از اول شروع خلافتِ آن حضرت، که بعد از مدت کوتاهی، چند ماهی جنگ جمل شروع شد، تا لحظۀ شهادت آن حضرت، که حضرت عازم بودند بروند مجدداً به جنگ دوم با معاویه، همۀ زندگی آن حضرت جنگ بوده. و شما ببینید این چه زندگی بابرکتی و چه حکومت پُرباری بود. که چهار سال و ده ماه حکومت توأم با جنگ، اینهمه یادگارهای فراموشنشدنی و ماندنی از این حکومت، در تاریخ بشر باقی مانده و این حکومت، مظهر عدلِ حکومتهای الهی برای تاریخ شده، که این واقعاً چیز بسیار بااهمیتی است. [در] دوران جنگ، حکومتکردن دشواریهای مضاعفی دارد. در آنچنان دورانی، با آنچنان مردمی، با آنچنان حوادثی؛ و اینهمه در زندگی آن حضرت، یادگارهای نیکو و فراموشنشدنی باقی بماند که هرکدامی از آنها واقعاً درس برای همۀ حکومتهاست. و آن سخنان و آن فرمانها و آن اظهارات و آن نامهها که حقیقتاً چیزهای عجیبی است.
در مورد «امیرالمؤمنین و جنگ» من چهار عنوان را انتخاب کردم. یکی این است که امیرالمؤمنین جنگ را با استدلال و حجت انجام میداد؛ جنگ کور، جنگ توضیحدادهنشده و توجیهنشده، وجود نداشت. وقتیکه میجنگید، یک دلیل، یک حجت او را به جنگ رهنمون کرده بود. و آن حضرت سعی میکرد که ذهن یاران و سربازان و اصحاب خودش را هم توجیه کند نسبت به این جنگ. جنگهای کوری که در حکومتها سابقه دارد که یکهو اعلان جنگ میدهند، مردم نمیفهمند چه شد، اصلاً چرا جنگ، چرا حمله، چرا کشتن، چرا کشتهشدن، به حساب چه کسی، که در طول تاریخ بشر وجود داشته؛ در زندگی امیرالمؤمنین اصلاً نیست؛ یعنی از ساعت اول، زندگیِ جنگی آن حضرت با استدلال، با توجیه شروع شد. این یک نکته که حالا دربارۀ این صحبت خواهم کرد.
نکتۀ دوم اینکه در جنگی که با استدلال و با حجت آن را آغاز کرده بود، حداکثرِ قاطعیت را به خرج میداد؛ یعنی یک سرِ سوزن نرمش و انعطاف و عدول از این راهی که شروع کرده بود، در او مشاهده نمیشد و تا همهجا پای این قاطعیت ایستاده بود.
نکتۀ سوم این بود که در این جنگها که عموماً هم با پیروزی آن حضرت تمام شد، یا چیزی نزدیک به پیروزی، یک منش و وضعیت خاصی را امیرالمؤمنین اتخاذ کرد؛ یعنی پیروزی، او را مغرور نکرد و حالت او پس از پیروزی، یک حالت حقیقتاً شگفتانگیزی است که جای این است که انسان از آن درس بگیرد.
و چهارم اینکه درآنجاییکه به مقاصد خودش هم نمیرسید، یا دچار نوعی شکست میشد ـ که آن حضرت شکست نظامی اصلاً نداشتند، اما برخی از ناکامیها [بود] ـ در اینچنین حالاتی هم دچار ضعف و یأس نمیشد. یعنی چهار خصوصیت در رابطۀ امیرالمؤمنین با جنگ وجود دارد که این چهار خصوصیت را من یک مقداری با قرائن و شواهد تاریخیاش از زندگی آن حضرت برای شما تشریح میکنم. همهاش برای ما درس است.
در مورد اینکه با استدلال میجنگید؛ همانطورکه عرض کردم، جنگ اگر جنگ حق باشد، انسان میتواند آن را برای مردم خودش و مردم دنیا تشریح کند. اگر جنگ ناحقی باشد، مجبور است تَعمیه[1] کند، سر مردم را کلاه بگذارد، استدلال دروغین درست کند و این استدلال دروغین بالاخره یکوقتی افشا خواهد شد. شما تا امروز یک نفر را در تاریخ سراغ ندارید، در اینهایی که تاریخ نوشتند، که امیرالمؤمنین را بهخاطر سه جنگی که کرد، ملامت کنند و بگویند که این جنگها ناحق بوده. کسانی پیدا شدند، گفتند اینها خلاف سیاست بود، خوب بود امیرالمؤمنین به این زودی شروع نمیکرد؛ اما کسی نگفته ناحق بود. آنکسانیکه امروز معاویه یا طلحه و زبیر را مقدس میشمارند، حتی آنها هم جنگ امیرالمؤمنین را جنگ ناحق و نادرستی نمیدانند. چرا، نویسندگانی پیدا شدند، بهخصوص در این اواخر، مثل عباس عقّادِ مصری و بعضیهای دیگر، گفتند که امیرالمؤمنین خلاف سیاست رفتار کرد؛ لکن همانها هم تأکید میکنند که علی چون حق بود، از سیاست صرفِنظر کرد. البته به نظر ما خلاف سیاست هم نبود؛ سیاستِ درست هم همین بود. این استدلال و بیّنۀ امیرالمؤمنین در جنگ است. واقعاً عَلَیبَیِّنَةٍ جنگیدن یعنی این. لذا در آن روز، همۀ کسانی که پای استدلال مینشستند و حاضر بودند حرف را بشنوند، قبول میکردند که حق با امیرالمؤمنین است، مگر غوغاچیها و طالبان دنیا که آنها هم ته دلشان البته قبول داشتند؛ مگر مردم کاملاً دور و بُرّانی از حقایق، مثل مردم شام...بله آنها فریب میخوردند، و فریب هم خوردند، معاویه توانست آنها را قانع کند. اما مردم معمولی، آنکسانیکه اهل حجت بودند، اینها نه.
من دو نمونه را برای شما ذکر بکنم؛ یکیاش آنوقتی است که امیرالمؤمنین بعد از جنگ جمل وارد کوفه شد. یک خطبهای در آنجا ایراد کرد که آن خطبه را بعد خواهم خواند. بعد از آنکه بیاناتی را امیرالمؤمنین ایراد کرد، یک نفری بلند شد پای منبر امیرالمؤمنین، گفت: یا علی! میتوانی جواب بدهی که کسانی که با عایشه و طلحه و زبیر کشته شدند، به چه جرمی کشته شدند؟ حالا حضرت از جنگ با عایشه و طلحه و زبیر برگشته و بیستهزار نفر در آن جنگ کشته شدند، حضرت آمده تا زمینه را آماده کند برای جنگ با معاویه. در یکچنین هنگامۀ حساسی، یک نفر در جمعیت بلند میشود، اینطور با امیرالمؤمنین حرف میزند. حضرت عصبانی نشدند، دیگران چرا، حولوحوش جمعیت کسانی بودند که عصبانی شدند و از این عصبانیتها زیاد هم بود؛ مالک اشتر، بعضیهای دیگر بودند که فوراً اینطور حوادث اینها را از جا در میبرد و عصبانی میشدند و قائل به سختگیری میشدند، خود امیرالمؤمنین نه! وقتی او سؤال کرد، حضرت فرمودند: «قَتَلوا شیعَتی وَ عُمّالی»[2] آنکسانیکه در بصره، دوروبَر طلحه و زبیر و عایشه را گرفته بودند، جرمشان این بود که حاکمی را که من در بصره گماشته بودم، کشته بودند. شیعیان من را هم که آنجا بودند، یاران من را، کشته بودند؛ فقط به این جرم که به شیعیان من میگفتند که از بیعت علی خارج بشوید، آنها حاضر نبودند خارج بشوند. من رفتم در نزدیکی بصره فرود آمدم. به مردم بصره پیغام دادم که قاتلان این کشتهشدگان مظلوم را به من بسپارید، «فَسَاَلَتُهُم اَن یَدفَعوا اِلَیَّ قَتَلَةَ اِخوانی اَقتُلُهُم بِهِم ثُمَّ کِتابُ اللهِ حَکَمٌ بَینی وَ بَینَهُم» گفتم بدهید این قاتلان را که من قصاص کنم؛ بعد هم بین من و شما کتاب خدا حَکَم، هرچه که کتاب خدا گفت، با شما اهل بصره همانطور رفتار خواهیم کرد. «فَاَبَوا عَلَىٰ» اِبا کردند. گفتند که نهخیر، ما کُشندگان یاران تو را به تو نمیدهیم و به حکمیت هم با تو نمینشینیم. «فَقاتَلونی وَ فی اَعناقِهِم بَیعَتی» با من جنگیدند، درحالیکه بیعت من به گردنشان بود؛ یعنی با من بیعت کرده بودند و واجب بود که از من اطاعت کنند، در این حال با من جنگیدند. «وَ دِماءُ قَریبٍ مِن اَلفِ رَجُلٍ مِن شیعَتی» با من جنگیدند، درحالیکه هم بیعت من به گردن آنها بود، هم خون نزدیک به هزار نفر از یاران من به گردن اینها بود. «اَ فی شَکٍّ اَنتَ مِن ذَلِکَ»، بعد حضرت وقتیکه این بیان را کردند، به آن شخصی که ایستاده بود، گفتند تو حالا در آنچه که من گفتم شکی داری که من مجبور بودم با اینها بجنگم؟ آن شخص در جواب گفت که نه! تا الان شک داشتم، لکن الان که توضیح دادی، میفهمم که نهخیر حق با تو بود و بایستی تو از حکومت خودت و از خلافت و از دین دفاع میکردی. این یک نکته. این یک نمونه واقعاً درس است، امروز برای ما هم درس است. سؤال، جواب دارد. وقتیکه استدلالی وجود دارد، هم خود آنکسیکه دارد میجنگد، درست میجنگد، هم آنکسیکه مخاطب او هست، برایش قابل قبول و قابل توجیه است.
یک نمونۀ دیگر، که آنهم به همین اندازه به نظر من جالب است، این است که یک فردی به نام جَریربنعبدالله بَجَلّی، فرماندار یا استاندار همدان بود در زمان عثمان، بعد هم که امیرالمؤمنین سر کار آمد، او فرماندار بود و جزو دوستان عثمان بود، به قول تاریخنویسها جزو عثمانیون بود؛ یعنی گروندگان و معتقدان به عثمان. حضرت این را گذاشتند در رأس حکومت بماند. نامهای که به او نوشتند، به نظر من خیلی جالب آمد؛ که در کتاب الصفینِ نصربنمزاحم این را دیدم. نامه اینطوری است: «بِسمِاللِاههلرَّحمنِالرَّحم اَمّا بَعدُ فَاِنَّ اللهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَومٍ حَتَّی یُغَیِّروا ما بِاَنفُسِهِم»[3] این نامه را حالا مینویسند به کسی که از دوران قبل از امیرالمؤمنین، آنجا فرماندار بوده و الان هم حضرت مایل هست که نظر او را جلب کند. فرمودند که خدای متعال وضعیت هیچ ملتی را تغییر نمیدهد مگر اینکه خودشان به دست خودشان تغییر بدهند؛ چه بهسمت خوبی، چه بهسمت بدی. «وَ اِذا اَرادَ اللهُ بِقَومٍ سُوٓءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ»[4] وقتی خدای متعال بر اثر رفتار خودِ مردمی، برای آنها بدی را اراده کرد، دیگر برگشت ندارد. «وَ اِنِّی اُخبِرُکَ عَن نَبَاٍ مَن سِرنا اِلَیهِ مِن جُموعِ طَلحَةَ وَ الزُّبَیرِ» من خبر میدهم به تو از وضعیت آنکسانیکه ما رفتیم به جنگ آنها، از ادعاهای طلحه و زبیر، «عِنْدَ نَکْثِهِمْ بَیْعَتَهُمْ» وقتیکه آنها بیعتشان را شکستند. بعد حضرت برای او مینویسند که قضایا چطوری بود؛ شرح رفتار آنها را میدهند؛ اینها فرماندار حضرت را زدند، بعضیها را کشتند...کارهایی که اهل بصره و دوروبَریهای طلحه و زبیر کردند با امیرالمؤمنین، اینها را حضرت شرح میدهند در نامه. بعد مینویسند: «فَاَعذَرتُ فِی الدُّعاءِ» من با سپاهیان انبوهی رفتم سراغشان و عذر را از آنها برداشتم، در دعوت، حجت را بر آنها تمام کردم. به آنها پیغام دادم، دعوت کردم. گفتم که از این کارها دست بردارید، این کارها بد است. «وَ اَقَلتُ العَثرَةَ» از لغزشهای قبلیشان صرفنظر کردم. «وَ ناشَدتُهُم عَقدَ بَیعَتِهِم» به یادشان آوردم که شما با من بیعت کردید و شکستن بیعت، فعل حرام است. «فَاَبَوا اِلّا قِتالًا» امتناع کردند، مگر اینکه با من بجنگند. خب وقتیکه اینطور شد، «فَاسْتَعَنتُ بِاللّٰهِ عَلَیہِم» من هم از خدا یاری جستم علیه آنها، «فَقُتِلَ مَن قُتِلَ» آن عدهای که میدانید یا شنیدید کشته شدند، «وَ وَلَّوا مُدبِرینَ اِلَی مِصرِکُم» [عدۀ دیگری] برگشتند، فرار کردند به شهرشان. بعد که شکست خوردند و رفتند، به من گفتند که خب، حالا همان چیزی که تو گفتی را، ما قبول داریم. من هم گفتم بسیار خب، حالا که قبول کردید، «وَ رَفَعتُ السَّیفِ» من هم شمشیر را از اینها برداشتم. و تمام شد قضیه.
حضرت این نامه را به کسی مینویسد که جزو مخالفین اوست، جزو عثمانیه است. بعد جریربنعبدالله بجلی نامه را میخواند، قانع میشود؛ میرود روی منبر، به مردم میگوید که مردم، امیرالمؤمنین که مهاجر و انصار با او بیعت کردند، این نامه را به من نوشته و حرفهایش قانعکننده است، و او امین بر دین و دنیاست. و همۀ مردم همدان و آن منطقه با حضرت بیعت میکنند. و بعد خود آن جریربنعبدالله را حضرت میخواهند، بهعنوان نماینده و پیغامبر، میفرستند پیش معاویه.
این منطقی برخوردکردن و تابع استدلال بودن و توجیهکردن مردم، این یک خصوصیت در موضع امیرالمؤمنین نسبت به مسئلۀ جنگ است. چون جنگ یک مسئلۀ مهمی است، مسئلۀ جان انسان است و کسی که میخواهد جانش را در یک راهی مصرف بکند، احتیاج دارد به اینکه روحاً قانع شده باشد. البته در دنیا خیلیها هستند که میجنگند، بدون اینکه یک استدلال درستی داشته باشند، اما یا مزدورند یا مجبورند، ناچارند که بجنگند، یا یک استدلال غلط در ذهنشان جاافتاده؛ مثل تفکرات ناسیونالیستیِ غلط یا توسعهطلبیهای گوناگونی که به ذهن افراد الهام میکنند. بههرحال آنیکه میجنگد، با استدلال باید بجنگد، این نکتۀ اول. البته در این زمینه باز شواهد روشنی وجود دارد که امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام به کسانی که در این زمینه سؤال میکردند، چگونه پاسخ میداد.
اما نکتۀ دوم، مسئلۀ قاطعبودن. حالا که حجت داریم، استدلالمان، استدلال قوی و قابل قبولی هست و برای خودمان روشن است که این حرکتی که داریم میکنیم، این جنگی که داریم میکنیم، مورد رضای خداست و ادای تکلیف و وظیفه است، حالا دیگر در این راه، کمترین تزلزل و تردیدی نباید نشان بدهیم. این رَویۀ امیرالمؤمنین است. امیرالمؤمنین آنچنان قاطعیتی به خرج داده در این راه که وقتی نمونههای قاطعیتهای دنیا را انسان مشاهده میکند در طول تاریخ، واقعاً کمنظیر است. قاطعیتی که علیبنابیطالب در کار جنگ نشان داده، یک درس است برای ما که ما متزلزل و مردد نشویم. یک نمونۀ قاطعیت حضرت، طرفشدن آن حضرت با کسانی است که طرفشدن با آنها، کار هیچکس جز علیبنابیطالب نبود؛ طلحه، زبیر و بالاتر از اینها عایشه. اینطور نبود که وقتیکه میگویند یا امیرالمؤمنین! عایشه با تو عَلم مخالفت برافراشته، حضرت متزلزل بشود، تردید پیدا کند و در صدد بربیاید که به یک نحوی مثلاً از میدان در برود یا به یک سازشی برسد. نه، نهخیر! کار خلافی کرده؛ من بر حقم، او بر باطل است. میروم، میجنگم، مبارزه میکنم، وَ لَو بَلَغَ ما بَلَغَ، به هرجا رسید، برسد. این [است] روحیۀ امیرالمؤمنین. هیچکس هم نمیتواند بگوید که بهخاطر علاقۀ به حکومت بود؛ چون امیرالمؤمنین به این حکومت هیچ علاقهای نداشت، علاقۀ شخصی نداشت.
..ابنعباس نقل میکند، میگوید روزی که قرار بود با امیرالمؤمنین بیعت بشود در مدینه ـ بعد از کشتهشدنِ عثمان ـ با زحمت حضرت را راضی کردند، قبول نمیکرد، آمدند درِ خانهاش، بعد حضرت آمد مسجد مدینه. ابنعباس میگوید که من دلدل میزدم، نگران بودم که نکند یک نفر از این جمعیتی که اینجا هستند، از کسانی که سابقۀ بغض و عداوتی با علی دارد ـ از جنگهای دوران پیغمبر و اینها ـ نکند از این جمعیت یک نفری بگوید یا علی ما تو را قبول نداریم، و همین موجب بشود امیرالمؤمنین بگوید خیلی خب، حالا که من را قبول ندارید، من خلافت را قبول نمیکنم. میگوید دغدغه داشتم، نگران بودم که نبادا کسی یک حرفی بزند که همین، کار را خراب کند. ما با این زحمت علیبنابیطالب را راضی کردیم به حکومت، حالا او بگوید که نه! میگوید اتفاقاً هیچکس در وقتیکه بیعت میشد با حضرت، صحبت مخالفتی نکرد و همه از اول تا آخر با علی بیعت کردند و ما خوشحال شدیم. خب، این روحیۀ امیرالمؤمنین است که ابنعباس، یار نزدیک آن حضرت، میداند که اگر یک نفر، دو نفر پیدا بشوند، بگویند که ما تو را قبول نداریم؛ حضرت، بهانهای دستش میآید که حکومت را از گردن خودش بردارد، یکچنین کسی است. پس این قاطعی و دنبالگیری و شدت عملش، بهخاطر علاقۀ به قدرت نیست؛ برای خاطر اینکه میداند در راهِ حق است، این راه را با شدت و با قدرت دنبال میکند و با عایشه، با طلحه، با زبیر [میجنگد]؛ شوخی نیست، با اینها میجنگید!
تا زمان امیرالمؤمنین، جنگ حکومتهای اسلامی با مسلمانها سابقه نداشته، زمان پیغمبر که خب، چنین چیزی پیش نیامد، زمان ابوبکر پیش نیامد، زمان عمر پیش نیامد، زمان عثمان پیش نیامد. جنگهایی که در دوران سه خلیفۀ اول شد، جنگهایی بود که مسلمانها با کفار میکردند؛ خیلی راحت، مسلمان شمشیر میبست، میرفت لب مرز، حمله میکرد، میجنگیدند. یا یک عدهای مرتد میشدند ـ مثل زمان ابوبکر که مرتد شدند ـ میرفتند با آنها میجنگیدند. جنگ بین دو گروهی که هر دو نماز میخوانند، هر دو روزه میگیرند، هر دو به پیغمبر معتقدند، هر دو به قبله معتقدند، هر دو ادعای قرآن دارند و قرآن میخوانند؛ این در زمان امیرالمؤمنین شد و هیچکس این جرئت و این قدرت را نداشت تا با کسانی که در لباس مسلمانی، خودشان را پنهان کردند و باطن کافرِ خودشان را پوشاندند، و با رهبرانی که پشت سر یک تودۀ ناآگاه مسلمان، خودشان را مخفی کردند، با اینها برود بجنگد. این کار را امیرالمؤمنین انجام داد و این نهایت قاطعیت و شجاعتِ آن حضرت بود. اینهم باز یک درس است. آنجایی که حق است، باید نگاه کرد که راه کدام است، وسیلۀ موفق کدام است، نباید نگاه کرد که آنطرف کیست؟ هرکه میخواهد [باشد]. وقتی راه، راه درستی است، راه حقی است، باید رفت جلو...امیرالمؤمنین هیچ ملاحظه نکرد؛ البته اِبا و امتناع از اینکه جنگ بشود، کرد. در جنگ جمل، امیرالمؤمنین ایستاد تا آنها اولین تیر را زدند. وقتیکه اولین تیر را زدند، خورد به یکی از یاران امیرالمؤمنین، افتاد و شهید شد. حضرت دستش را بلند کرد، گفت: «اَللّهُمَّ اشهَد»[5] خدایا شاهد باش، بازهم من شروع نکردم، بازهم من حاضر نشدم، آنها هستند که دارند شروع میکنند؛ بعد هم که وارد شد، آنطور دشمن را در فشار گذاشت و قاطعیت کامل را به خرج داد.
بیشتر دوستان امیرالمؤمنین آمدند، گفتند از معاویه صرفنظر کن، بگذار او باشد. حضرت قبول نکرد. گفت معاویه یک عنصر ضد دین است، نهاینکه عنصر کاملی نیست. (67/2/17) این نبود که آن حضرت، حاکم شام را فقط فاسق بداند و با او مبارزه کند؛ چون در میان حکام امیرالمؤمنین، همه که عادل نبودند. وقتیکه علیبنابیطالب به حکومت رسید، اینها حاکم بودند، همه هم بودند؛ اینها که عادل نبودند. عدالت، شرط فرمانداری و استانداری امیرالمؤمنین نبود؛ آدمهای ضعیفالایمانی هم در میانشان وجود داشتند. (70/1/26) دو جور آدم در دستگاه امیرالمؤمنین و در دوران امیرالمؤمنین در مقامِ حکومت بودند، غیر از مسلمانها و خوبها و مؤمنها، آنها را کار نداریم؛ آنهایی که ایدهآل نبودند، دو جور بودند.
یکجور کسانی بودند که اینها ازلحاظ دینی یا ازلحاظ سابقه، خیلی هم افراد قابل قبولی نبودند، حضرت اینها را دست نزد. اینها را گذاشت در جای خودشان بمانند. همین زیادبنابیه معروف، پدر ابنزیاد، این استاندار امیرالمؤمنین بود، در کجا؟ در یکی از مناطق حساس؛ منطقۀ فارس و اصفهان و آنجاها. خیلی از کسانی که در دوران امیرالمؤمنین به حکومت و خلافت رسیدند، یا قبلاً بودند، حضرت اینها را در جای خودشان تثبیت کرد. اینها کسانی بودند که ازلحاظ ارزشهای اسلامی در سطح بالایی نبودند، حالا این کار از او برمیآمد، امیرالمؤمنین این را گذاشت. اینطور نبود که همۀ کسانی که حضرت در رأس مقامات میگذارد، اینها جزو افراد عالُالعال[6] بدون هیچگونه شائبهای باشند، نه، نهخیر! اینها خیلیشان آدمهای اینطوری بودند.
همین زیادبنابیه در دورانی که امیرالمؤمنین در خلافت بودند، استاندار حضرت بود، وفادار هم بود، بااینکه سابقهاش آن بود، خودش بدنام، مادر بدنام، شخصیت کاملاً غیر قابل اعتماد ازلحاظ دینی و اعتقادی، اما کار میکرد زیر قدرت فائقۀ امیرالمؤمنین، داشت استانداری خودش را انجام میداد، کارش را انجام میداد. بعد هم که امیرالمؤمنین به شهادت رسیدند، باز زمان امام حسن هم بود و معاویه در زمان امام حسن، به همین زیادبنابیه نامه نوشت که تو بیا به ما ملحق بشو، یک تهدیدی هم کرد. زیادبنابیه در جواب معاویه نوشت که تو حرفهای بزرگتر از دهانت میزنی. تو من را تهدید میکنی، درحالیکه بین من و تو، فرزند پیغمبر خدا با پانصدهزار نیروست، تو چهکار میتوانی بکنی با من. یعنی جزو گروه امام حسن و جزو علاقهمندان به امام حسن بود. بعد البته معاویه کسی را فرستاد و تهدیدش کرد، تطمیعش کرد و وعده به او داد ـ خب، اهل دنیا بود ـ بالاخره نتوانست مقاومت کند و پیوست به معاویه. اینها یکجور بودند؛ کسانی که آدمهای خوبی نبودند، ناباب بودند، اما ماندنشان در رأس کار ایرادی نداشت.
یک نوع کسانی بودند که مسئله، مسئلۀ ناباببودن اینها نبود، مسئله این بود که اینها نیّت و عزم قاطع داشتند که جهتگیری حکومت و زندگی و حیات اسلامی را عوض کنند؛ مثل معاویه. مسئله این است. در مورد معاویه، فقط این نبود که آدم فاسقی است، فاجری است، ظالمی است. بعضیهای دیگر هم بودند، آدمهای فاسق و فاجری بودند؛ معاویه کسی بود که امیرالمؤمنین میدانست که هدف او تغییر مسیر است. او بههیچقیمت در جهت امیرالمؤمنین حرکت نخواهد کرد. اگر استاندار امیرالمؤمنین هم بود، کار خودش را میکرد، کمااینکه در زمان عثمان و در زمان عمر هم کار خودش را میکرد. خب، عمر در جامعۀ اسلامی و در مرکز حکومت خودش، پسر خودش را حدّ میزد، درحالیکه معاویه حتی زیر بار عمر هم نمیرفت، زیر بار عثمان هم نمیرفت، زیر بار امیرالمؤمنین هم نمیرفت. اگر حضرت او را میگذاشت، مسئله، مسئلۀ یک حاکم معمولی نبود، مسئلۀ یک غدۀ فساد و خطرناک بود. (67/2/17)
مسئله، مسئلۀ ظلم بود؛ مسئلۀ تغییر روش خط اسلامی و تغییر جهت دادن به زندگی مسلمین بود. این بود که امیرالمؤمنین ایستادگی کرد و تحت تأثیر هیچ ملاحظهای قرار نگرفت. (70/1/26) و به این نتیجه رسید، لازم است که او را بردارد.
در وسط جنگ صفین، یک مردی از لشکر معاویه آمد صدا زد: یا علی! با تو کار دارم، بیا جلو یک کلمه با تو حرف بزنم. حضرت رفتند جلو. گفت که یا علی! بیا برای خاطر خدا این جنگ را قطع کن، تو برو سراغ کوفۀ خودت، زندگی خودت، حکومت خودت، ما هم برویم سراغ شام خودمان؛ اینهمه مسلمانها کشته میشوند، چه سودی برای تو دارد؟ بیا رها کن این کار را ـ چند ماهی بود بهشدت میجنگیدند ـ امیرالمؤمنین فرمودند که ای مرد شامی! من میفهمم که نیّت تو نصیحت است، قصد سوئی نداری، واقعاً خیرخواهانه داری این حرف را میزنی؛ اما بِدان که من یا باید با معاویه بجنگم، یا «بِا اَنزَلَ الل»هه[7] کافر بشوم. اگر با معاویه نجنگم، آن شق قضیه، کفرِ «بِا اَنزَلَ الل»هه است؛ یعنی مسئله در ذهن امیرالمؤمنین، یکچنین مسئلهای بود، احساس میکند که برای حفظ دین باید با معاویه جنگید. مسئله، مسئلۀ یک آدم فاسق، یک آدم فاجر، یک آدم چموش، اینها نیست؛ اصلاً حفظ دین ایجاب میکند که معاویه از صحنه خارج بشود. خب، وقتی یکچنین احساسی را امیرالمؤمنین دارد، با قاطعیتِ تمام میجنگد. بعد از آنکه مسئلۀ حَکَمین پیش میآید و موجب میشود که امیرالمؤمنین در نزدیکی پیروزی نهایی، دستش از پیروزی دور بماند و مجبور شود برگردد به کوفه، مجدداً در صدد تهیۀ اسباب برمیآید و لشکر جمع میکند. و اگر اجل مهلت میداد و حضرت به شهادت نمیرسید، مجدداً به جنگ با معاویه میرفت. این قاطعیت امیرالمؤمنین است.
در این قاطعیت، با دوستانش هم قاطع بود. یعنی کسانی از دوستان آن حضرت بودند که با حضرت همکاری نکردند. در همین جنگ جمل، چون [آن] طرف قضیه طلحه و زبیر و عایشه و این چهرههای نامدار بودند، عدهای از نزدیکترین یاران امیرالمؤمنین نرفتند جنگ؛ مثل همین سلیمانبنصُرَد خُزاعیِ معروف. این چهرۀ نورانی که میدانید جزو یاران امام حسین بود در کوفه و نتوانست خودش را به کربلا برساند، بعد از شهادت آن حضرت [با عدهای]، توابین را شروع کردند و رفتند و آن حوادث مهم را درست کردند و بعد هم به شهادت رسید خودش. در زمان امام حسن جزو یاران امام حسن، و در طول حکومت امیرالمؤمنین، جزو یاران امیرالمؤمنین؛ [اما] در جنگ جمل این آدم نرفت در کنار امیرالمؤمنین بجنگد. [یا] سعیدبنقیس، یکی از این رجال معروفِ یاران امیرالمؤمنین، این با امیرالمؤمنین نرفت بجنگد.[8] عدۀ قابل توجهی از اصحاب امیرالمؤمنین نتوانستند بروند؛ یعنی دلشان حاضر نشد که بروند شمشیر روی طلحه بلند کنند، روی زبیر، روی عایشه! خیلی قضیه، قضیۀ مشکلی بوده واقعاً.
..نکتۀ سومی که باز برای ما کاملاً درس است؛ حالت امیرالمؤمنین بعد از پیروزیهاست، که واقعاً در تاریخ، انسان وقتی نگاه میکند، منقلب میشود. بنده خودم هروقت این قسمت را در بخشهای مختلف نگاه میکنم، تحت تأثیر قرار میگیرم. این چه روح باعظمت و بزرگی بود! در روز سیزدهم ماه رجب سال 36، امیرالمؤمنین از جنگ جمل، مظفر و پیروز برگشت و وارد کوفه شد. و از همانوقت هم کوفه را بهعنوان مرکز حکومت خودش قرار داد. وقتی وارد کوفه شد، مردم کوفه هم علاقهمند بودند به امیرالمؤمنین؛ رفتند به استقبال حضرت و با عظمت، با احترام، حضرت را فرود آوردند. گفتند که یا امیرالمؤمنین دوتا قصر اینجا هست، در کدامیک از این دوتا قصر وارد میشوید؟ فرمود: اول مسجد. از راه رفتند به محلۀ رُحبه یا رَحبه، و رفتند به مسجد اعظم کوفه که همین مسجد کوفهای است که امروز وجود دارد ظاهراً. اوّلی که حضرت وارد مسجد شدند، دو رکعت نماز خواندند؛ آنهم نمازی که علیبنابیطالب میخواند با آن حال و با آن توجه. بعد رفتند روی منبر و یک خطبهای ایراد کردند که من واقعاً برایم بسیار شگفتآور است.
خب، شما ببینید؛ آدم وقتیکه از یک پیروزی با این عظمت برمیگردد، چه چیزهایی در یک سخنرانی میگوید؛ شرح دشمن و شگردهایی که دشمن بهکار برده بود، نیروهایی که داشت، قدرتی که داشت، ابزاری که داشت. بعد شرح شجاعتهای خودش، ما اینطور آنها را کوبیدیم، اینطور پدرشان را درآوردیم؛ اگر گذشتی کرده، شرح گذشت خودش، بزرگواری خودش؛ بعد هم اینکه خلاصه هرکس دیگر هم بعد از این، همین کارها را بکند، سرنوشتش همین خواهد بود. اینهاست دیگر. پیروزی، انسان را دچار یک غفلت خاصی میکند دیگر؛ یک مصداقی است برای «اِنَّ الاِنسانَ لَیَطغیٰ * اَن رَآهُ استَغنیٰ»[9] آدم وقتی خودش را مستغنی احساس میکند، یک حالت طغیانی پیدا میکند، یک حالت غفلتی پیدا میکند. حالا در یکچنین حالتی که امیرالمؤمنین زده رقبای گردنکلفت درجهیک خودش را از میدان خارج کرده و دوتا از بزرگترینِ آنها که طلحه و زبیر باشند، کشته شدند در همان میدان جنگ، یا بعد از میدان جنگ، که هر دو دیگر نیستند؛ و دمِ برق را حسابی گرفته[10] از دشمنها و از افراد گوناگون، حالا با یکچنین قدرتی، با یک نیروی عظیمی؛ بین مریدهایش، بین علاقهمندانش، در شهری که در آنجا محبوب هست، میخواهد سخنرانی کند. ببینید چطوری سخنرانی میکند.
حضرت رفتند روی منبر، بعد از حمد و ثنا فرمودند: «یا اَهلَ الکوفَةِ فَاِنَّ لَکُمْ فِی الاِسلامِ فَضلًا»[11] شما در اسلام یک فضیلتی بهدست آوردید؛ اما «ما لَمْ تَبَدَّلوا اَو تَغَیَّروا» تا وقتیکه این فضیلت را و این حالت خودتان را تغییر ندادید. تملقِ زیادی مردم، اینکه شماها بزرگترین انسانهایی هستید که الان در دنیا وجود دارند. نه! مُرِّ واقع، همانی که هست. شما در اسلام فضیلتی را بهدست آوردید ـ حالا میفرماید که این فضیلت چیست و چرا این فضیلت را بهدست آوردند ـ اما بدانید که تا وقتیکه در این موضع و در این راه هستید، پیش خدا فضیلت دارید، اگر عوض کردید، نه! «دَعَوتُکُم اِلَی الحَقِّ فَاَجَبتُم» من شما را به حق دعوت کردم، شما اجابت کردید. «وَ بَدَأتُم بِالمُنکَرِ فَغَیَّرتُم» منکر و کار زشت بر شما عَرضه شد و در میان شما پدید آمد، آن را به کناری زدید و تسلیم منکر نشدید.
همان حوادثی که در بصره پیش آمده بود، در کوفه هم پیش آمد. آنجا هم حاکمی که از زمان عثمان بود، مردم را میخواست تحریک کند علیه امیرالمؤمنین، کوفیها مردانگی به خرج دادند و بیرونش کردند. گفتند برو بیرون، ما علی علیهالسلام را قبول داریم و با او بیعت کردیم و بیعت میکنیم و حاضر نیستیم که به حرف تو گوش بدهیم. حضرت این را ستایش میکنند. بعد از آنکه این دو کلمه را در باب مردم کوفه و اشارۀ به این مسئلۀ سیاسی ـ بهاصطلاح ـ بیان میکنند، بلافاصله میروند سراغ اصول، سراغ معنویات، سراغ اخلاق. میفرمایند: «اَلا اِنَّ اَخوَفَ ما اَخافُ عَلَیکُمُ اتِّباعُ الهَوَی وَ طولُ الاَمَلِ» ترسانگیزترین چیزی که من از آن بر شما میترسم؛ یکی این است که پیرو هواهای نفْستان باشید، و دوم اینکه سراغ پندارهای آرزوگونۀ دور و دراز بروید. این دو چیز برای شما از همهچیز خطرش بیشتر است...آدم وقتی این کلمات موعظهآمیز را از قول امیرالمؤمنین میشنود، خیال میکند در مجلسِ حال و معنویت است و یک عده مریدهای خوب و مسلمانهای علاقهمند نشسته بودند، و حضرت برای اینها مثلاً یک نصیحتی کرده. نه! در میدان جنگ، در میدان سیاست، در بحبوحۀ حوادث بزرگ سیاسی، آنجایی که همه گوششان را تیز کردند از سیاست بشنوند، رَجز بشنوند، آنجا امیرالمؤمنین لُبّ لباب دین و اخلاق دینی را برای مردم بیان کرد. «اِتِّباعُ الهَوَی وَ طولُ الاَمَلِ فَاَمَّا اتِّباعُ الهَوَی فَیَصُدُّ عَنِ الحَقِّ» پیروی از هواوهوسها انسان را از حق باز میدارد، هوسرانی، هر جور هوسی، موجب میشود که حقگرایی در انسان ضعیف بشود. شما در زندگی خودتان هم نگاه کنید، این را خیلی روشن درک میکنید. آنجایی که پای هوسرانی و هوسگرایی به میان میآید، آنجا روشنترین حقایق به نظرتان کمرنگ میشود، انگیزۀ شما نسبت به آنها کم میشود. «وَ اَمَّا طولُ الاَمَلِ فَیُنْسِی الآخِرَةَ» طول امل، آخرت را از یاد میبرد. که حال، طول امل چیست؟
طول امل صِرف اینکه انسان آرزو داشته باشد نیست؛ چون ترجمه میکنند طول امل را به آرزوهای دور و دراز. آرزو که چیز بدی نیست! حالا آرزو داشته باشد. طول امل یک چیز دیگر است. آن تخیلات و توهمات غیر عملی و شیرین که انسان همینطور غرق میشود، گاهی اوقات میبیند ساعتی از ساعات آدم را به خودش جذب میکند، یک چیز بیخودی. هرکسی به هرچه علاقه دارد، ذهنش میرود در همان عالمِ توهمات. کارهایی که انسان در عالم عمل برای آنها حتی یک قدم کار نکرده. مثال واضحش همان درویش و آن کوزۀ روغن است که شنیدید. که یک کوزۀ روغنی داشت و گفت این کوزۀ روغن را میروم میفروشم. بعد گوسفند میخرم و آن گوسفندها خواهند زایید و زیاد خواهند شد. بعد یک گله خواهد شد. بعد این گله را باز مراقبت میکنم، یکقدری بیشتر میشود. بعد یک مقدارش را میفروشم و پول زیادی بهدست میآورم و دختر فلان تاجر را میگیرم. و همینطور در عالم فکر، در همین اتاق کوچک، چوپان شد و گلهدار شد و ثروتمند شد و داماد تاجر شد و خدم و حشم جلویش آمدند و آقا شد و دستوردهنده شد و صداکلفت شد و چوب دستش بود و ادب هم کرد. و یکهو چوبش را بلند کرد زد، خورد به کوزهِ، کوزهِ شکست و روغنها هم ریخت! ببینید، این غلط است.
خیلی خب، حالا اشکالی ندارد که انسان از یک کوزۀ روغن، واقعاً یک ثروت درست کند. عُرضهاش را کسی دارد، بسمالله، وارد بشود. اما نه بدون عمل، بدون حرکت، بدون محاسبۀ عملی، بدون اینکه یک قدم انسان در راهش بخواهد پیش برود، همینطور در عالم فکر، این فکرهای شیرین، [غرق شود.] خیلی هم شیرین است اینطور چیزها. غالباً هم در حال نماز و اینها، که میبینید حواسمان پرت میشود، همین چیزها به ذهنمان میآید دیگر. یکی میگوید اگر من مثلاً فرض کنید که ورزشکار بودم، مثلاً چنین میکردم، چنان میکردم. بعد خودش را در چهرۀ آن ورزشکار، با آن بدن پیچیده، عضلانی، زیبا، در فلان میدان ورزشی میبیند. ناگهان با حریف ژاپنی، با حریف نمیدانم چینی، فلان حرکت را انجام داد، ژیمناستیک را چنین کرد، فلان کرد. غرق این عملیات میشود. بعد یکهو از اینکه پایش خواب رفته مثلاً، به خود میآید. پاهای لاغر و ضعیفش، بدن بیماهیچۀ استخوانیاش را میبینید؛ این را میگویند طولالامل. در تمام امور، این طولالامل مثل یک سَم مهلک است، هرچه هم میدان بدهی، کش بدهی، کش میآید! خاصیتش هم این است که «فَیُنْسِی الآخِرَةَ». آخرت چیست؟ آخرت همان جهان پس از مرگ است، همان عاقبت است، همان مرحلۀ بعد از این زندگیِ محسوس و ملموس است. و در تمام امور، یک آخرتی متصور است، یک هدف درستِ منطقیِ الهیِ معقولی، در همۀ کارهای انسان متصور است. اینجا که وارد شُدید، آن از یاد میرود، آن منطقی است، آن متین است، آن عملی است، اما وهمانگیز نیست، شیرین نیست؛ حرکت میخواهد، تلاش میخواهد، ذهن انسان بیشتر بهجای اینکه به آن حرکت منطقیِ متینِ اخرویِ آخرتی متوجه بشود، چون عمل و تلاش و مجاهدت و خود زحمتدادن میطلبد، غالباً میرود سراغ همین توهمات و اینها؛ «فَیُنسِ الآخِرَةَ».
این را امیرالمؤمنین کجا میگویند، در مسجد کوفه، در بین آن جمع پرشور مردم که دلهایشان لبریز از محبت علیبنابیطالب است ـ بعضی از روی ایمان، بعضی چون حالا قدرت دارد، معمولاً آدم به آدمهای قدرتمند علاقه هم پیدا میکند ته دلش ـ و تسلیمِ او، علاقهمند به او. حضرت بهجای اینکه آنها را با حرفهای دلخوشکن و وعدههای بیخودی، سرگرم بکنند، میبرند مُرّ واقعیت را به ایشان نشان میدهند. نبادا چون شما علیدوست بودید، برخلاف مردم بصره که آنها اشتباه کردند، شما اشتباه نکردید، حالا دیگر خودتان را رها کنید و هواهای نفسانی را میدان بدهید. نبادا بروید سراغ آرزوهای دور و دراز و بیمارگونه و توهمات پوچ و باطل که شما را از آن اهداف درستوحسابی دور خواهد کرد. اینها را حضرت بیان میکند.
«اَلا اِنَّ الدُّنیا قَد تَرَحَّلَت مُدبِرَةً» بدانید مردم، که دنیا رو به بازگشت گذاشته، پشت کرده، دارد میرود. «وَ الآخِرَةُ تَرَحَّلَت مُقبِلَةً» آخرت رو کرده به آمدن و دارد میآید. یک حقیقتی است دیگر، هر لحظۀ ما یک نفَسی است که از عمر دنیا دارد کم میشود و ما را از دنیا دور میکند و به آخرت نزدیک میکند. این حقیقت را انسان درک بکند، حسابی تکلیف خودش را میفهمد که باید چهکار بکند؛ غالباً کسانی که اشتباه میکنند، این را یادشان میرود. «وَ لِکُلِّ واحِدَةٍ مِنهُما بَنونَ» هر یک از این دو، چه دنیا چه آخرت، فرزندانی دارند. «فَکونوا مِن اَبناءِ الآخِرَةِ» از فرزندان آخرت باشید. «اَلیَومَ عَمَلٌ وَ لا حِسابَ» امروز، عمل و کار هست؛ نماز، روزه، جهاد؛ حسابکشی امروز نیست. یک بخش کوچکی از زندگی ما حسابکشی دارد در دادگاهها و دستگاههای قضاوتِ معمولی، که حالا چقدر رسایی داشته باشند، چقدر بتوانند، چقدر بکنند؛ [اما] مُعظَم کارهای امروز ما، کارهایی است که انجام میگیرد، هیچ حساب و کتابی دنبالش نیست. «وَ غَداً حِسابٌ وَ لا عَمَلَ» اما فردای قیامت حسابکشی هست، اما اگر کم آوردید، آنجا پیمانۀ عمل را خواستید یکذره سرریز کنید و پُرش کنید، دیگر ممکن نیست، دیگر قادر بر عمل نیستید؛ هر کار میکنید، الان!
واقعاً این یک منش عجیبی است! پس از آنچنان پیروزیای، با آنچنان سربلندی و افتخاری، بهجای اینکه برود به مردم فخر بفروشد، مردم را هرچه بیشتر به قدرت خودش معتقد کند ـ همین کاری که همۀ مردم دنیا میکنند ـ رفته دارد مردم را نصیحت میکند، آنها را به حقایق دینی آشنا میکند. بعد هم «اَلحَمدُ لِلّهِ الَّذِی نَصَرَ وَلِیَّهُ وَ خَذَلَ عَدُوَّهُ» سپاس و ستایش آن خدایی را، که دوستِ خودش را نصرت داد، دشمن خودش را مخذول کرد. «وَ اَعَزَّ الصّادِقَ المُحِقَّ» آن کسی را که صادق بوده و حق با او بود، او را عزیز کرد. «وَ اَذَلَّ النّاکِثَ المُبطِلَ» آن کسی را که بیعت شکسته بود و در طرف باطل بود، او را خدا ذلیل کرد. و تا آخر، که مردم اطاعت خدا را بکنید.
این، به نظر من یک درس بزرگی است، ما به این احتیاج داریم. ما بارها پیروزی و شکست داشتیم. پیروزیهای ما بیشتر از شکستهایمان بوده همیشه، در پیروزیها این درس را از امیرالمؤمنین غالباً نگرفتیم، باید بگیریم. و این کمک میکند تا انسان راهش را درست برود، هدفش را درست بشناسد، و حرکت را درست انجام بدهد.
و آخرین نکته اینکه حضرت در شکست هم دچار ضعف و یأس نمیشد. وقتیکه سر قضیۀ جنگ صفین، بعد از ده ماه جنگیدن، و در عین پیروزی آن حضرت، توطئهای درست شد ازطرف یک عدهای آدم خبیث ـ شاید هم دست معاویه در کار بود ـ و قرآنها را سر نیزه کردند و یک عدهای آمدند، حضرت را زیر فشار قرار دادند که جنگ را تعطیل بکند؛ این بزرگوار مجبور شدند دیگر، تن به حکمین دادند و مجبور [شدند] حضرت برگردند. وقتیکه برگشتند کوفه و خبر حکمین را شنیدند که اینها چهکار کردند؛ حضرت همان لحظه تصمیم گرفت باز لشکر را جمع کند، مجدداً برود به جنگ؛ یعنی اینکه حالا ما شکست خوردیم و دشمن به کام رسید ـ اگرچه [دشمن] پیروز نشد، اما خب، علی رفته بود که دشمن را تار و مار کند، و نتوانست تار و مار کند و برگشت، که یک نوعی شکست محسوب میشد، اگرچه شکست نظامی نبود ـ این امیرالمؤمنین را مأیوس نکرد. اگر ده بار دیگر هم امیرالمؤمنین در آنچنان میدانی میرفت و شرکت میکرد و شکست میخورد، دفعۀ یازدهم باز نیرو جمع میکرد و میرفت.
منتها خب، دشمنان نگذاشتند که به آنجا برسد. حضرت نیرو جمع کردند، آماده بودند که بروند جنگ با معاویه، که خوارج در یک نقطهای جمع شدند. حضرت رفتند، گفتند اول فتنۀ اینها را تمام کنیم. رفتند و در ظرف چند ساعت درحقیقت فتنۀ خوارج را سرکوب کردند. یک عدۀ از آنها آمدند به حضرت پیوستند، و عدۀ کثیری هم کشته شدند، چند نفری هم فرار کردند؛ کمتر از ده نفر، بقیه یا کشته شدند یا پیوستند به امیرالمؤمنین. حضرت از آن جنگ هم پیروز آمد؛ که باز روش آن حضرت بعد از پیروزی نهروان هم حقیقتاً عجیب است. واقعاً عجیب است. راهافتادن حضرت بین کشتهها و حرفهایی که میزند و مطالبی که بر زبان جاری میکند، انسان را تکان میدهد. این چه روح بیدار و عبرتآموزی و دل روشن و ذاکری بوده که البته باید ما درس بگیریم.
خب، این زندگی امیرالمؤمنین با جنگ است. این درس بزرگ و اسوۀ بزرگ و سرمشق بزرگ، حیات معنوی و روحی این مردم را حقیقتاً زنده نگه داشته بود. تا اینکه دشمنان خدا و دشمنان حقیقت و آنکسانیکه خفاشصفت، نمیتوانند نور درخشندۀ آنچنان وجود مقدس و عزیزی را ببینند، تصمیم گرفتند که با این نور الهی مقابله کنند و آن را خاموش بکنند. و طبق همان نقلیات و روایاتی که وجود دارد، که خیلیاش هم درست است، همعهد شدند و ابنملجم مسئولیت ضربتزدن به امیرالمؤمنین را به عهده گرفت. و شمشیری را خرید و پول زیادی داد تا آن شمشیر را مسموم کردند، زهرآگین کردند و وارد کوفه شد و در شب نوزدهم ـ سحر نوزدهم [ماه رمضان] ـ این جنایت بزرگ، این فاجعۀ عظیم، این خسارت بینظیر برای عالم اسلام را مرتکب شد. (67/2/17)
پاورقیها
۱.(عمی) نابیناکردن، کورکردن. در مجاز بهمعنای پوشاندن است.
۲.وقعة صفین/ قدوم علیّ الی الکوفه/ ص5
۳.وقعة صفین/ كتابه الى جَريربنعبدالله البَجَلّی و ما جرى بعد تلك المكاتبة/ ص 15
۴.سوره مبارکه رعد/ آیه 11
۵.تاریخالیعقوبی/ ج2/ ص 182
۶.درجهیک، عالی
۷.وقعة صفین/ زحف علی/ ص 474
۸.وقعة صفین/ متابعته سلیمانبنصرد/ ص7
۹.سوره مبارکه علق/ آیات 6 و 7
۱۰.دَمْبَرق گرفتن از اصطلاحات رایج در گویش خراسانی بهمعنای ترساندن و مرعوبکردن.