بعد از آنکه عثمان کشته شد، ماجرای قتل عثمان بهصورت حربهای شد در دست آنکسانیکه میخواستند با [امیرالمؤمنین]، این مجسمۀ حق و عدالت بجنگند. هم در دست معاویه، که خود خویشاوند و دوست و رفیق و همپیمان عثمان بود، و در زمان زندگی عثمان، یاور و کمک او؛ و هم در دست طلحه و زبیر، که خودشان در ماجرای قتل عثمان، تقریباً موضعی مشابه موضع امیرالمؤمنین داشتند. بلکه میشود گفت موضعی که طلحه در این ماجرا گرفت، خیلی تندتر و شدیدتر بود تا موضعی که امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام گرفتند. و حتی جناب عایشه که خود او جزو کسانی بود که در مواقف عمومی با عثمان درافتاد، او را رَمی کرد، به او بد گفت، به او ناسزا گفت. پیراهن پیغمبر خدا را درآورد، گفت این پیراهن پیغمبر خداست که هنوز پوسیده نشده، این مرد، یعنی عثمان، سنت او را پوساند.[1] حتی همین مخدرّه که اینطور خودش با عثمان در زمان زندگیاش درمیافتاد، بعد از آنکه عثمان کشته شد، به بهانۀ قتل عثمان با امیرالمؤمنین درافتاد! بهطور خلاصه، این ماجرا مستمسک خوبی شد در دست آنهایی که میخواستند با امیرالمؤمنین بجنگند.
این را هم به شما عرض کنم؛ نهاینکه اگر ماجرای قتل عثمان نبود، اینها با امیرالمؤمنین نمیجنگیدند؛ چرا، میجنگیدند؛ منتها میگشتند بهانۀ دیگری پیدا میکردند. آن روز بهانۀ قتل عثمان را بهانۀ خوبی دیدند؛ لکن اگر ماجرایی بهصورت قتل عثمان هم پیش نیامده بود، میگشتند یک ماجرای دیگری پیدا میکردند؛ برای خاطر اینکه باطل در راه خود هرگز به اختیار خود متوقف نمیشود. خلاصۀ کلام این است که نباید به آنکسیکه یک چیزی را در زندگی او بهانه کردند، یک عده دشمنِ مغرض، دارند با او مقابله میکنند، نباید به این آدم گفت که آقا! بهانه چرا دست اینها میدهی؟ چرا نباید این حرف را گفت؟ برای خاطر اینکه دشمنِ مغرض، بهانهجوست؛ اگر این را هم به او ندهی، این بهانه را هم بهدست نیاورد، بهانهای دیگر، بهانهای دیگر، و الیماشاءالله. بهانه که کم نیست؛ میگردند از چیزهای بهکلی بیانگیزه، انگیزه میتراشند و بهانه درست میکنند.
در همین ماجرای قتل عثمان چه میگفتند؟ آیا میگفتند که امیرالمؤمنین کشته است؟ همه دیده بودند که اینطور نیست. میگفتند چرا امیرالمؤمنین دفاع نکرده؟ امیرالمؤمنین یک مقداری موجبات فتنه را هم از بین برده بود در آغاز کار؛ بعد از آنهم سعی کرده بود که آنچه هست از بین ببرد. اما خرابکاری خود خلیفه و اطرافیانش، مجال به اقدامات اصلاحی ازطرف شخصی مثل امیرالمؤمنین نمیداد. میگفتند چرا امیرالمؤمنین قاتلان عثمان را مجازات نمیکند؟ اینهم یک بهانۀ دیگر بود. دلشان میخواست امیرالمؤمنین مالک اشتر را بکُشد به سزای قتل عثمان. اگر مجازات هم میکرد این انسانهای شریف را، اگر میکشت هم، بهانۀ دیگری درست میکردند.
و وقتی یک دشمنی، یک جبههای، یک فردی، یک گروهی، مغرض بود، اهل انصاف نبود، اهل این نبود که اگر چیزی را فهمید، بگوید: فهمیدم آقا، حرفهای گذشتهام را پس گرفتم، بلکه مغرض بود و انگیزۀ غرضآلود داشت، وقتی اینطوری بود، شما بدانید که هیچ انگیزۀ دیگری ازطرف آنکسیکه مورد غرض واقع شده است، لازم نیست برای غرضورزیکردنِ او. «او زِ خود به رنج دَرَست»[2] آدم مغرض، غرضش به هر علتی ـ چه علتهای روانی، چه علتهای سیاسی، چه هر علت دیگر ـ که باشد از درون خود انگیزه دارد، بنابراین بیجهت، بیدلیل، با جبهۀ حق، با راه حق، با شخصِ برطبق حق، با قول و مکتب و منطقِ برطبق حق، میجنگد و مبارزه میکند. و ماجرا اینطوری است. امیرالمؤمنین در عین آنکه نمیخواهد جواب و پاسخ بدهد به آنچه که یکمشت غرضآلود، دارند علیه او میپَراکنند، درعینحال مایل است که با دوستان خود، با علاقهمندان خود، با آنکسانیکه در کنار او و پشت سر او قرار است زندگی را ادامه بدهند، سخن بگوید. دوست میدارد آنها را روشن کند، آگاه کند، راههای زندگی را به آنها نشان بدهد؛ لذا امیرالمؤمنین صلواتاللهوسلمااهعلیه در چندین خطبه نسبت به این مسئله، سخن و مطلب فرمودهاند.
در اینجا امیرالمؤمنین مطلبی را بیان میکنند که ازلحاظ تاریخی هم مهم است، ازلحاظ بیان یک سنت اجتماعی هم مهم است، ازلحاظ احکام اسلامی در زمینۀ روابط حاکم و محکوم هم مهم است. و اینهمه در قالب و در پوشش دو سه جملۀ عرضِ حال و گزارشِ حال است. اول میفرمایند: «لَو اَمَرتُ بِهِ لَکُنتُ قاتِلاً»[3] من اگر فرمان داده بودم که مردم عثمان را به قتل برسانند، یقیناً قاتل عثمان بودم. اما همه میدانستند و میدانند که چنین چیزی اتفاق نیفتاده. امیرالمؤمنین به کسی فرمان نداده است که بروید عثمان را بکُشید. امیرالمؤمنین سعی کردند، شاید بتوانند از لجامگسیختگیها و ظلمها و بیعدالتیهایی که در جامعه میرفت، جلوگیری کنند. وضع انضباطِ مخصوصِ جامعۀ اسلامی به علی اجازه نمیداد که یک عده کُشَندِگان عثمان را تحریک بر این کار بکند. بنده هم تاکنون هیچ اثری پیدا نکردم که آن اثر، گواهی بدهد بهروشنی که امیرالمؤمنین در این ماجرا کمترین تأثیرِ بهوجودآورندهای داشتند.
اما بهعکس، وقتیکه مسئلهای بهصورت شورشِ عمومی علیه عثمان پیش آمد، امیرالمؤمنین آنچه وُسع و قدرت و امکان داشت، این وُسع و قدرت را بهکار برد تا شاید مطلب بهصورت خوبی تمام بشود؛ نهاینکه بهکار برد تا عثمان کشته نشود ـ آن حرف بعدی است ـ یعنی با عثمان صحبت کرد، صریحاً با او اشکالات کار او را گفت، اطرافیان و حاشیهنشینانِ طماعِ شکمپرستِ مالدوست از بنیامیه را به او معرفی کرد. یکبار صریحاً به او فرمود: ای عثمان! تو به ظاهر سخن من را گوش میکنی، اما در باطن سخن معاویه و ولیدبنعُقبه و مروان حکم را گوش میکنی، نه سخن من را. و واقعش هم همین بود. اما امیرالمؤمنین هیچگونه تعرضی نسبت به خود عثمان به این صورت که مردم را وادار بکند تا او را نابود کنند، نداشتند. لذا میفرمایند: «لَو اَمَرتُ بِهِ لَکُنتُ قاتِلاً» من اگر امر کرده بودم که عثمان را بکُشند، حتماً قاتلِ او محسوب میشدم. و درست هم بود درآنصورت، معلوم بود که امیرالمؤمنین کُشندۀ عثمان است.
«اَوْ نَهَیتُ عَنهُ لَکُنتُ ناصِراً» اشتباه نکنید، اینیکه میگویم من مسبب قتل عثمان نشدم، نه بهاینمعناست که از عثمان دفاع هم کردم، نه! از عثمان دفاع هم نکردم؛ دفاعی نداشته عثمان، چه دفاعی؟ چرا کسی مثل امیرالمؤمنین ـ که رمز عدالت و رمز وحدت است ـ از یک مستأثر، از یک بهوجودآورندۀ اختلاف و تبعیض دفاع بکند؟ چرا؟ دفاع هم نکردیم از عثمان. «اَوْ نُهیتُ عَنْهُ» نمیخواهد بگوید هیچکس را نهی نکردم که این کار را نکنید، نه. برطبق آنچه که در بعضی از تواریخ هست، به مصریون فرمودند که اول کار دوروبَر این کارها نگردید، مثلاً اصلاح میشود کار. اما آنچنان نبوده که امیرالمؤمنین از نفوذش، از محبوبیتش، از قدرتش، از اعوان و انصارش، از جوانانش استفاده کند بیایند دورِ خانۀ عثمان را بگیرند که کسی به او حمله نکند، ابداً. چرا، وقتیکه آب را روی عثمان بستند ـ وقتی عثمان را محاصره کردند و نگذاشتند آب داخل خانۀ عثمان برود، این یک عمل بدی بود؛ اسلام اجازه نمیدهد که عاطفههای انسانی پایمال بشود. بر دشمن خدا حد جاری کن، چرا تشنگیاش میدهی! ـ امیرالمؤمنین اینجا دید کار بدی دارد صورت میگیرد؛ جامعۀ اسلامی، جامعۀ انسانی، جامعۀ فضیلتپرور، جامعهای با کتاب قرآن، [با پیامبری] که «بُعِثْتُ لِاُتَمِّمَ مَکارِمَ الاَخلاقِ»[4]، یکچنین جامعهای دارد یک نفر آدم را میان خودش از تشنگی میکُشد؟ داخل این خانه زن هست، داخل این خانه بیگناه هست، داخل این خانه، خودِ این آدم هست که اگرچه گناهکار است، اما مستوجب تشنگیکشیدن نیست؛ لذا دستور دادند، گفتند جوانها آب بردارند بروند داخل خانه، و امام حسن مجتبی صلواتاللهعلیه را ـ برطبق آن نقلهایی که در اختیار هست و گویا معتبر هم است ـ با یک عدهای دیگر مَشک به آنها دادند و مَشکها را پر کردند و علیرغم ممانعت جمعیت، اینها آبها را بردند داخل خانه و دادند به عثمان،[5] دادند به بنیامیه.
مرگ باد بر مردم ظالمی مثل بنیامیه. اینها هم بیستوپنج بیستوشش سال بعد جبران کردند. فرزندان همین امیرالمؤمنین، بچههای کوچک، بهوسیلۀ بنیامیه تشنگی کشیدند.
آری، اینجا فقط تنها جایی بود که امیرالمؤمنین صلواتاللهوسلمااهعلیه یک کاری انجام داد، یک عمل مثبتی بهسود عثمان. اینطور نبوده که امیرالمؤمنین بیاید میدانداری بکند، بیاید مردم را از خانۀ عثمان متفرق کند، برایشان مرتب خطبه بخواند: مردم نکُشید، مردم نکنید. نه! این کارها را هم انجام ندادند. لذا میفرماید: «اَو نَهَیتُ عَنهُ لَکُنتُ مانعاً» یا «لَکُنتُ ناصِراً» اگر چنانچه من از قتل عثمان و از کشتهشدن عثمان جلوگیری کرده بودم، جزو ناصران و یاوران و کمکدهندگان او بودم. هیچکدام از این دو کار انجام نگرفت.
حالا امیرالمؤمنینی که آنجا به سودِ کُشندگان عثمان سخنی نگفته است، مبادا فتنه افروخته شود؛ اینجا که حالا عثمان کشته شده و کار تمام شده و همهچیز واقع شده است، برای آگاهی زمان خود و زمانهای آینده دو جمله بیان میکند. بله ما عثمان را نکشتیم، از کشتن عثمان جلوگیری هم نکردیم؛ اما بدانند آنان که میبینند یک عده مردمی دارند میگویند ما عثمان را یاری کردیم ـ یعنی بنیامیه ـ و آن عده مردمی که دارند میگویند امیرالمؤمنین و دوستانش از عثمان دفاع نکردند، اینها بدانند که دفاعکنندگان از عثمان، برتر و شریفتر نیستند از آنانی که از او دفاعی نکردند، و این مطلبی است که هر دو گروه خودشان قبول دارند. همان کسانی که از عثمان دفاع کردند و اول کار مانع شدند از کشتن او، حالا هم دارند اسمش را مرتب میآورند و پیراهن عثمان درست کردند و به رُخ مردم میکِشند، اینها بدانند هیچگونه فضیلتی ندارند بر آن کسانی از مهاجر و انصار، که از عثمان دفاع نکردند و در مدینهاند یا در کوفهاند. چرا؟ برای خاطر اینکه اینها از چه کسی دفاع کردند؟ از ظلم دفاع کردند، از قتل دفاع کردند.
«وَ اَنا جامِعٌ لَکُم اَمرَهُ»، قسمت مورد تکیۀ امام علیهالسلام به گمانم در این خطبه اینجاست. یک عده او را کشتند؛ یک عده جلوگیری نکردند، یک عده از او دفاع کردند. حالا هم که مسائل تمام شده، صفبندیها و بغضها و کینهها، حربهای بهدست آورده. مبارزۀ با حق و حقیقت ـ یعنی با حکومت علوی ـ بهانه و حربهای بهدست آورده است. مطالب تمام شده، اما من ماجرای عثمان را ـ امیرالمؤمنین میگوید ـ برای شما بهطور خلاصه و در سخنی کوتاه بگویم.
میخواهد ماجرای تاریخی عثمان را نقل بکند؟ مردم که خودشان دیدند عثمان چه شد که کشته شد. میخواهد از عثمان دفاع کند یا به مردم حمله کند، یا بهعکس؟ این حرفها که نبود. گفتیم که امیرالمؤمنین در صدد دفاع از خودش در برابر این مسئله نبود. میخواست تفسیر کند و تحلیل کند واقعه را. چرا تفسیر کند و تحلیل کند واقعه را؟ تا قانونی که در اینجا هست از قوانین تاریخی، آن قانون روشن بشود. چرا روشن بشود این قانون؟ چه فایدهای دارد؟ تا آیندگان، تا افراد بشر با شناخت یک قانون تاریخی، یک سنت اجتماعی، یک فعل و انفعال طبیعی در عالم زندگی انسانها، یک قدم به تشخیص زندگی سعادتمندانه نزدیک بشوند. امیرالمؤمنین صلواتاللهعلیه یک معلم است، یک معلم بسیار دلسوز هم هست، از هیچ حادثهای نمیگذارد که شاگرد استفاده نکند. دمبهدم در فکر آن است که بسازد انسانهای مسلمان را، لذا در همین واقعه تفسیر میکند.
تفسیر تاریخ اصلاً برای چیست؟ اینکه میبینید تفسیر میکنند تاریخ را، صاحبان مکاتب مختلف، تبیین و توجیه میکنند پدیدههای تاریخی را، این برای چیست؟ برای این است که در آزمایشگاه تاریخ، فعل و انفعال قوانینِ تاریخی را ببینند. عیناً مثل یک نفری که در یک آزمایشگاهی، لولۀ آزمایش دستش است، دو ماده و دو عنصر را میریزد داخل لولۀ آزمایش، بنا میکند با دقت آن را نگاهکردن. چرا نگاه میکند؟ تا ببیند که اکسیژن روی هیدروژن مثلاً چه اثری دارد، یا بهعکس؛ تا ببیند که این دو ماده، این دو عنصر، وقتی کنار هم بودند چه میشود. یک قانونی را میخواهد کشف کند. آن کسی هم که در صدد سازندگی دنیایی است ـ هرکه هست ـ این تاریخ را، یعنی این پدیدهها و حوادث را میریزد داخل لولۀ آزمایشگاه تاریخی، بنا میکند آن را مطالعهکردن و در آن بهدقت بررسیکردن. ببیند این حوادث و پدیدههای تاریخی، معلول چه عاملهایی، معلول چه قانونها و سنتهایی هستند. وقتیکه در تاریخ کسی فهمید که چه عاملی جامعهای را بهوجود میآورد، نظمی را زایل میکند، نظمی را نابود میکند، مردمی را روی کار میآورد، مردمی را به زوال میرساند، حکومتها را عوض میکند، نظامها را دگرگون میکند؛ وقتی اینها را فهمید، میتواند بفهمد که آینده به چه شکلی خواهد بود. و هرکه تاریخ را شناخت، آینده را شناخت.
غلط میکنند آنهایی که میگویند طرز فکر مذهبی، همۀ حوادث عالم را بیارتباط به هم میداند. کدامیکی از آثار مذهبی را دیدهاند؟ در مذهب، از همهجای دیگر، انسجام و به همبستگی حوادث این عالم ـ بلکه ذوات این عالم ـ روشنتر است؛ و بهتر بیان شده. آنچه در گذشته واقع شده است، اگر موجبات و عواملش بهوجود بیاید، اگر آن قانونها و سنتها بهوجود بیاید، در آینده هم عمل خواهد شد، بدون تردید. لذاست که تاریخ را تفسیر میکنند. امروز مکاتب اجتماعی را میبینید، بنا میکنند تاریخ را تجزیه و تحلیلکردن و تبیینکردن، قوانینی را از آن درمیآورند، و برطبق این قوانین میگویند نظم آیندۀ جهان چنان است، یا راست یا دروغ، یا درست یا نادرست. بسته به این است که تحلیل و تفسیرشان چگونه باشد.
امیرالمؤمنین در این جمله یک تفسیر تاریخی میکند. نمیخواهد ماجرای عثمان را فقط بیان کرده باشد، آنطوریکه بعضی سادهلوحهایی که نهجالبلاغه را نگاه میکنند، اینطور تصور میکنند. نه! میخواهد یک قسمتی از تاریخ را تجزیه کند، تفسیر کند، بدهد دست مردم. وقتیکه یک گوشهاش، یک بدنهاش دانسته شد و شناخته شد، تاریخ شناخته میشود، یک قانون بهدست میآید. این قانون این است؛ میگوید: «وَ اَنا جامِعٌ لَکُم اَمرَهُ» من ماجرای عثمان را در دو کلمه خلاصه میکنم برای شما.
خلاصۀ ماجرای عثمان این است: او استبداد کرد، خودکامگی کرد، تمایلات مردم را به هیچ گرفت، روی مردم فشار و خفقان وارد آورد، به مردم ظلم کرد؛ درمقابل، مردم به ستوه آمدند، و به فغان و خروش. دو عامل درمقابل هم قرار گرفت؛ عامل استبداد، و عامل فغان و خروش مردم. «وَلِلهِ حُکمٌ واقِعٌ فِی المُستَأثِرِ وَالجازِعِ» وقتیکه این دو عامل درمقابل هم قرار گرفتند، خدا یک سنتی دارد، یک قانونی دارد، آن فغان و خروش بر آن استبداد و خودکامگی غلبه خواهد کرد؛ این قانون خداست. امیرالمؤمنین در ماجرای عثمان این قانون را میبیند. «اِستَأثَرَ فَاَساءَ الاَثَرَةَ» بدجوری هم استبداد و خودکامگی کرد عثمان.
مردم به شکایت پیشش میآیند، دستور میدهد به عامل و والی که فلانی و فلانی و فلانی آمده بودند از تو پیش من شکایت میکردند، وقتی آمدند، سرِ اینها را میتراشی، سوار الاغشان میکنی، در کوچهها راهشان میبری، چنین، چنان، شلاقشان میزنی، تا دیگر از این کارها نکنند! اگر کسی از یکی از وُلاتِ امر و حاکمان و استانداران شکایت کند، باید آنقدر کتک بخورد تا بفهمد که دیگر نباید از یکچنین مقام باعظمتی شکایت کرد، بلکه حتی نباید گلهمند بود. یک عده از این مسلمانهای راستین ـ مثل مالک اشتر، مثل عمروبنحَمِق خُزاعی[6]، مثل عدهای از این بزرگان دیگر که در کوفه ساکن بودند ـ با حاکم کوفه که از فاسدترین عناصر تشکیلات اموی و عثمانی است، مخالفتی پیدا کردند. نوشت که عاجز ماندم از دست اینها. گفت تبعیدشان کن پیش معاویه به شام.[7] تبعیدشان کن؛ معاویه خوب بلد است با اینها چهکار کند! اینها را تبعید کرد پیش معاویه. معاویه گفت بیاورید ببینیم چه میگویند اینها، حرفشان چیست. وقتی وارد محفل معاویه شدند، معاویه بنا کرد با استمالت[8] به خیال خودش، عاقلانه، با حلم و بردباری با اینها حرفزدن. دید نهخیر، اینها اینطور نیستند، بنا کردند با او جنگیدن، با سخنهای نیشدار و گزنده او را محکومکردن. هرچه بنا کرد با اینها استدلالکردن، آنها درمقابل، استدلالهای قویتری آوردند. معاویه شروع کرد از شیوۀ معروف ریا ـ همیشه انسان برای پیداکردن مصداق ریا میرود سراغ آنکسانیکه وجهۀ مذهبی دارند، زاهدان و زاهدنمایان، اما عجبا که در تاریخ، چهرههای سیاسی را، انسان، ریاکارترینِ چهرهها میبیند ـ معاویه بنا کرد ریاکاریکردن پیش مالک اشتر و پیش عمروبنحَمِق و پیش صَعصَعَةبنصوحان عَبدی و زیدبنصوحان[9] ـ برادرش ـ و پیش این مردمانِ زبانآورِ مسلمانانِ واقعی، که ما مسلمانیم، شما مسلمانید، عرب به اسلام شرافت پیدا کرده، چنین شده، چنان شده ـ که هرکس دلش میخواهد مراجعه کند به ابنابیالحدید در آنجا شرح این مکالمه مفصّل نقل شده[10] ـ اینها هم بنا کردند دانهدانه بافتههای او را بازکردن و رشتههایش را پنبهکردن. او از اسلام دم زد، گفتند تو خبر از اسلام نداری. هرچه او گفت، جوابش را دادند. تا معاویه مجبور شد اینها را ردشان کند. به عثمان نوشت بابا اینها را یک جای دیگری محوّلشان کن. تا اینکه مجبور شد عثمان به اینها اِعمال فشار کند.
منظورم چیست؟ منظورم این است، آنیکه امیرالمؤمنین میفرماید: «فَاَساءَ الاَثَرَةَ» استبداد و خودکامگی را به بد جایی رساند، معنایش این است، نمونه و مصداقش این است، که به یک عده انسانِ حقطلب، مجال حقجُستن ندهند. به مردمانی که جز راه حق و صحیح را نمیجویند، مجال فکرکردن هم حتی ندهند. هرکسی که در جامعۀ عثمانی کمترین گرایشِ حقطلبانه در او بود، مورد سختترین ستمها قرار میگرفت. که امیرالمؤمنین چند سال بعد خطاب به مردم میگفت: «اِنّا قَد اَصبَحنا فی دَهرٍ عَنودٍ»[11] ما در روزگار بدی قرار گرفتیم، در جامعۀ بدی قرار گرفتیم، این جامعۀ بد را چه کسی بد کرده است؟ آنکسانیکه بر مردم جامعه مسلطند، آنها خراب کردند.
«اِستَأثَرَ فَاَساءَ الاَثَرَةَ»، درمقابل «وَ جَزِعْتُمْ فَاَسَأْتُمُ الجَزَعَ» شما به خروش آمدید، به فغان آمدید، به ستوه آمدید، اما این ستوه و خروشتان را بدجوری مورد عمل و بهرهبرداری قرار دادید. چرا کشتید عثمان را؟ صریحاً نمیگوید امیرالمؤمنین، بااینکه قضایا تمام شده، اما به زبان کنایی میگوید. چرا او را کشتید؟ میخواستید به مجازات برسد، میدادید دست ما، که دادگاه عادل و قاضی بهحقّیم، تا او را محاکمه میکردیم؛ درمقابل چشم مردم، گناهان او را به او گوشزد میکردیم، به مردم گوشزد میکردیم تا مردم میدانستند که حالا که عثمان کشته میشود، چرا کشته میشود. در اسلام، حتی بدون محاکمه کشتن عثمان هم درست نیست. ازطرف عامۀ مردم، کسی مثل امیرالمؤمنین بایستی زمام این کار را در دست داشته باشد؛ لذا میفرماید: «فَاَسَأتُمُ الجَزَعَ». واقعش هم همین بود، اگر آمده بودند عثمان را خلع کرده بودند از حکومت، امیرالمؤمنین به حکومت میرسید. بعد مثل همۀ مجرمین سیاسی و غیر سیاسی در اختیار امیرالمؤمنین بود، او را در محضر یک دادگاه عادلانهای محاکمه میکردند، بدون اینکه دیگر عثمانیای در تاریخ بهوجود بیاید، بدون اینکه شبههای وجود داشته باشد. پس دیگر غائله ختم میشد بهحسب ظاهر. باری؛ این کار را نکردند، لذا میفرماید: «فَاَسَأْتُمُ الجَزَعَ» بدجوری به خروش و فغان و ستوه برخاستید.
بعد میفرماید: «وَلِلّٰهِ حُکْمٌ وَاقِعٌ فِی الْمُسْتَأْثِرِ وَالْجازِعِ» که منظور من همین است، منظور امام علیهالسلام هم همین است، «وَلِلّٰهِ حُکمٌ واقِعٌ» خدای متعال یک قضاوت قاطعی دارد، یک فرمان قاطعی دارد مابین مستأثر و جازع. این را همۀ انسانهای تاریخ بدانند، همۀ نسلهای آیندۀ بشری بدانند که وقتی دو عامل و دو نیرو، یکی از آنِ مستأثران، یکی از آنِ جازعان، با یکدیگر روبهرو شدند، ماجرایی مثل ماجرای عثمان، حتمی و تردیدناپذیر است.
اگر میگویید چرا در مورد معاویه نشد، چون جازعی نبود در آنجا. اگر میبینید در زمان عبدالملک یا منصور نشد، چون جازعی نبود؛ فغان و خروش عمومی نبود. هرآنگاه که باشد، تخلفناپذیر است این قانون الهی. در زمان معاویه یک نفر ـ مثل آنهایی که از بصره یا کوفه یا مصر آمده بودند ـ اگر قیام میکرد، کسی با او همصدا نمیشد. فرزند همین امیرالمؤمنین صلواتاللهعلیه خروش و فغان برداشت علیه آن نظم، کسی با او همصدا نشد. اما هرگاه این هماهنگی و همصدایی باشد، گروهی با یکدیگر فریاد مخالفت را در جهان سر بدهند، آنوقت این قانون الهی قطعی است. «وَ لِلّٰهِ حُکمٌ واقِعٌ فِی المُستَأثِرِ وَ الجازِعِ». (53/10/7)
پاورقیها
۱.بحارالانوار/ کتاب المحن و الفتن/ باب الاحتجاج علی المخالفین بما رووه فی کتبهم/ النکیر علی عثمان/ نکیر عائشة
۲.توانم آنکه نیازارم اندرون کسی / حسود را چه کنم کو زِ خود به رنج دَرَست (گلستان سعدی)
۳.نهجالبلاغه/ خطبۀ 30 / کلامی دربارۀ ماجرای قتل عثمان
۴.بحارالانوار/ کتاب الایمان و الکفر/ ابواب مکارم الاخلاق/ باب حسن الخلق/ حدیث1
۵.بحارالانوار/ کتاب المحن و الفتن/ باب کیفیة قتل عثمان/ حدیث8
۶.عمروبنحَمِق خزاعی (متوفی 50 ق) از اصحاب پیامبر، امیرالمؤمنین و امام حسن علیهمالسلماا است. در هر سه جنگ امیرالمؤمنین در کنار حضرت حاضر بود. معاویه که از دشمنیِ او با بنیامیه آگاه بود، به زیادبنابیه، حاکم کوفه دستور داد او را دستگیر کند. عمرو از کوفه خارج و مدتی مخفی شد. بالاخره مأموران معاویه او را در نزدیکیِ موصل دستگیر و سرش را جدا کرده و برای معاویه فرستادند. در کتب تاریخی آمده اولین سری که در اسلام شهر به شهر گردانده شد، سر عمرو بود.
۷.تاریخ الطبری/ ج4/ ص 326
۸.نوازش، دلجویی
۹.زیدبنصوحان (متوفی 36 ق) از یاران وفادار امیرالمؤمنین است که با سخنرانیهای خود مردم کوفه را به حضور در سپاه امیرالمؤمنین در جنگ جمل دعوت میکرد. زید در این جنگ به شهادت رسید و هنگامیکه بر زمین افتاد، حضرت سر او را در آغوش گرفت و برایش دعا کرد. صَعصَعَةبنصوحان (متوفی 70 ق) از یاران نزدیک امیرالمؤمنین است که در جمل، صفین و نهروان در کنار حضرت بوده است. امیرالمؤمنین او را به صفت «خطیب توانا و زبردست» ستوده است. او در نهروان از طرف حضرت سوی خوارج رفت و با ایشان سخن گفت. در تاریخ پاسخهای دندانشکنی از او به معاویه نقل شده است. او یکی از حاضرانِ در تشییع جنازۀ امیرالمؤمنین بوده است.
۱۰.شرح نهجالبلاغه (ابنابیالحدید)/ ذیل خطبۀ 30 / اضطراب الامر علی عثمان ثم اخبار مقتله/ ص 130
۱۱.نهجالبلاغه/ خطبۀ 32 / کلام حضرت در نکوهش زمانۀ خود و تقسیمبندی مردم