوری امام حسین را محاصره کردند.
خب، ظاهر قضیه این است که حسینبنعلی اینجا گیر افتاده، در یکچنین وضعی، شما ببینید لحن یک آدم چگونه خواهد بود؛ فرماندۀ همان لشکری که علیالظاهر پیروز است، آمده در خیمۀ امام حسین، صحبتی که بین اینها خواهد گذشت، چگونه است؟ قاعدتاً این صحبت این باید باشد که او ملامت کند آقا چرا آمدی؟ حضرت هم بگویند دیگر حالا شده، یک کاری بکنیم. میبینیم درست بهعکس! وقتی میآید در خیمۀ امام حسین، امام حسین سؤال میکنند: یابنسعد! تو چرا حاضر نیستی که با ما حرکت کنی، قیام کنی؟ او میگوید که من بچههایم در آنجایند و گیر میافتند. حضرت میگویند برو! پس با ما نجنگ، از فرمان عبیدالله سر باز بزن. میگوید نمیتوانم، میترسم، به من حمله میکنند، مالم را میگیرند. یعنی حضرت او را در موضع انفعال قرار میدهند. به او اعتراض میکنند و او در صدد عذرخواهی از امام حسین برمیآید. یکچنین روحیۀ قوی و محکمی.
البته آنوقتیکه دیگر نشانههای شهادت آشکار شد و معلوم شد که اینجا شهادت حتمی است، آنوقت لحن امام حسین با نزدیکان و عزیزان و یاران سرسختِ نزدیکش، یک لحن مخصوصی شد. البته اینیکه میگوییم معلوم شد برای امام حسین، نه بهاینمعناست که امام حسین وقتی حرکت میکرد از مکه، نمیدانست کشته خواهد شد؛ نه! این را حتی اگر کسی در حد دانش و معرفت امام حسین هم نبود، میتوانست بفهمد؛ کمااینکه فرزدق فهمید، آن چند نفر کوفیهایی که از کوفه آمده بودند، فهمیدند، آنکسانیکه از پشت سر حضرت میآمدند، فهمیدند، و دیگران و دیگران. همه میفهمیدند که این حرکت در آن دوران، یک حرکت خونینی خواهد بود و حسینبنعلی کشته خواهد شد. (63/7/20) در خطبهای امام حسین میفرمایند: «اِنَّهُ قَد نَزَلَ بِنا مِنَ الاَمرِ ما قَد تَرَونَ»[19] رو میکند به اصحابش ـ آنوقتیکه میداند که دشمنها کمر به قتل او بستهاند، رو به اصحابی میکند که با او آمدهاند ـ میگوید میبینید که بر ما چه پیش آمده است و چه میگذرد. (62/7/24) «وَ اِنَّ الدُّنیا قَد تَغَیَّرَت وَ تَنَکَّرَت وَ اَدبَرَ مَعروفُها» دنیا و زندگی، زیباییها و خوبیهایش رفت، تمام شد، وضع دنیا عوض شد. سخن، سخن آن کسی است که احساس میکند از عمر او زمان زیادی باقی نمانده. «وَ لَمْ یَبقَ مِنها اِلّا صُبابَةً کَصُبابَةِ الاِناءِ» چیزی از دنیا باقی نمانده مگر بهقدرِ آبِ ته پیالهای، ته ظرفی، چند قطرهای. چند جملۀ دیگر دارند، بعد میفرمایند: «اَلا تَرَونَ اِلَی الحَقِّ لا یُعمَلُ بِهِ» آیا نمیبینید که به حق عمل نمیشود، «وَ اِلَی الباطِلِ لا یُتَناهَی عَنهُ» و از باطل پرهیز نمیشود! این، آن لُب مرام و نظر حسینبنعلی علیهالسلام است؛ یعنی میبینید که جامعۀ اسلامی از آن وضع صحیح و حقیقی خودش دور افتاده؟ میبینید که حق مورد عمل نیست، اما باطل مورد عمل است؟ خب، در اینجا چه باید کرد؟ وقتیکه انسان میبیند که حق مورد عمل نیست و باطل مورد عمل است، وقتی انسان دنیایی از ظلم و جور و شقاوت را درمقابل خودش میبیند، چه باید بکند انسان؟ «لِیَرغَبِ المُؤمِنُ فِی لِقاءِ رَبّهِ مُحِقّاً» حق دارد مؤمن که در لقای پروردگارش، در دیدار پروردگارش بشتابد. «فَاِنِّی لا اَرَی الْمَوتَ اِلّا سَعادَةً» من مرگ را بهجز سعادت نمییابم، «وَ الحَیاةَ مَعَ الظّالِمینَ اِلّا بَرَماً» و زندگی با ستمگران را و زندگی در کنار ستمگران را جز سختی و رنج و ناراحتی و اندوه نمیبینم. (61/8/41)
در همین راهِ بسیار پرخاطرۀ ماندنیِ در تاریخ، جوانان و یاران و دوستان هم دوروبَر امام حسین مرکب میراندند. امام حسین محور بود، امید دل همۀ آنها بود، دیگران به حسینبنعلی دلشان قرص بود. در بین راه، روی اسب، همینطور که امام حسین علیهالصلاةوالسلام حرکت میکردند، یک حالت خواب کوتاهی، چرتی، به ایشان دست داد، یک لحظهای به خواب رفتند و از خواب بیدار شدند. سوارکارهای ماهر، روی اسب هم گاهی در حال حرکت خوابشان میبَرد، البته این حرکت، حرکت معمولی یک کاروان بود. که در این کاروان شتر هست، زنها سوار شترها هستند، بنابراین حرکت آرامی بود، حضرت یکلحظه چرت زد. از خواب که بیدار شد، با صدای بلند فرمود: «اِنّا لِلّٰهِ وَ اِنّا اِلَیهِ راجِعونَ». علیاکبر که نمونۀ یک چهرۀ منوّر و زیبای قرآنی و اسلامی است، اینجا شخصیتش را نشان میدهد. در کنار پدر حرکت میکرد. فقط، فرزند پدر نیست، بلکه شاگرد هوشمند و مطیع پدر هم هست؛ ناگهان دید که پدر استرجاع کرد، کلمۀ «اِنّا لِلّٰهِ وَ اِنّا اِلَیهِ راجِعونَ» را بر زبان راند. احساس کرد که یک اتفاق فوقالعادهای پیش آمده. پرسید: پدر! چه شد که این کلمه را بر زبان جاری کردید؟ فرمود: الان که خواب چشمم را گرفت، خوابی دیدم، از آن خواب، این کلمه را بر زبان راندم. دیدم منادی ندا میکند که این قافله بهسوی مرگ حرکت میکند و مرگ، این قافله را استقبال میکند. از خواب بیدار شدم و این کلمه را گفتم. برای سپاهیانی که دارند بهسمت مبارزۀ با حکام غاصب میروند، این یک خبر خوش محسوب نمیشود که شما کشته خواهید شد، این کاروان همهشان به قتل میرسند؛ اما علیاکبر بهجای اینکه دلش بلرزد، به پدر گفت: «اَ فَلَسنا عَلَى الحَقِّ»[21] مگر ما برحق نیستیم؟ راه ما راه حق نیست؟ فرمود: بلی، چرا، ما برحق هستیم، بهسوی حق میرویم. فرمود: «اِذَن لا نُبالِی بِالمَوتِ» حالا که در راه حق میرویم، هیچ باکی از مرگ نداریم؛ و همین حرف را علیاکبر ثابت هم کرد. (62/7/15)
شب عاشورا شب انعقاد همان بزرگترین حماسۀ تاریخ اسلام است. اگر ما واقعۀ عاشورا را تشبیه کنیم به یک قصیدۀ شعر مثلاً، [شب عاشورا] آن شبی است که این شعر در ذهن و در طبعِ این گوینده، این شاعر نقش بست. شبِ تاریک بیابان کربلا و نینوا با آن وضع عجیبی که در این چندروزه این مسلمانان اصیل و راستین دیدند، اصلاً برای ما و شما قابل تصور نیست.
عصر تاسوعا آن قاصد پلیدِ نجسِ رِجس، ازطرف ارباب پلیدتر و نجستَرش کاغذ آورده که حسینبنعلی را محاصره کنید و کارش را تمام کنید؛ عملاً هم حرکت کردند. آخر یک ملتی که دین ندارند، جمعیتی که عقل ندارند، برایشان حکم عبیداللهبنزیاد، از حکم وجدان و حکم دین و حکم خدا بالاتر است؛ نه برای خاطر اینکه عبیداللهبنزیاد را دوست دارند، بلکه بهخاطر اینکه چند دِرهم پول یا یک طَبق خرما، یا یک صاع گندم یا آرد به آنها داده است؛ اینقدر این مردم، بدبخت، اینقدر پست، اینقدر جاهل! که ایکاش حالا که میفروشند، به یک چیز باارزش و حسابی بفروشند. آنیکه دینش را میفروشد، ایکاش اقلاً به یک دنیای قابلی بفروشد، این بدبختها به دنیای ناقابل فروختند، به یک چیزهای پَست.
..ناگهان دستور از امیر رسیده که باید حمله کنید به حسینبنعلی! آخر فکر کنید، حالا شب است، حالا نزدیک غروب آفتاب است، آخر هر جنگی یک اعلان جنگ دارد، شما به حسینبنعلی اعلان جنگ نکردید که خودش را آماده کند. ازطرف دیگر، حسینبنعلی که تنها نیست، با او هشتادوچهار زن و بچه هست، بچههای خردسال هستند، دخترهای کوچک هستند، زنها هستند، فکر اینها را نمیکنید! نزدیک غروب آفتاب است، نزدیک تاریکشدن است، شب است، اینها بترسند، اینها بلرزند، اینها از این اسارتی که اینقدر زود به سراغشان آمده رنج ببرند! اینها دیگر این فکر را نکردند، ناگهان بلند شدند، دویدند طرف خیمهها که میخواهیم بجنگیم.
بعد آقا، اباالفضل را فرستادند. جان به قربانت ای اباالفضل العباس! آمد گفت چه میگویید؟ گفتند آمدیم بگوییم اگر حاضر نیستید بیعت کنید، حاضر نیستید که دست در دست امیر بگذارید، بجنگید. گفت خب، حالا صبر کنید. صبر کردند. گفت بروم ببینم آقا چه میگوید، اماممان چه دستور میدهد. برگشت آمد و گفت: یابنرسولالله! اینها حرفشان این است که اگر حاضر نیستید تسلیم بشوید، ما آمدهایم بجنگیم. [امام گفتند: بگو امشب] جنگ نکنند. علت چیست؟ آیا یک شب بیشتر زندهماندن از نظر حسین غنیمت است؟ ابداً! حسین فرزند همان کسی است که میگفت: «وَ اللهِ لَابنُ اَبی طالِبٍ آنَسُ بِالمَوتِ مِنَ الطِّفلِ بِثَدیِ اُمِّهِ»[22]؛ مرگ برایش وحشتی ندارد، ترسی ندارد. آن ضعیف است که از مرگ میترسد؛ حسین چرا از مرگ بترسد! اینطور نیست. ببینید! در همین لحظات آخر هم میخواهد درس بدهد، نهفقط به دوستانش، که به دشمنانش نیز میخواهد بیاموزد. گفت: همه میدانند، همۀ دوست و دشمن، مردم کوفه، میدانند که حسینبنعلی به قرآن و به مناجات و به نماز انس دارد، امشب را که میخواهم بمانم، به این منظور است که امشب را تا صبح قرآن بخوانیم، عبادت کنیم، مناجات کنیم. میخواهد اینها را به قرآن برگرداند، میخواهد اینها را وادار کند که به فکر بیفتند که بالاتر از عبیدالله زیاد، خدا هم است، همۀ قضایا در عبیدالله ختم نمیشود، همۀ قضایا در یزید ختم نمیشود. بالاتر از عبیدالله و یزید و پدرجَدّ یزید، خدا و قدرت خداست، که او و حساب او را هم باید در نظر داشت؛ میخواهد [این را] تذکر بدهد. یک عدهای گفتند نه، یک عدهای گفتند بله؛ بعد البته آنها قبول کردند. یک عده یکخُردهای چیزفهمتر یا تا حدودی باانصاف بودند، گفتند اگر دشمنان خارجی بودند، اگر یهود و نصارا بودند، ما به اینها امان میدادیم؛ یک شب به فرزندان پیغمبر، به زنهای پیغمبر، امان ندهیم؟! خب بیایید برویم. این بود که شب را از آنجا منصرف شدند و رفتند و قرار جنگ به فردا رسید.
اما حسینبنعلی [آنشب] باید این پارههای پولاد و آهن را خوب بسازد، باید خوب استوار و محکم کند، این شمشیرها را باید صیقل بزند. کدام شمشیرها را؟ قاسمبنالحسن را، علیاکبر را، حبیببنمظاهر را، مسلمبنعوسجه را؛ این گلولهها را باید آماده کند برای نشستن در سینۀ جبهۀ کفر و عدوان؛ خوب آماده باید بکند، آمادهتر؛ چون فردا حساب یکشاهی صنّار نیست، مصیبت کربلا را من و شما حدس هم نمیتوانیم بزنیم. ما همین را دیدهایم که کسی را کشتهاند یا به یک کسی حمله کردهاند، یا دستها یا انگشتهای کسی را قطع کردهاند، اما ندیدهایم یک انسانی در میان سیهزار خونخوارِ آدمیخوار، در [میان] یک عدۀ معدودی از مردم، پشت سرش زنها و بچهها داخل خیمهها، اینطرف برادرها، بچههای کوچک، عزیزان، همینطور دانهدانه، مدام بروند کشته بشوند، نعششان بیاید، یکی دیگر برود کشته بشود، نعشش بیاید، این بچهها و این زنها گاهی گریه کنند؛ اینها را ما نفهمیدهایم، ندیدهایم. لذا مصیبت [عاشورا] خیلی مصیبت بزرگی است، واقعه خیلی وحشتزاست و قابل تحمل نیست برای بعضیها، واقعاً قابل تحمل نیست، و ما نمیتوانیم حدس بزنیم که چه چیزی است واقعۀ روز عاشورا؛ این است که درست نمیتوانیم تصور کنیم و اهمیت مصیبت را بفهمیم. اما اگر مصیبت اینقدر بزرگ است، پس بایستی حسینبنعلی این پارههای آهن و فولاد را بسازد، لذا شب بنا میکند با اینها حرفزدن، بنا میکند با اینها صحبتکردن.
این خطبۀ حسینبنعلی واقعاً یک خطبۀ تکاندهنده است. من همین دو سه جملۀ اولش را فقط میخوانم، که خودم هروقت این خطبه به یادم میآید منقلب میشوم. دشمن عصر به حسینبنعلی حمله کرده و دو سه روز هم هست که آب در این خیمهها پیدا نمیشود، زن و بچهها هم اینجا سر به هم دادهاند و با حال بهت و حیرت نشستهاند، همهجا خاموش است، چشم دشمن درمقابل میدرخشد، شمشیر و نیزۀ دشمن آماده است که این بدنها را تکهتکه کند. چند ساعت یا یک روز دیگر حداکثر، این بچهها و این عزیزان خدا و زبدگان خلقت، اسیر خواهند شد و به اسارت دشمنان حسین خواهند رفت؛ همۀ اینها مصیبت است. همۀ اینها مصیبتی است که هرکدامش به تنهایی قویترین انسانها را تکان میدهد. حسینبنعلی بیشتر از ما میفهمد این مصیبتها را، بیشتر هم ممکن است روح بزرگ حسین رنج ببرد، اما با اینهمه رنج، با اینهمه ناراحتی، با اینهمه غصهای که ممکن است برای انسان پیش بیاید، شب عاشورا وقتیکه میخواهد با اصحابش صحبت کند، خطبهای میخواند که اولش اینطوری حرف میزند. (52/11/13)
«اُثنیِ عَلیَ اللهِ اَحسَنَ الثَّناءِ وَ اَحمَدُهُ عَلیَ السَّرّاءِ وَ الضَّرّاءِ»[23] در یکچنین وضعیتی، بهجای شکایت، بهجای دلگیری و دردمندی، شکر میکند خدا را؛ میگوید خدا را با بهترین ستایشها ستایش میکنم و او را بر سختی و راحتی شکر میگویم. «اَللّهُمَّ اِنّی اَحمَدُکَ عَلَی اَن کَرَّمتَنا بِالنُّبُوَّةِ» خدایا من تو را سپاس میگویم که ما را با نبوت به شرافت رساندی؛ نبوت برای ما مایۀ شرافت شد. «وَ جَعَلتَ لَنا اَسماعاً وَ اَبصاراً وَ اَفئِدَةً» برای ما چشم قرار دادی، گوش قرار دادی، دل قرار دادی تا ببینیم و بشنویم و بفهمیم. خیلیها در دنیا هستند که نمیفهمند، نمیبینند، نمیشنوند، پیام خدا برای آنها ناشنوده است، آیات خدا برای آنها نادیده است. حسین خدا را شکر میکند که میتواند آیات الهی را ببیند، میتواند بفهمد، میتواند پیام الهی را بشنود؛ خوشا به حال آن دلها و گوشها! «وَ عَلَّمتَنَا القُرآنَ» خدایا تو را شکر میکنم که قرآن را به ما آموختی. ببینید! ارزشها و نعمتها از زبان حسینبنعلی، خودشان را نشان میدهند؛ نعمتها اینهاست، نعمت، نعمت فهمیدن قرآن است. (62/7/24)
«وَ فَقَّهتَنا فِی الدّینِ» خدایا تو را حمد میکنم که ما را در دینت فقیه کردی. یقین است که وجود مقدس حسینبنعلی صلواتاللهعلیه نمیخواست بگوید که ما تو را حمد میکنیم که احکام دینت را به ما یاد دادی، برای خاطر اینکه مقررات دین را آن روز خیلیها میدانستند؛ در همان جناح عمر سعد هم عدۀ زیادی میدانستند، خود عمر سعد یک مرد جنگی نبود، یک مرد دینی بود، یک رجل مذهبی بود، یک فرماندۀ نظامی نبود اصلاً، یک فرد دینیِ مذهبی بود. شریح قاضی که فتوای قتل حسینبنعلی صلواتاللهعلیه را داده بود، یک فرد مذهبی بود، یک عالِم به مقررات دینی بود. غلط است که امام علیهالسلام در مقام بیان امتیاز خود بر دشمنش، بگوید که ما مقررات دینی را بلدیم، خب خیلیها بلد بودند. تاریخ نامشخص در کوفۀ آن روز، در شامِ آن روز، در مدینه و مکۀ آن روز که نمازشان را میخواندند، روزهشان را میگرفتند، طواف خانۀ خدا میکردند، دلشان خوش بود که فرایض مذهبی خودشان را انجام دادهاند، [اما] آنها دین را نفهمیده بودند؛ دین را حسینبنعلی فهمیده بود. (62/7/24) «فَقَّهتَنا فِی الدّینِ» یعنی ما را آشنای به دین کردی، شناخت دینت را نصیب ما کردی. آنچه را که حریف ما و دشمن ما از آن محروم است و نمیداند که دین برای چیست. نمیفهمد که دین برای خیر دنیای مردم و آخرت مردم است، نمیفهمد که دین را با اشرافیتِ دستگاه بنیامیه نسبتی نیست، آنچه که عامۀ مردم از آن محرومند، و نمیفهمند که آنچنان کسی برای ولایت و زعامت مسلمین روا نیست، این را به ما فهماندی، این را به ما شناساندی؛ هدف دین و مسیر دین و سرانجامِ راه دین را به ما نشان دادی؛ فقه بهاینمعناست. تاریخ نامشخص «فَاجعَلنا مِنَ الشّاکِرینَ» میفرماید خدایا ما را از جملۀ شاکران قرار بده. شب عاشورا، هفتادودو نفر حداکثرِ اصحابی است که اطراف امام حسین را گرفتهاند، با یک عده زن و بچه، در این بیابان، با غربت، با تشنگی، بدون هیچگونه یاور، دشمن هم اطراف او حلقه زده است، از همهطرف آنها را فراگرفته است و آمادۀ یک اشاره است که مثل گرگ خونخواری، پیکرهای آنها را تکهپاره کند. در یکچنین حالتی، امام حسین از سختیها نمیگوید، از دشمنی که او را احاطه کرده نمیگوید، از خطری که او را تهدید میکند نمینالد، خوشحال است که خدا به او نعمت داده است. میگوید خدایا! ما را از شاکران قرار بده. به ما توفیق بده که نعمت تو را شکر بکنیم. این دل بامعرفت حسینی است.
بعد میگوید: «اَمّا بَعدُ» بعد از آنکه این حمد و ثنای الهی را بیان میکند، حالا یک حرفی هم با اصحاب خودش دارد؛ «اَمّا بَعدُ، فَاِنّی لا اَعلَمُ اصحابًا اَوفَی وَ لا خَیراً مِن اَصحابی»، خطاب به دوستانش میکند، میگوید که من هیچ اصحابی را، یارانی را، بهتر و باوفاتر از اصحاب خودم نمیشناسم؛ «وَ لا اَهلَ بَیتٍ اَبَرَّ وَ لا اَوصَلَ مِن اَهلِ بَیتی» هیچ خانوادهای را مهربانتر، نیکوکارتر از خانوادۀ خودم ـ یعنی آنهایی که با آن حضرت به کربلا آمدند ـ سراغ ندارم. «فَجَزاکُمُ اللهُ جَمیعاً» ای یاران باوفا! ای خانوادۀ مهربان! خدا همۀ شما را جزا بدهد.
بعد امام حسین میخواهد تا آنجایی که میتواند، زیانی را که دشمن میخواهد وارد کند، سبکتر کند؛ رو میکند به این اصحاب و خویشاوندان، جوانان ـ از بنیهاشم و غیر بنیهاشم ـ میفرماید: «اَلا وَ اِنِّی لَاَظُنُّ یَومَنا مِن هَؤُلاءِ الاَعداءِ غَداً» من خیال میکنم آن ماجرایی که ما با این قوم خواهیم داشت، فردا انجام میگیرد. چون از روز اول و دوم مُحرم که وارد شدند، مرتب بین امام حسین و عمر سعد ـ که در مقابل بود ـ گفتگو بود، ردوبَدل بود، منتظر بودند که حادثهای انجام بگیرد؛..لذا شب عاشورا، امام حسین احتمال زیاد میدهد که فردا، روزی باشد که سرنوشت او در آن روز رقم زده میشود، میفرمایند من گمان میکنم آن روزی که با این جمع داریم، فردا باشد. یعنی فردا ما جنگ نهاییمان که شهادت همۀ ما در آن است، انجام خواهد گرفت.
بعد میفرماید: «وَ اِنِّی قَد اَذِنتُ لَکُم جَمیعاً» من به همۀ شما اجازه دادم، «فَانطَلِقوا فی حِلٍّ» یعنی حتی یک نفر شما هم نمانَد، اشکالی ندارد؛ همۀ شما بروید و ازطرف من بِحِل[24] باشید. «لَیسَ عَلَیکُم مِنیِّ ذِمامٌ» هیچ عهدی از من به گردن شما نیست، بروید. «هَذَا اللَّیلُ قَد غَشِیَکُمُ» این شب شما را پوشانده است، «فَاتَّخِذُوهُ جَمَلاً» شب را شتر راهوار خودتان قرار بدهید و راه بیفتید بروید. «وَ لیَأخُذ کُلُّ رَجُلٍ مِنکُم بِیَدِ رَجُلٍ مِن اَهلِ بَیتی» هر مردی از شما دست یکی از مردان خانوادۀ من را بگیرد ببرد. نمیگوید دست یکی از بچههای خانوادۀ من را بگیرید ببرید؛ صحبت بچهها نیست، صحبت زنها نیست، صحبت مردهاست که حاضر نیستند بروند و امام را ترک بگویند. امام حسین میگوید این خانوادۀ من، برادران من حاضر نیستند من را ترک کنند، شما هم هرکدام که میروید، دست یکی از اینها را بگیرید ببرید، شماها در این بیابان کشته نشوید. «فَجَزاکُمُ اللّٰهُ جَمیعاً خَیراً» خدا به همۀ شما جزای خیر بدهد.
اولکسی که درمقابل این حرفها پاسخ داد، اباالفضل العباس بود؛ «بَدَاَهُم بِهذَا القَولِ العَبّاسُ بنُ عَلِیٍّ عَلَیهِالسَّلام» عباسبنعلی علیهالسلام بلند شد ایستاد، گفت: «وَلِمَ نَفعَلُ ذَلِکَ» برادر! ما چرا این کار را انجام بدهیم؟ «لِنَبقَىٰ بَعدَ ذَلِکَ» برای اینکه چند روزی بعد از تو بیشتر زنده بمانیم! «لا اَرانَا اللهُ ذَلِکَ اَبَداً» خدا به ما آن روز را نشان ندهد که ما بعد از تو زنده بمانیم، تو کشته بشوی و ما زنده باشیم. (62/7/24) اول اباالفضل العباس و بعد برادرهایش و بعد بقیۀ اصحاب (52/11/13) اظهار آمادگی کردند. امام حسین علیهالسلام برای آنها دعا کرد. و به آنها گفت و خبر داد که همۀ شما فردا در این بیابان شهید خواهید شد. (62/7/24) شب عاشورای حسینبنعلی همان شبی است که در طول تاریخ ظلمانی بشر، همچون خورشیدی تابان میدرخشد. همان شبی است که اعماق و زوایای تاریکیهایی که در اجتماعات انسانی بوده است و خواهد بود، میتوانند از برکت آن، نور و گرما بگیرند...آن شب در کربلای حسین غوغا و هنگامه برپا بود؛ آن شب یاران حسین شبی را برای یک روز پرمجاهدت میگذرانیدند؛ آن شب پیرمردان در کنار جوانان و جوانان در کنار نوجوانان و نوجوانان در کنار نوباوگان زمزمۀ شهادت در گوش هم میخواندند. آن شب حبیببنمظاهر و مسلمبنعوسجه باهم شوخی و مزاح میکنند، همدیگر را به شهادت بشارت میدهند.
..از سوی دیگر، در میان زنان و دخترهای پیغمبر هم غوغاست. (57/9/19) در شب عاشورا، زینب کبری ـ میخواهم محبت این خواهر به این برادر را درست توجه بکنید، تا این لحظه را درست درک بکنید ـ وقتیکه شنید امام حسین علیهالسلام در خیمۀ خودش، درحالیکه مشغول اصلاح شمشیرش است آن اشعار سوزناک را میخواند؛
یعنی ای روزگار! چه بد دوست و محبوبی هستی تو، بااینکه همه تو را دوست میدارند، اما دوست بدی هستی، اُف بر تو! چقدر شب و روز گذراندی و چقدر شب و روز بعدها که ما نیستیم خواهی گذراند. چقدر بیوفا هستی! در حال کار، آدم گاهی زمزمه میکند، امام حسین زمزمه میکرد و این اشعار را بهعنوان وصفالحال میخواند. وقتیکه زینب این اشعار را شنید و فهمید که مسئله جدی است، و حسینِ عزیزش احتمالاً در همین نزدیکیها و زودیها از دستش [خواهد] رفت؛ در نوشتهها و نقلهای مقاتل دارد؛ آنچنان صیحهای زد زینب کبری سلاماللهعلیها و آنچنان حالش دگرگون شد که امام حسین مجبور شد خودش را برساند به او و او را محافظت کند که نبادا یک حرکت نامتعادلی از زینب کبری سربزند. آنوقت زینب کبری سلماااللهعلیها در آن لحظه گفت: «اَلیَومَ ماتَت اُمّی فاطِمَةُ وَ اَبی عَلِیٌّ وَ اَخی الحَسَنُ» حسین! عزیز من! الان پدر و مادرم را از دست دادم، الان غم مرگ پیغمبر در دلم اثر گذاشت. یعنی همهچیز برای من، الان دارد تمام میشود که میفهمم تو را از دست خواهم داد. ببینید این چه محبتی است! (64/7/4)
نقل شده است از یکی از همان کسانی که وقایع را یادداشت میکردند و مینوشتند: شب از نزدیکی خیمههای حسینبنعلی علیهالسلام که عبور میکردم، دیدم که از تمام این خیمهها صدای زمزمۀ قرآن و دعا و نماز به گوش میرسد و یکپارچه مشغول ذکر و دعا هستند. و حقیقتاً برای آن روزِ سخت، آنچنان حال و صفایی هم لازم بوده است. اما در شب یازدهم اگر کسی از همان خِیام عبور میکرد، یقیناً از آنهمه زمزمه و حال، دیگر خبری نبود و بهجای آنهمه خیمه، فقط یک خیمۀ نیمسوخته وجود داشت که فرزندان و دختران ابیعبدالله و خردسالان در آن جمع شده بودند. شاید از آنها هم زمزمههایی بلند بوده، اما به احتمال زیاد این زمزمه بیشتر زمزمۀ گریه بر عزیزان و فریاد العطش کودکان [بوده]. (66/3/7)
پاورقیها
۱.ولیدبنعُتبة بن ابیسفیان در سال 57 ق کارگزار عمویش معاویه در مدینه بود.
۲.بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب ما یختص بتاریخ الحسینبنعلی/ باب 37 / حدیث2
۳.(رجع) استرجاع در لغت بهمعنای پس گرفتن چیز بخشیده شده، و در اصطلاح قرائت آیۀ شریفۀ «اِنّا لِلهِ وَ اِنّا اِلَیهِ راجِعونَ» است.
۴.بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب ما یختص بتاریخ الحسینبنعلی/ باب 37 / ذیل حدیث2
۵.شَبَثبنرِبعی از شخصیتهای متزلزل تاریخ اسلام است. در زمان خلیفۀ سوم، به همراه برخی از دیگر کوفیان، خواهان کنارهگیری عثمان بود. با بهحکومترسیدن امیرالمؤمنین، به ایشان میپیوندد. در جنگ صفین در کنار امیرالمؤمنین حضور داشته و در نامهای معاویه را بهشدت سرزنش میکند. اما بعد از داستان حکمیت، به خوارج پیوست. البته پس از آن و در پی گفتوگویی با امیرالمؤمنین، مجدداً به سپاه امام پیوست و در جنگ با خوارج حضور یافت و امام او را فرماندۀ سمت چپ سپاه قرار داد. با مرگ معاویه، نامهای به امام حسین نوشت و حضرت را به کوفه دعوت کرد، اما با تسلط ابنزیاد بر کوفه، نقش بسزایی در پراکندهکردن مردم کوفه از اطراف مسلمبنعقیل داشت. و نهایتاً در روز عاشورا یکی از فرماندهان سپاه عمر سعد بود. یکی دیگر از کسانی که همراه شَبث، برای امام حسین علیهالسلام نامه نوشت، قیسبناَشعث، فرزند اَشعثبنقیس کندی است که درنهایت در سپاه عمر سعد، رودرروی امام ایستاد. او پس از شهادت حضرت، قطیفۀ خز (رولباسی) حضرت را دزدید و به قیسالقطیفه معروف شد.
۶.(بغی) سرکش، نافرمان
۷.ماجراهای نامهنگاری کوفیان و پاسخ امام به آنها، و فرستادن مسلمبنعقیل به کوفه و ارسال نامه به رؤسای بصره در کتاب وقعة الطف (لوطبنیحیی ابیمِخنَف، متوفی 158 ق)/ الامام الحسین فی مکه، به تفصیل آمده است.
۸.او کوچکترین فرزند امیرالمؤمنین است. برخی نام او را در بین شهدای کربلا آوردهاند اما شیخ مفید معتقد است او تا زمان عبدالملک زنده بوده و با امام سجاد و حسن مثنّی دربارۀ صدقات پیامبر و امیرالمؤمنین نزاع داشته است.
۹.اللهوف/ ص 27
۱۰.الارشاد/ باب تاریخ الامام الحسین و فضله/ فصل فی الاحداث التی شهدها الامام الحسین/ خطبة الامام الحسین باصحابه فی کربلاء قبل عاشورا
۱۱.سوره مبارکه زمر/ آیه 30
۱۲.نقشۀ شمارۀ 6: مسیر کاروان امام حسین علیهالسلام از مدینه تا کربلا
۱۳.اللهوف/ ص 57
۱۴.کمربندی که مسیحیان ذِمّی به حکم مسلمانان بر کمر میبستهاند تا از مسلمانان بازشناخته شوند.
۱۵.(تلو) تالی بهمعنای پیرو و تِلو بهمعنای آنچه که از چیزی پیروی کند. تالیتِلو در اصطلاح بهمعنای جایگزین یا کسی که با بیشترین شباهت، دنبال همان راه فرد قبلی را بگیرد، است.
۱۶.ذکر حضور امام حسین در برخی منازل میانۀ راهِ مکه تا کربلا، ازجمله ماجراهای ملاقات امام حسین با لشکر حرّ در منزل ذوحُسَم، سخنرانیِ برای ایشان در منزل بَیضَه، و ملاقات با چند نفر در منزل عُذَیب، در کتاب وقعة الطف/ خروج الحسین من مکه/ منازل الطریق آمده است.
۱۷.وقعة الطف/ خروج الحسین من مکه/ موقف عمروبنسعید/ ص 155، «امام حسین علیهالسلام به اماننامۀ عمروبنسعید چنین پاسخ دادند: اما بعد، هرکه بهسوی خدای عزّوجل دعوت کند و عمل نیک انجام دهد و بگوید من از مسلمانانم، برخلاف خدا و پیامبر او رفتار نکرده است. مرا به امان و نیکی و پاداش خواندهای. بهترین امان، امان خداست و خدا در روز رستاخیز، کسی را که در دنیا از او نترسیده باشد، امان نمیدهد. از خدا میخواهیم که در این دنیا ترسی دهد که در روز رستاخیز، موجب امان شود. اگر از آن نامه قصد رعایت و نیکی به من داشتهای، خدا به تو در دنیا و آخرت، پاداش دهد. والسلام»
۱۸.اللهوف/ ص61
۱۹.اللهوف/ ص79
۲۰.بحث مفصلتر دربارۀ فلسفۀ قیام حسینی و پاسخ به سؤالات مربوط به قیام، در حلقۀ دوم، فصل امام حسین علیهالسلام و در گفتار «قیام حسینی» آمده است.
۲۱.اللهوف/ ص70
۲۲.نهجالبلاغه/ خطبۀ 5، «به خدا سوگند، پسر ابیطالب به مرگ مأنوستر است از نوزاد به پستان مادرش.»
۲۳.الارشاد/ باب تاریخ الامام الحسین و فضله/ فصل فی الاحداث التی شهدها الامام الحسین/ خطبة الامام الحسین باصحابه فی کربلاء قبل عاشوراء