تمام این مدتی که امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام دوران حکومت دشوار خودشان را گذراندند ـ چهار سال و ده ماه ـ از اول تا به آخر، یک سلسله حوادثی پیش آمد و مشکلاتی پیدا شد که کار را برای افراد کمعمق و سطحی و آدمهای ضعیفالایمان و بیهوش، خیلی مشکل میکرد. شاید بشود گفت که یکی از مشکلات عمدۀ دوران امیرالمؤمنین این بود که حوادث آنقدر سریع پیش میآمد و بهقدری پیچیده بود که آدمهای ساده و سطحینگر، و کسانی که تحلیل درستی از قضایا نداشتند، مثل خاشاکی که در جریان سیل قرار بگیرد، اختیار از دستشان خارج میشد و بهدنبال جریانات جامعه کشانده میشدند و میرفتند. (65/3/9)
آنچه من توانستم بهعنوان جمعبندی در دوران زندگی تقریباً پنجسالۀ حکومت امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام و آنچه که پیش آمد بهدست بیاورم، این است که تحلیل سیاسی ضعیف بود. البته در درجۀ بعد، عوامل دیگری هم بود، اما مهمترین مسئله این بود؛ واِلّ خیلی از مردم هنوز مؤمن بودند، اما مؤمنانه در پای هودج[1] امّالمؤمنین درمقابل علی علیهالسلام جنگیدند و کشته شدند! بنابراین تحلیل غلط بود. (70/6/27) اگر تحلیل صحیح نباشد، مشکلات بهوجود خواهد آمد و حتی ایمانهای محکم هم، به سبب نبودن آگاهی و روشنبینی و تحلیلِ درست از وقایع، ممکن است در جهت خلاف قرار گیرد. همانطورکه در قضیۀ خوارج، اتفاق افتاد. (71/6/26)
در شناخت افراد و شناخت افکار و شناخت راهها و شناخت جهتها، دو جور انسان داریم، دو جور قضاوت داریم؛ یک قضاوت، قضاوت سطحی است. آدم سطحی که تعمّق و تدبر نمیکند در قضاوتهایش، در نظردادنهایش، در دلبستنهایش، در دلبریدنهایش، در دوستیهایش، در دشمنیهایش. این یکجور دربارۀ مسائل قضاوت میکند؛ یک حرف را خوشش میآید، که علت خوشآمدنش یک چیز سطحی است؛ یک انسان را دوست میدارد، که علت دوستداشتنش یک چیز سطحی است. از یک مسلکی، مکتبی، راهی، خوشش میآید، که انگیزۀ او یک چیز سطحی است؛ یک چیزی است که اگر دست یک محقق بدهی، دست یک آدم باهوش بدهی، یکقدری دربارهاش بحث کند، از دست آن دلبستۀ بیقرار، این حرف را میگیرد، این قضاوت را از او میستاند. چرا؟ چون سطحی بوده، چون قابل اتکا نبوده، چون نقطۀ اتکا نداشته، یک عمل سطحی. این یکجور آدم است. با یک نفر دوست میشوند، با یک نفر دشمن میشوند، به یک راهی، به یک مسلکی، به یک مکتبی دلبستگی پیدا میکنند، به همان آسانی که آمدند، برمیگردند. به همان آسانی که دل بستهاند، دشمن میشوند. با بادی میآیند، با بادی میروند؛ با لبخندی میآیند، با اَخمی میروند؛ با جلوۀ ظاهری جذب میشوند، با یک مختصر سردی و برودت طرد میشوند؛ از معنا در او خبری نیست، از مغز در او نشانهای نیست.
اینطور آدمها اگر در زمان امیرالمؤمنین بودند، یک طرف میدیدند که یک انسانی لباس جنگ در برش، از شمشیرش خون میچکد، تازیانه در دستش، میآید در بازار، با این کاسب، با آن دکاندار، با آن زن، با آن مرد، با آن بزرگ، با آن کوچک، با آن صحابی پیغمبر، به آن شدت حرف میزند، طلحه را از خودش میرنجاند، با عایشه میجنگد، با زن پیغمبر عَلَم مخالفت برمیدارد، ناقۀ او را پِی میکند. اگر یکچنین آدمی را یک طرف میدیدند، میگفتند اسمت چیست؟ میگفتند امیرالمؤمنین علیبنابیطالب. نقطۀ مقابل او یکمشت افرادی را میدیدند که اینها ظاهری دارای وقار و متانت و سکینه و آرامش و اهل رکوع و اهل قیام شب و اهل روزه و اهل قرآن و دارای چنینوچنان صوت دلکش و محزون و مردمانی هستند که خیلی به ظاهر نجیب، خیلی به ظاهر علاقهمند به دین و حقایق دینی؛ میدیدند که امیرالمؤمنین با اینها میجنگد. میگفتند نه، آقا اینجا دیگر دارد افراط میکند. دلشان بهطرف آن جبهۀ مخالف متمایل میشد...این برای آدمهای سطحی.
اسلام میآید این معیار را از ما میگیرد. میگوید این متری که تو داری غلط است. با این متر، ذرع[2] و پیمان نکن. این علامت و اندازهای که تو با آن میشناسی، این غلط است. این قطبنمایی که تو گذاشتی تا جهت را پیدا کنی، این قطبنما خراب است، جهت را نشان نمیدهد. این ساعتی که توی بغلت گذاشتی، با این ساعت میخواهی وقت را بشناسی و راه را بیابی، این ساعت خراب است، تند است، کند است، خواب است، ازبینرفته است؛ به این نگاه نکن. این معیار، معیار غلطی است، معیار دیگری لازم است. با این متر، ذرع و پیمان کن. با این اندازه، اندازه بگیر. با این قطبنمای درست، جهتگیری کن. چیزی است که همه هم میفهمند، همه هم میتوانند بشناسند؛ امانتداری افراد را همه میتوانند بفهمند؛ امانتدار هست یا نیست، با یک امتحان معلوم میشود. راستگویی افراد را همه میتوانند تجربه کنند، با یک امتحان معلوم میشود. معیارها را اسلام عوض میکند، میگوید این معیاری که تو دستت داری، خیال میکنی هرکس نماز بیشتر خواند، این بهتر است و به خدا نزدیکتر است، این معیار، معیار درستی نیست. ممکن است کسی خیلی نماز بخواند، خیلی عبادت کند ـ مثلاینکه خوارج میکردند ـ اما از خدا دور باشد. (52/12/5)
بعضی از روایات بابِ ولایت نشان میدهد که اگر افرادی همۀ عمرشان را عبادت بکنند، اما ولیّ خدا را نشناسند، تا به دلالت او حرکت بکنند و مسیر را با انگشت اشارۀ او معلوم کنند، این فایدهای ندارد. «وَلَمْ یعرِفَ وَلایَةَ وَلِیِّ اللهِ فَیُوالِیَهُ وَ یکونَ جَمیعُ اعمالِهِ بِدَلالَتِهِ [اِلَیهِ ما کانَ لَهُ عَلَی اللهِ جَلَّ وَ عَزَّ حَقٌّ فی ثَوابِهِ]» (70/1/26).[3] [امیرالمؤمنین] میخواهند ما بیدار باشیم، میخواهند چشمهای ما باز باشد، میخواهند ما آدمشناس باشیم، میخواهند ما بر اثر آدمنشناسی ـ همچنانیکه در صدر اسلام فریب خوردیم ـ دیگر فریب نخوریم. در صدر اسلام، مردم برای خاطر آدمنشناختن، فریب میخوردند. میگفتند عجب! مگر میشود طلحه، زبیر، عایشه، این سه نفر عنصر عالیمقام، اینها میشود که بر باطل باشند؟ آیا میشود در جبهۀ معاویه، آنقدر مردمان نمازخوان، آنقدر مردمان نامی، اینها همه بر باطل باشند؟ آیا میشود در جنگ نهروان، اینقدر آدمهای خوب، مقدسینِ چنینوچنان، اینها بر باطل باشند؟ آدمشناس نبودند، فریب خوردند. (52/12/5)
میتوانیم بگوییم خصوصیت عمدۀ زمان امیرالمؤمنین این بود که در این دوران، فتنههای سیاه و تاریکی، همانطورکه پیغمبر فرموده بود، مثل پارههای شبِ تاریک بر زندگی مردم سایه انداخته بود.[4] فتنه یعنی چه؟ فتنه یعنی آن حادثهای که در آن، در نگاه اول، حق و باطل روشن نیست. (65/3/9) فتنه حالت غبارآلودگی است. (79/2/24) یعنی آن نابسامانی و نابههنجاریای که در جامعه بهوجود میآید، مردم را سردرگُم و گیج میکند، انسانها را از راه، به بیراهه میکشاند، خطوط روشن را از مقابل چشم بسیاری از انسانهایی که دید کوتهبینی دارند، پاک میکند و گم میکند؛ در نتیجه، آزمایشی بزرگ در جامعه پدید میآید. آزمایشِ دیدن و شناختن، تشخیصدادن و انتخابکردن.
این نابسامانیها از کجا پدید میآید؟ (58/10/17) مسئلۀ تشخیص حق از باطل، یکی از آن مسائلی است که در طول تاریخ بشر و تاریخ نبوتها، نقطۀ دشوار زندگی انسانها بهحساب میآمده است. همه مایلند حق را تعقیب کنند و به آن عمل کنند. همه مایلند از باطل اجتناب کنند ـ البته غیر از انسانهایی که وجودشان به آتش قهر الهی تبدیل شده است و مظهر شیطانند ـ عموم مردم و انسانهای دارای عقل و انصاف و صفات انسانی، میخواهند از باطل اجتناب بکنند و به حق گرایش پیدا کنند؛ اما تشخیص اینها، همیشه آسان نیست.
امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام در یکی از خطبههایی که دردمندی آن بزرگوار، در کلمات و جملات آن آشکار است، همین مطلب را بیان میکنند: (68/7/12)
«اِنَّمَا بَدءُ وُقوعِ الفِتَنِ اَهواءٌ تُتَّبَعُ» سرآغاز پیدایش فتنهها، هوسها و هواهایی هستند که اطاعت میشوند. (58/10/17) سرآغاز همۀ فتنههای عالم، سرفصل همۀ نابسامانیهای ملتها، هوسهایی است که سررشتهداران و آنکسانیکه زمام کار را بهدست گرفتهاند، دنبالهرَوی آن هوسها را قبول میکنند. (48/9/11) هوس در همه هست، هواهای نفسانی در انسانها بهطور مُضمَر و مکنونی[6] وجود دارد، اما آنچه انتظار میرود از یک انسانِ رو به تکامل و مؤمن، این است که این هوسها، در آن هنگامیکه با اندیشۀ درست، با راه پیشنهادشدۀ بهوسیلۀ مرشدانِ راه ـ یعنی پیامبران، یعنی عقل، عقل انسانی ـ وقتی میان هوس و این اندیشهها تضادی بهوجود میآید، این هوسها کنار گذاشته بشود، راه پیشنهادیِ این هوسها پیموده نشود. وقتی این وظیفۀ انسانی عمل نشد و راهِ هوس پیموده شد و «اَحکامٌ تُبتَدَعُ» احکام و مقرراتی بدون تناسب با سرشت انسان و بدون اتکای بر مبانی و اصول دین، (58/10/17) مقرراتی خودساخته، احکامی بدون نیاز اجتماع، بدون توجه به وضع مردم، (48/9/11) در جامعه وضع شد، فتنهها شروع میشود...«یُالَفُ فیها کِتابُ اللهِ» در این احکام، در این مقررات، در این خطوطی که از روی هوس و بر مبنای هوا در جامعه بهوجود میآید، کتاب خدا مورد مخالفت قرار میگیرد. این مشعلی که باید راهنما باشد، کنار گذارده میشود. «وَ یَتَوَلّیٰ عَلَیها رِجالٌ رِجالاً عَلی غَیرِ دینِ اللهِ» مقررات به شیوهای درست میشود که انسانهایی بدون آنکه استحقاق داشته باشند و بدون آنکه صلاحیتهای لازم در آنها جمع باشد، بر مردمان حکومت و ولایت پیدا بکنند. (58/10/17)
«فَلَو اَنَّ الباطِلَ خَلَصَ مِن مِزاجِ الحَقِّ لَم یَخفَ عَلَی المُرتادینَ» اگر باطل، بدون ماسک حقیقت، آرایشی و جلوهای از گونۀ آرایشهای حقیقت برای خود فراهم نیاورد، «لَمِ یَخفَ عَلَی المُرتادینَ» بر مردم پنهان و پوشیده نخواهد ماند. «وَ لَو اَنَّ الحَقَّ خَلَصَ مِن لَبسِ الباطِلِ» (48/9/11) اگر حق، عریان و بدون آمیزش به اندکی از باطل، در معرض دید مردم قرار گیرد، «اِنقَطَعَت عَنهُ اَلسُنُ المُعانِدینَ»، معنایش این نیست که همۀ مردم درآنصورت به حق گرایش پیدا میکنند؛ نه! بازهم ممکن است کسانی بهخاطر شرایط ذهنی خودشان، شرایط اجتماعی خودشان، و پیشقضاوتهای خودشان، به حق گرایش پیدا نکنند، اما زبان معاند کوتاه خواهد شد؛ یعنی نمیتواند حق را متهم کند؛ حق را که نورانیت است، ظلمت جلوه دهد. این، آن نیاز همیشگی انسانهاست. (79/7/11)
اگر باطل و حق، صریح و بیشائبه وسط میدان بیایند، اختلافی باقی نمیماند؛ همه حق را دوست دارند، همه از باطل بدشان میآید. (89/8/4)
«وَ لَکِن یُؤخَذُ مِن هَذا ضِغثٌ وَ مِن هَذا ضِغثٌ فَیُمزَجانِ فَهُنالِکَ یَستَولِی الشَّیطانُ عَلیَ اَولِیائِهِ» یعنی دستهای کجاندیش و ترفندکار، قسمتی از حق را با باطل مخلوط میکنند و لعابی از حق روی باطل میدهند تا باطل قابل عرضه شود و برای مردم سادهلوح، قابل قبول باشد. (68/7/12)
یکلقمه از حق، یکلقمه از باطل را مخلوط میکنند، و یک غذایی که ظاهرش نشان نمیدهد مسموم است در اختیار کسی که بیاطلاع است، میگذارند. این تحلیل در ذهنها اثر میکند. (90/6/2) اینجاست که شیطان بر دوستانش مستولی شده و حق مشتبَه میشود. (68/7/12) یعنی معاویه، معاویهای که میخواست دشمنهای خود را مسموم کند، اگر یک ظرف سَم میفرستاد، یک کپسول سَم و زهر میفرستاد که دشمنها هرگز نمیخوردند این کپسول را؛ میگفتند این زهر است. شما [اگر] بدانید یک چیزی سَم است، حاضرید بخورید؟ بفهمید این دوا مسموم است، حاضرید سر بکشید؟ ابداً! اما معاویه همین سَم را لای عسل مخلوط میکرد ـ ببینید چقدر رندانه است! ـ شما که نگاه میکردید، سَم که نبود، عسل بود؛ میخوردید، سَم اثر میکرد. فریاد امیرالمؤمنین این است، میگوید: معاویه آن سَم باطل را در لابهلای عسلِ حق آنچنان پیچیده است، آنچنان مخلوط کرده است، که حتی حقشناسان و حقخواهان نمیتوانند بفهمند. و دردِ اجتماع علی این بود. (48/9/11)
این ترجمۀ جملهای که از علی تلاوت شد. و اگر دقت کنیم و در زندگی امیرالمؤمنین درست بررسی کنیم، میبینیم این جمله، عصارۀ درد دلهای امیرالمؤمنین بوده است؛ یعنی وضع اجتماع امیرالمؤمنین، عیناً همان وضعی است که علی علیهالسلام بهصورت منشأ نابسامانیهای یک اجتماع در این خطبه بیان میکند. (48/9/11)
فتنه در قرآن با زبانی تند، محکوم شده؛ یک جا «وَ الفِتنَةُ اَکبَرُ مِنَ القَتلِ» فتنه از کشتار، بزرگتر است. و یک جا «وَ الفِتنَةُ اَشَدُّ مِنَ القَتلِ»[7] فتنه از کشتار دشوارتر و سختتر است. (58/10/17) البته نمیشود گفت که در فتنه، انسانها نمیتوانند حق و باطل را پیدا کنند، اگر اینطور بود که تکلیفی بر مردم نبود. چرا! انسانها در دوران فتنه هم میتوانند حق را از باطل تمیز بدهند، منتها بهشرط تدبر، فکرکردن، سنجش صحیح اوضاع و تابع هوای نفس نشدن. اگر حب و بغضهای سطحی و شخصی را آدم در دوران فتنه کنار بگذارد و واقعاً بخواهد تسلیم حقیقت بشود، بخواهد حقیقت را پیدا کند، اینچنین آدمی میتواند حق را حتی در دوران فتنه هم پیدا کند؛ لکن مشکل است، کار آسانی نیست، خیلیها در دوران فتنه واقعاً میلغزند.
فتنه این است، وقتیکه دو دسته به جان هم افتادند و گرد و غبار، تمام فضا را فراگرفته، تازهوارد نمیتواند بفهمد دوست کدام است، دشمن کدام است؛ غالباً فریب میخورند. اما همین تازهوارد اگر حواس خودش را جمع بکند، نشانهها را نگاه کند، علامتهایی که دوستان را با آن میشناسند، آن علامتها را جستجو بکند، خواهد شناخت. اما بههرحال با یک فضای صاف و روشن و بدون غبار، فرق دارد. (65/3/9) «اَلْعالِمُ بِزَمانِهِ لا تَهجُمُ عَلَیهِ اللَّوابِسُ»[8] کسی که زمانه را میشناسد، یعنی وقتی اوضاع و احوال محیط خود و محیط پیرامونیاش و محیط جهان را میداند، و میفهمد جریانهای گوناگون جهانی چه کسانیاند، کجایند، اهدافشان چیست، چطور باهم مواجه میشوند، دچار اشتباه نمیشود؛ در قضایای گوناگون، قضاوت اشتباه نمیکند و دچار اشتباه نمیشود. این آشنایی، برای همه لازم است. (90/6/2) این است که «بصیرت» میشود اولین وظیفۀ ما، که نگذاریم حق و باطل مشتبَه بشود. (88/7/15)
پاورقیها
۱.محمل، کجاوهای که روی شتر گذاشته میشد و زنان در آن مینشستند.
۲.واحدی برای طول، برابر با 1/04 متر. ذرعکردن، یعنی اندازهگرفتن پارچه و مانند آن با ذراع
۳.الکافی/ کتاب الایمان و الکفر/ باب دعائم الاسلام/ حدیث5
۴.نهجالفصاحة/ حدیث 2419، «پیامبر اکرم در حدیثی میفرمایند: «لَیَغْشَیَنَّ اُمَّتی مِن بَعدی فِتَنٌ کَقِطَعِ اللَّیلِ المُظلِمِ یُصبِحُ الرَّجُلُ فیها مُؤمِناً وَیُمسی کافِراً وَیُمسی مُؤمِناً وَیُصبِحُ کافِراً یَبیعُ اَقوامٌ دینَهم بعَرَضٍ مِنَ الدُّنیا قَلیلٍ»؛ پس از من امتم را فتنهها خواهد گرفت، چون پارههای شبِ تاریک که در اثنای آن، مَرد به صبح مؤمن است و به شب کافر شود و شب میکند درحالیکه مؤمن است و صبح کافر میشود؛ و کسانی دینشان را به مال ناچیز دنیا فروشند.»
۵.نهجالبلاغه/ خطبۀ 50 / پس از پایان ماجرای حکمیت در جنگ صفین