میفرماید: «اِحذَروا یا عِبادَ اللهِ» بر حذر باشید! یعنی مراقب باشید! مراقب باشید، بندگان خدا! از چه؟ «اَلمَوتَ وَ سَکرَتَهُ» از مرگ و سَکرت مرگ. «وَ جآءَت سَکرَةُ المَوتِ بِالحَقِّ ذَلِکَ ما کُنتَ مِنهُ تَحیدُ»[9] سُکره بهمعنای مصطلحِ مستی نیست؛ مستی را هم که سکره میگویند، برای خاطر این است که فاصله میاندازد بین عقل انسان و بین انسان؛ یعنی انسان از عقل دور میشود، دچار گیجی و اختلاط میشود. سکره یعنی آن چیزی که مانع ایجاد میکند از یک جریانی. سدی که جلوی آب میبندند را هم سکره میگویند. یعنی با موت، جریان زندگی، جریان حیات مسدود شد. تا به حال حیات در تو جریان داشت، از حالا این جریان حیات بسته شد. این را فراموش نکنید! این را از یاد نبرید! یاد مرگ از جملۀ مهمترین مواعظی است که در اسلام به آن تأکید شده است. غفلت از مرگ، خیلی ضرر بهوجود میآورد و یاد مرگ خیلی برکات برای انسان دارد.توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
پایان زندگی دنیا و گذر به عالم آخرت و نگاه انسان به آن.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:بیانات در مجمع عمومی سازمان ملل— ۱۳۶۶/۰۶/۳۱
سیر زمانی
از ۱۳۶۶ تا ۱۴۰۳۱۳۶۶۱۴۰۳
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
شاهدها (۶۸ پاراگراف)
مرگ آغاز مرحلهٔ اصلی و نه پایان کار
مردن، آخرِ کار نیست؛ مردن شروع یک مرحلهی جدید، [و در واقع] مرحلهی اصلی است. وقتی شما با این نگاه، نگاه کردید، آنوقت میتوانید اوج بگیرید و دیگر برای حرکت شما، برای پیشرفت شما، برای تعالی شما حدّی وجود ندارد؛ این آزادی است. همهی آزادیهای زندگی، [اعمّ] از آزادی شخصی، آزادی عقیده، رها شدن از اسارتِ تحجّر و جمود و خمود و عقبماندگیهای …همگانی بودن مرگ، و مرگ شهید مرگی تاجرانه و پرسود
… ما میمیریم. بعضیها در تصادف میمیرند، بعضیها در چاقوکشی میمیرند، بعضیها با بیماریهای گوناگون میمیرند. همه میمیرند، جوان و پیر هم ندارد. جوانهایی هستند که میمیرند؛ ما پیرها نگاه میکنیم میبینیم خیلی از جوانها قبل از اینکه ما بمیریم، آنها مردند و رفتند. مرگ برای همه است امّا یکی هم اینجوری میمیرد، مثل این جوان شما، مثل این مرد شما؛ این مرگِ تاجرانه است، این مرگ پُرسود است.*دو علت ترس از مرگ، از دست دادن دنیا و گرفتاری آخرت، و آسودگی شهید از آن
خب، اینها رفتند. میگوید ما خوشحال رفتیم؛ خوشا به حالشان! ماها رفتنمان اوّلِ دغدغهمان است. چرا ما از مرگ میترسیم؟ علّتش چیست؟ چون دغدغه داریم دیگر. همهی کسانی که از مرگ میترسند، از مرگ دغدغه دارند؛ یکی بهخاطر آنچه در اینجا از دست میدهند، یکی بهخاطر گرفتاریهایی که آنجا ممکن است برایشان پیش بیاید. امّا شهید این دو تا را ندارد. آنچه اینجا از دست میدهد، به نظرش کوچک است چون میداند در مقابلش چه چیز است. آنچه آنجا به دست میآورد، میداند که چقدر عالی است؛ لذا خیالش راحت است، دغدغه ندارد. خوشا به حالشان واقعاً!لزوم آمادگی برای رفتن از دنیای فانی
حالا آنهایی که کاخ دلافروزی دارند؛ آنهایی که ندارند هم همین جور، باید رفت؛ اینجا «دار بقاء» نیست، «دار فناء» است؛ خودمان را آماده کنیم برای رفتن؛ [یعنی] آماده شدن برای رفتن. در دعاها هست که «وَ الِاستِعدادَ لِلمَوتِ قَبلَ حُلولِ الفَوت».[7]بیاختیاری انسان در احتضار و نزدیکتربودن خدا به او از همه
در دعای شریف ابیحمزه [میخوانیم]: اِرحَمنی صَریعاً عَلَی الفِراشِ تُقَلِّبُنی اَیدی اَحِبَّتی؛[3] این حالتی که برای همه پیش میآید و شاید خیلیها این حالت احتضار و لحظات نزدیکی مرگ را در دیگران دیدهاند؛ من و شما در آن لحظات از خودمان اختیاری نداریم؛ هیچکس در آنجا به ما نزدیکتر از خدا نیست. وَ نَحنُ اَقرَبُ اِلیهِ مِنکُم وَ لکِن لا تُبصرِون؛[4] هیچکس نمیتواند ما را در آن حالت، از آن ورطهای که در مقابل ما است نجات بدهد، مگر عمل صالح و فضل الهی. عرض میکنیم در این دعا که «اللّهُمَّ ارحَمنی»؛ در آنجا ما را رحم کن. وَ تَفَضَّل عَلَیَّ مَمدوداً …رفتن مؤمن از دنیا با هدایت و رغبت، برخلاف کفار و فاسقان
… است که برای ما در نظر گرفتند. عمل میکنیم؟ اگر [عمل] بکنیم، آنوقت میتوانیم مطمئن باشیم که «اَخرِجنی مِنَ الدُّنیا سالِما»[7] - در دعاهای ما است - میتوانیم خاطرجمع بشویم که سالم از اینجا بیرون خواهیم رفت. در دعای صحیفهی سجّادیه [آمده]: اللّهمَّ ... اَمِتنا مُهتَدینَ غَیرَ ضالّینَ طائِعینَ غَیرَ مُستَکرِهینَ تائِبینَ غَیرَ عاصینَ وَ لا مُصِرّین؛[8] جوری ما را بمیران که در عین هدایت، از دنیا برویم؛ جوری ما را بمیران که به آن عالَم، با طوع و رغبت رو کنیم. کفّار اینجوری نیستند، فسّاق اینجوری نیستند، ملائکه میآیند بالای سرشان و با فشار و زور [میگویند] : اَخرِجوا اَنفُسَکم.[9] امّا مؤمنین نه، مؤمنین خاطرشان از آن طرف جمع است و با طوع و رغبت میروند؛ چشم از چیزهای زوالپذیر میبندند امّا ناگهان چشم باز میکنند به نعمتهای عجیبی که [دنیا را] فراموش میکنند. یک سفر خوشی که شما میکنید، دَمِ گاراژ ممکن است فرض کنید فرزند شما، برادر شما از شما دور میشود، دل شما را نگران کند؛ امّا وقتی به سفر رفتید، این مناظر عالی، …فردا را جزو عمر دانستن، نشناختن جایگاه حقیقی مرگ
تعبیر کوتاه و بسیار گویا و عبرتانگیزى است. میفرماید هر کسى که فردا را -مثلاً امروز روز یکشنبه است و فردا دوشنبه است- جزو مهلت عمر خود و زندگى خود بداند، مرگ را درست نشناخته؛ مرگ را در جاى حقیقى خود قرار نداده؛ اینکه ما خیال کنیم که حالا ما یک چند سال دیگر هستیم، از جملهى چیزهایى است که در روایات متعدّد، در دعاهاى مختلف مأثور با این نگرش عامیانهى ابلهانه مبارزه شده که شما خیال کنید که ما حالا که هستیم؛ حالا فردا مثلاً یا یکسال دیگر. میفرماید که [چنین شخصی] مرگ …پایان امکان تدارک اجر با مرگ جز از سه راه که اجرشان جاری است
روایت معروفى است. [امام صادق (علیهالسّلام) میفرماید:] وقتى که دست ما از این دنیا -که دار عمل است- کوتاه شد، هیچ اجرى نمیتوانیم براى خودمان دستوپا کنیم و تدارک ببینیم. آنچه انسان میتواند براى آنطرف مرز حیات و موت فراهم کند، با عمل در این نشئه است؛ وقتى وارد آن نشئه شدیم، دیگر دست ما از عمل کوتاه است و اجرى براى خودمان نمیتوانیم تهیّه کنیم، مگر از سه ناحیه که این هم البتّه مربوط میشود به قبل و به همین نشئهى دنیایى؛ لکن اجرى است که جریان دارد. و اجر از این سه کار، سه خصلت، سه امر، بعد از مرگ به انسان میرسد.مرگ، حقیقتی همتراز زندگی که انسان دیر احساس میکند
زندگى اینجورى است: در آن عزّت هست، ذلّت هست؛ بعد هم زندگى هست و مرگ هست. زندگى و مرگ هر دو حقیقتهاى متساوى و متوازیاند. شما حالا زندگى را میبینید، مرگ را هم ببین، بدان که مرگ هم هست؛ که این چیزى است که انسان آن را دیر احساس میکند.تفکر دربارهٔ لحظهٔ مرگ و حال دل انسان در آن لحظه
تفکر در باب مرگ، عبور از این عالم، لحظهی خروج روح از بدن و ملاقات جناب ملکالموت؛ این لحظه برای همهی ما پیش میآید؛ «کلّ نفس ذائقة الموت»؛[2] همه، این را میچشیم. حالِ ما در آن لحظه چگونه است؟ دل ما در آن لحظه در چه حال است؟ اینها نکاتی است که در خور تدبر و تأمل است. فکر در این زمینهها، از جملهی تفکر لازم و اساسی و ضروری است.کوتاهی فاصلهٔ مرگ و زندگی و غفلت از حرکت همه به سوی لقاءالله
فاصلهی بین مرگ و زندگی، فاصلهی بسیار کوتاهی است؛ یک لحظه است. ما سرگرم زندگی هستیم و غافلیم از حرکتی که همه به سمت لقاءاللَّه دارند. همه خدا را ملاقات میکنند؛ هر کسی یک طور؛ بعضیها واقعاً روسفید خدا را ملاقات میکنند، که احمد کاظمی و این برادران حتماً از این قبیل بودند؛ اینها زحمت کشیده بودند.لزوم تلاش برای ملاقات روسفید با خدا و درخواست مرگی مایهٔ روسفیدی
ما باید سعیمان این باشد که روسفید خدا را ملاقات کنیم؛ چون از حالا تا یک لحظهی دیگر، اصلاً نمیدانیم که ما از این مرز عبور خواهیم کرد یا نه؛ احتمال دارد همین یک ساعت دیگر یا یک روز دیگر نوبتِ به ما برسد که از این مرز عبور کنیم. از خدا بخواهیم که مرگ ما مرگی باشد که خود آن مرگ هم انشاءاللَّه مایهی روسفیدی ما باشد.امنیت روانی صاحب عمل نیک در برابر مرگ
… میکند - «نستبطئ معه المصیر الیک» - برای رسیدن به خدا احساس تأخیر میکند. میبیند دیر شد؛ دلش میخواهد زودتر به لقای الهی نائل شود؛ چون میداند این کار خیر و این عمل نیک در آنجا منتظر اوست. «و نحرص له علی وشک اللّحاق بک[8]»؛ دلمان میخواهد هرچه زودتر به آن برسیم. در چنین حالتی، انسان در مقابل حوادث دنیا و در برابر مرگ، امنیت روانی پیدا میکند. مرگ برای همه انسانها هولناک است؛ اما وقتی انسان چنین حالتی پیدا کرد، در مقابل مرگ امنیت روانی پیدا میکند و دیگر از مرگ ترس و واهمهای ندارد. میداند آن طرف، چنین دستاورد مهمّی وجود دارد. اگر من و شما بتوانیم این نیّت خیر را انجام دهیم، از عبادات شخصی و اعمال شخصی بسیار بالاتر است.ورود به عالم دیگر و لزوم آماده شدن برای آن
عزیزان من! لحظهی جان دادن، ما وارد عالم دیگری میشویم. برای آن روز، خودمان را باید آماده کنیم. همهی این دنیا، همهی این ثروتها، همهی این انرژیهایی که خدای متعال در وجود شما در این عالم به ودیعه گذاشته است، همهی آنچه که خدا برای بشر خواسته است - حکومت عادلانه، زندگی مرفّه، چه و چه و چه - برای این است که انسان فرصت پیدا کند تا خود را برای نشئهی آن …لزوم آمادگی برای مرگ و غافلگیر شدن همه با آن
«فَاَعِدّوا لَهُ عُدَّتَهُ» وسایل لازم را، ساز و برگ لازم را برای مرگ آماده کنید؛ بالاخره این پیش میآید. «کُلُّ نَفسٍ ذآئِقَةُ المَوتِ»[10] هیچ انسانی، هیچ موجودی، هیچ ذوحیاتی از این پدیده برکنار نیست، خودت را آماده کن برای لحظهای که این پدیده فرا میرسد. «فَاِنَّهُ یَفجَأُکُم بِاَمرٍ عَظیمٍ» مرگ ناگهان شما را به یک امر عظیمی غافلگیر میکند! حتی آن کسی هم که مریض است و انتظار مرگ را دارد، او هم غافلگیر میشود. آن غافلگیری هم به یک امر عظیمی است، به یک حادثۀ بزرگی است که هیچ حادثهای در دوران زندگیِ انسان به این عظمت برای انسان پیش نیامده! چیست این حادثۀ عظیم؟ «بِخَیرٍ لا یَکونُ مَعَهُ شَرٌّ …آگاهی انسان از بهشتی یا دوزخی بودن خود هنگام جدایی روح از بدن
یکچنین حادثهای در انتظار است. کدامیک از این دو، سرنوشتِ ما را تشکیل خواهد داد؟ باید برای این فکر کرد. «فَمَن اَقرَبُ اِلَى الجَنَّةِ مِن عامِلِها» چه کسی نزدیکتر به بهشت است، از آنکسیکه با بهشت معامله کرده؟ «وَ مَن اَقرَبُ مِنَ النّارِ مِن عامِلِها اِنَّهُ لَیسَ اَحَدٌ مِنَ النّاسِ تُفارِقُ روحُهُ جَسَدَهُ حَتَّی یَعلَمَ اَیِّ المَنزِلَتَینِ یَصیرُ» بهمجردیکه روح از بدن خارج شد، انسان میفهمد که در کدامیک از این دو راه قرار خواهد گرفت، «اِلَی الجَنَّةِ اَم اِلَی النّارِ اَعَدُوٌّ هُوَ لِلهِ اَم وَلِیٌّ فَاِن کانَ وَلِیّاً لِلهِ فُتِحَت لَهُ اَبوابُ الجَنَّةِ وَ شُرِعَت لَهُ طُرُقُها» [یا به بهشت خواهد رفت یا به دوزخ، یا دشمن خداست یا دوست اوست، پس اگر دوست خدا باشد][11] راههای بهشت را برایش باز میکنند. «وَ رَاَی ما اَعَدَّ اللهُ لَهُ فیها فَفَزِعَ مِن کُلِّ شُغُلٍ وَ وُضِعَ عَنهُ کُلُّ ثِقلٍ» [و آنچه را که خداوند برایش مهیا ساخته ببیند، و از هر کاری آسودگی یابد، و هر بارِ سنگینی از دوش او برداشته شود]. (96/2/12)دشوارتر بودن قبر از مرگ برای آمرزیدهنشدگان
… دلکندن از علایق دنیوی، فاصلهافتادن میان ما و همۀ محبوبهایی که به آنها دلبستهایم، همسرانمان، فرزندانمان، مقاماتمان، عِلممان، عنوانمان، شهرتمان، پولمان، اشیای ارزشمند متعلق به ما؛ مرگ که آمد، بین ما و همۀ اینها فاصله میاندازد؛ اگر فقط تلخیِ مرگ باشد! ـ که خیلی زیاد است ـ علاوهبرآن، میفرماید: آنچه بعد از واقعۀ مرگ برای انسان رخ میدهد، آن سختتر از خودِ مرگ است! البته برای کسی که مورد مغفرت و رحمت الهی قرار نگرفته باشد. میفرماید یکیاش قبر است. ما اگر ظاهر امر را نگاه کنیم، یک جسم بیجانی است که افتاده زیر خاک؛ وقتی جان ندارد، چه فرقی میکند کجا باشد؟ اما قضیه این نیست. تعلق روح و نفْس به بدن، دچار حالات و کُرُبات و خصوصیاتی است که زیرِ خاک بودنِ جسم در او تأثیر دارد. البته ما از تصور آن حالات …مرگ امری همگانی و همچون گردنبند، مایهٔ زینت انسان
… هدف عالی اسلامی، که اسمش در قاموس اسلام شهادت است، شهادت...شهید یعنی آنکه میمیرد برای اینکه انسانیت زنده بماند؛ آنکه میمیرد برای اینکه مکتب خدا و اسلام پایدار و برقرار بماند، این است شهید. حسین وقتیکه بناست بمیرد، شهادت بهترینِ انواع مرگ است برای او. «خُطَّ المَوتُ عَلَی وُلدِ آدَمَ مَخْطَّ القِلادَةِ عَلَی جِیدِ الفَتاةِ» مرگ بر گردن بنیآدم، آدمیزاده، همچون گردنبندی بر گردن دخترکی جوان؛ اولاً طبیعی است، معمولی است، همگانی است، ثانیاً مایۀ زینت است، مایۀ زیبایی بیشتر است، مایۀ بالارفتن قیمت انسان است. «وَ ما اَوهَنَنی اِلَی اَسلافِی اِشتیاقَ یَعقوبَ اِلَی یوسُفَ» عاشقم، عاشقم که جدم و پدرم و برادرم و شهیدان راه اسلام و برادران دینی را، که پیش از من از این راه رفتند، ببینم، اشتیاقم به اینها زیاد است. دارد میگوید که مرگ مایۀ ننگ نیست، مرگ مایۀ عقبرفتن یک …مرگ سعادت و زندگی با ستمگران رنج در نگاه امام حسین (ع)
… صحیح و حقیقی خودش دور افتاده؟ میبینید که حق مورد عمل نیست، اما باطل مورد عمل است؟ خب، در اینجا چه باید کرد؟ وقتیکه انسان میبیند که حق مورد عمل نیست و باطل مورد عمل است، وقتی انسان دنیایی از ظلم و جور و شقاوت را درمقابل خودش میبیند، چه باید بکند انسان؟ «لِیَرغَبِ المُؤمِنُ فِی لِقاءِ رَبّهِ مُحِقّاً» حق دارد مؤمن که در لقای پروردگارش، در دیدار پروردگارش بشتابد. «فَاِنِّی لا اَرَی الْمَوتَ اِلّا سَعادَةً» من مرگ را بهجز سعادت نمییابم، «وَ الحَیاةَ مَعَ الظّالِمینَ اِلّا بَرَماً» و زندگی با ستمگران را و زندگی در کنار ستمگران را جز سختی و رنج و ناراحتی و اندوه نمیبینم. (61/8/41)مرگ، آغاز راحتی و پاداش، نه پایان بهرهمندی
و بالاخره بعد از تمام اینها، که اینها در دوران زندگی و تلاش و بیداری انسان به وقوع میپیوندد، بعد هم که مُرد، بعد هم که این چراغ خاموش شد، بعد هم که به ظاهر، با جمادی برابر شد؛ تازه رشتۀ استفادهاش خاتمه نپذیرد، اولِ استراحتش باشد، اولِ پاداشگیری و اجر بردنش باشد، اولنقطه و اولقدم راحتی و عیشش محسوب بشود. یک مادی بعد از آنیکه مُرد، برای تمام تلاشهای خود، فقط نتیجۀ دنیایی قائل است، بعد از دنیا امید به جایی ندارد. به همان هم بگویند آقا، بعد از آنیکه شما مُردید، رفتید، فرض محال که محال نیست؛ تازه اول مُردنِ شما، اول راحتیتان بشود، این چطور است؟ میبینید که …پایان همهچیز برای غیرموحد و آغاز زندگی وسیعتر برای موحد
یک آدم غیر موحد، هرچه فداکار، هرچه مجذوب ایدههای شریف و انسانی، همهچیز برایش دمِ مرگ پایان یافته است. درحالیکه موحد، دمِ مرگ برای او آغازِ یک زندگی وسیعتر و یک محیط جالبتر و دلپذیرتر است. یک مادی اگر چنانچه خیلی فداکار بود، حاضر است خودش را بیندازد در آنجایی، در آن منطقهای، که به نظر او، عدم و نیستیست. اما یک آدم موحد اگر خیلی فداکار بود، اصلاً مثل پروانهای، مثل شمعی، جز خودسوزی، جز نیندیشیدن به مصالح شخص خود، از او انتظاری نیست، اما اگر …برتری مرگ بر زندگیای که وسیلهٔ کامیابی دشمنان خدا باشد
شما را به خدا، یک انسانی که این سخن را با روح میگوید، این سخن را راست میگوید، این سخن را از روی توجه به معنا میگوید، چه حالتی در زندگی پیدا میکند؟ این یک دعاست. به ما اینجور میآموزند ائمۀ هدی علیهمالصّلاةوالسلام آن زندگیهایی که وسیله است برای اینکه دشمنان خدا کام بگیرند، مرگ از آن زندگیها خیلی بهتر است.سکرهٔ مرگ به معنای بسته شدن جریان حیات
… مرگ. «وَ جآءَت سَکرَةُ المَوتِ بِالحَقِّ ذَلِکَ ما کُنتَ مِنهُ تَحیدُ»[9] سُکره بهمعنای مصطلحِ مستی نیست؛ مستی را هم که سکره میگویند، برای خاطر این است که فاصله میاندازد بین عقل انسان و بین انسان؛ یعنی انسان از عقل دور میشود، دچار گیجی و اختلاط میشود. سکره یعنی آن چیزی که مانع ایجاد میکند از یک جریانی. سدی که جلوی آب میبندند را هم سکره میگویند. یعنی با موت، جریان زندگی، جریان حیات مسدود شد. تا به حال حیات در تو جریان داشت، از حالا این جریان حیات بسته شد. این را فراموش نکنید! این را از یاد نبرید! یاد مرگ از جملۀ مهمترین مواعظی است که در اسلام به آن تأکید شده است. غفلت از مرگ، خیلی ضرر بهوجود میآورد و یاد مرگ خیلی برکات برای انسان دارد.لزوم آماده کردن خود برای اجلی که زمانش معلوم نیست
… کردن گذر زندگی هم یکی از خودفراموشیها است. بالاخره این زندگی در حال گذر است، انسان غفلت میکند. ما همه یک سرآمدی داریم، معلوم است دیگر: اِنَّکَ مَیِّتٌ وَ اِنَّهُم مَیِّتون؛[7] اسم این سرآمد در تعبیر عربی «اَجَل» است دیگر، یک اجلی داریم. از اجل فراموش کنیم. این اجل ممکن است یک ساعت دیگر باشد، ممکن است یک روز دیگر باشد، ممکن است یک سال دیگر باشد؛ بالاخره باید خودمان را برای آن آماده کنیم دیگر؛ یکی از موارد خودفراموشی این است. در دعای شریف ابوحمزه [میخوانیم]: «لَم اُمَهِّدهُ لِرَقدَتی»[8] ــ حالا تعبیرش این است ــ من را در مثل حال کنونیِ من اگر چنانچه از دنیا ببری که [خود را] آماده نکردهام ــ خودم را آماده نکردهام، قبرم را آماده …نهی از آرزو و دعا برای مرگ خود
[پیغمبر فرمود:] آرزوی مرگ نکنید، دعا برای مرگِ خودتان نکنید؛ اگر شما آدمِ خوبی هستید، وقتی [شما] انشاءالله چند سال دیگر و جوانهایتان انشاءاﷲ شصت هفتاد سالِ دیگر زنده ماندید، طبعاً بر احسانِ خودتان خواهید افزود، کفهی حسنات خودتان را سنگین خواهید کرد. اگر این زندگیِ طولانی زحماتی دارد، مشکلاتی دارد، خطراتی دارد، این …احتمال سر رسیدن اجل برای پیر و جوان
… سالِ گذشته تمام شد، سال نو شروع شد، خوشحال میشوند؛ خب، عیبی هم ندارد، چون عید است و خوشحالی اشکال ندارد امّا توجّه به این نکته هم لازم است: سال که تمام میشود، یعنی عمر ما تمام میشود؛ [در واقع] این عمر ما است که دارد به پایان میرسد، به این توجّه باید کرد. پیر و جوان هم ندارد؛ البتّه احتمال سر رسیدن اجل در مورد افراد پیر و مسن قهراً بیشتر است امّا جوانها هم هستند. ما در همین بحث خودمان، جمع خودمان بعضی جوانها را داشتیم که سالهای زیادی از سنین کنونیِ ما کمتر بودند، از دنیا رفتند؛ به این باید توجّه کرد که هر چه میگذرد، در واقع دارد به آن انتها نزدیک میشود.کیفیت مردن تعیینکنندهٔ سرنوشت انسان است
… برای همهی ملّت -یعنی کسانی که واقعاً این حادثه را درک میکنند و لمس میکنند- این حادثه سخت است؛ ولی آن چیزی که میتواند دلهای شما را تسلّا بدهد، این است که این عزیزان شما اگرچه از دست رفتند و فقدانشان برای شما سخت است لکن در نعمت الهی انشاءالله غوطهورند. مرگ خوبی بود؛ کیفیّت مردن و رفتن انسان، سرنوشت انسان را معیّن میکند؛ همهی ما خواهیم رفت، پیر و جوان ندارد، مرد و زن ندارد، همه میروند؛ منتها بعضی رفتنها جوری است که انسان اگر با چشم حقیقت نگاه کند، از آنگونه رفتن خرسند و خوشحال میشود؛ مثل شهدا که همهی شهدا اینجور هستند. این عزیزان شما در حال عبادت و در حال ذکر از دنیا رفتند، در لباس احرام از دنیا رفتند، با دلهای متوجّه به خدای متعال و در حال انجام وظیفه از دنیا رفتند؛ اینها همه مایههایی و وسیلههایی برای مغفرت الهی و برای رحمت الهی و …امکان مردن پیش از امروز و فرصت بودن زنده ماندن
از این فرصت استفاده کن؛ در این روزى که من هستم سخن نیک بگو؛ در این روز کار نیک انجام بده؛ این فرصت را مغتنم بشمر. میتوانست این روز در اختیار ما نباشد. اگر ما دیروز یا دیشب از دنیا رفته بودیم -مثل هزاران نفرى که دیروز از دنیا رفتند و دیشب از دنیا رفتند؛ من و شما هم میشد جزو همانها باشیم- در آن صورت این روز در اختیار ما نبود؛ این فرصت را نداشتیم. حالا خداى متعال فرصت داده است، دیشب ما نمردیم، دیروز نمردیم، امروز را درک کردیم؛ این فرصت در اختیار ما است. در این فرصت، سخن نیک بگو، کار نیک بکن.نیاز درگذشته به طلب مغفرت و رحمت نه نقل سلیقهای از خصوصیات او
… آبرویشان را، مالشان را صَرف این بچّهها میکنند [امّا] بعد از اینکه پدر از دنیا رفت، یک فاتحه هم براى پدر نمیخوانند، یک طلب مغفرت هم براى پدر نمیکنند، اصلاً یادشان نمىآید؛ [اگر] یادشان هم بیاید قضایا نقل میکنند، نه اینکه از خداى متعال براى او طلب مغفرت کنند. آن چیزى که آن بیچاره احتیاج دارد، این است که شما از خدا براى او طلب مغفرت کنید، طلب رحمت بکنید؛ به این احتیاج دارد؛ [نه] اینکه حالا شما بیایى بنشینى مثلاً دربارهى خصوصیّات او، طبق سلیقهى خودت -حالا بعضى اوقات که گرایشهاى سیاسى هم دخالت میکند- یک چیزهایى بگویى، که روح آن بیچاره هم آنجا معذّب میشود. اهمّیّت تربیت فرزند صالح از جمله اینجا معلوم میشود که خب، این همه شما زحمت میکشید، این را بزرگ میکنید، به سواد و علم و رشد و امکانات و مانند اینها میرسانید که به درد شما بخورد. مهمترین چیزى هم که ممکن است از فرزند، به درد پدر بخورد، این است که براى او طلب …بیفایده بودن زندگی خوب دنیا با مرگی همراه با بدبختی
… جنبههاى مادّى به اسلام عمل بکند، بدون تردید در قلّه قرار خواهد گرفت؛ از لحاظ علم، از لحاظ صنعت لازم، از لحاظ معیشت، از لحاظ روابط اجتماعى، از لحاظ عزّت و شرف دنیائى و عمومى و ملّى و بینالمللى در اوج قرار میگیرد؛ امّا این همهى کارها نیست، همهى هدفها نیست. اگر زندگى ما در دنیا زندگى خوبى باشد، امّا لحظهى مرگ ما لحظهى بدبختى و روسیاهى ما باشد، چه فایده دارد؟ امام سجّاد (علیهالسّلام) در دعاى صحیفهى سجّادیّه میفرماید: اَمِتنا مُهتَدینَ غَیرَ ضالّینَ، طائِعینَ غَیرَ مُستَکرِهین؛[8] میگوید پروردگارا! من را درحالى از دنیا ببر و بمیران که هدایتیافته باشم، گمراه نباشم؛ من را درحالى از دنیا و از این نشئه ببر که من با …