غدیر امتداد خط همۀ رسالتهای الهی و اوج این خط روشن و نورانی در طول تاریخ است. با نگاهی به مضمون رسالتهای الهی، میبینیم که در طول تاریخِ نبوتها و رسالتها، این خطِ روشن دستبهدست آمده تا رسیده است به نبی مکرّم خاتم. و در پایان حیات آن بزرگوار، تجسم و تبلور آن، بهشکل حادثۀ غدیر خود را نشان میدهد...اگر نگاه کنید، همین خط روشن را در اولِ دعای ندبه ملاحظه میکنید: «اَللّهُمَّ لَكَ الحَمدُ عَلَى ما جَرَى بِهِ قَضائُكَ فى اَوليائِكَ»[1] یا «اَلْمُمَضّیٰ قَضائُهُ فی اَولیائِهِ». از اول تاریخِ رسالتها، این خط روشن ادامه دارد تا دوران نبوت خاتم. و مضمون رسالت که عبارت است از دین خدا، درحقیقت شکلدادن و جهتدادن و قالببخشیدن به همۀ تلاشهای انسانی است. دین معنایش این است: صراط زندگی. شما به یک جامعۀ انسانی، به یک کشور که نگاه کنید، انسانها در این جامعه، فعالیتهایی دارند متنوع و گوناگون؛ برای مسائل شخصیشان، برای مسائل عاطفیشان، برای مسائل معیشتیشان، و برای مسائل عمومیشان. انواع و اقسام فعالیتهایی که لازمۀ زندگی انسان است، همه را دارند. دین، همۀ این فعالیتها را جهتدهی میکند، آنها را هدایت میکند، به کمک خِرد انسانی میشتابد تا انسان بتواند این فعالیتها را طوری تنظیم کند، طوری کنار هم بنشاند که سعادت او را در دنیا و آخرت تأمین کند. این، معنای دین است.
این تلاشهایی که انسانها میکنند، بعضی مربوط به مسائل شخصی آنهاست، مثل معیشتشان، مثل معنویتشان، مثل عواطفشان، مثل ارتباطات شخصیشان با اینوآن. بخشی اینهاست؛ این بخشِ کوچکتر فعالیتهای انسانی است. بخش بزرگترِ فعالیتهای انسانی، آن فعالیتهایی است که در صحنۀ جامعه، با تلاش جمعی انجام میگیرد، که به آن میگویند «سیاست»؛ سیاستهای اقتصادی جامعه، سیاستهای اجتماعی جامعه، سیاستهای نظامی، سیاستهای فرهنگی، سیاستهای مدنی و سیاستهای بینالمللی. اینها بخش عمدۀ تلاش انسانها در زندگیشان است. چرا عمده است؟ چون این سیاستها در واقع افراد را در فعالیتهای شخصی خودشان هم بهسمت و سوی خاصی میکشاند. عمدۀ تلاش انسان، آن تلاشهای کلان انسانی است که جهتگیریهای کلیِ فعالیتهای شخصی و ریز و کوچک را هم جهت میدهند. دین، برای هر دو صحنه است؛ هم صحنۀ تلاشهای فردی انسان، هم صحنۀ سیاست که صحنۀ بسیار گسترده و وسیعی است برای زندگی انسان.
دو آفت، هم دینداری را تهدید میکند، هم سیاست را. دینداری هم آفت دارد، سیاست هم آفت دارد. دو آفتِ دینداری یکی این است که دینداریِ یک جامعه یا یک شخص، همراه بشود با انحراف، با بیمبالاتی، با تحجّر و جمود، با فراموشکردن نقش عقل، با التقاط[2]، و از این چیزها. این، یک آفت از آفات دینداری است. یک آفت دیگر دینداری این است که دین محدود بشود به زندگی شخصی؛ و عرصۀ وسیع زندگیِ جمعیِ انسانها و جامعه را فراموش کند؛ دربارۀ آن سکوت کند، و از آن کناره بگیرد.
دو خطر هم سیاست را تهدید میکند. یکی این است که سیاست از اخلاق فاصله بگیرد، سیاست از معنویت و از فضیلت خالی بشود، یعنی شیطنتها بر سیاست غلبه پیدا کند، هواهای نفسانی اشخاص، سیاست را قبضه کند، منافعِ طبقات زورگو و زرسالاران جوامع، سیاست را بهدست بگیرد و به این سمت و آن سمت بکشاند. این یک خطر بزرگ سیاست است. که اگر این آفت به سیاست خورد، آنوقت همۀ صحنۀ اجتماعی انسانها دچار عیب و آفت میشود. یک آفت دیگرِ سیاست این است که انسانهای کوتهبین، انسانهای کودکمنش، انسانهای ضعیف، سیاست را در دست بگیرند و زمام سیاست از دستهای پُرقدرت خارج بشود، دست انسانهای بیکفایت بیفتد.
راهِ کار چیست؟ بهترین شکلِ کار و بهترین راهِ کار این است که در رأس سیاست، در رأس ادارۀ امور جوامع، کسانی قرار بگیرند که دینداری آنها، آن دو آفت را نداشته باشد؛ سیاستگذاری آنها، این دو آفت را نداشته باشد. این بهترین گزینه برای ادارۀ جوامع بشری است. یعنی کسانی ادارۀ امور جوامع را در دست بگیرند که دیندار باشند، دارای معنویت باشند، فکر دینی آنها بلند باشد، از انحراف و خطا و التقاط و کجبینی در دین مصون باشند، از تحجّر و جمود و متوقفماندن در فهم دین برکنار باشند، دین را ملعبۀ دست زندگیشان نکنند. و ازلحاظ سیاست، انسانهای باکفایتی باشند، انسانهای باتدبیری باشند، شجاع باشند، و سیاست را از معنویت و اخلاق و فضیلت جدا نکنند. چنین کسانی اگر زمام یک جامعه را در دست گرفتند، آنوقت جامعه از بیشترین خطراتی که ممکن است برای آن پیش بیاید، محفوظ خواهد ماند. اوج چنین وضعیتی کجاست؟ آنجایی است که یک انسان معصومِ از خطا و اشتباه، در رأس قدرت سیاسی و دینی قرار بگیرد. «امام» یعنی این.
امامِ معصوم، آن انسان والایی است که ازلحاظ دینی، قلب او آینۀ تابناک انوار هدایت الهی است. روح او متصل به سرچشمۀ وحی است و هدایت او، هدایت خالص است. ازلحاظ اخلاق انسانی، رفتار او و اخلاق او صددرصد همراه با فضیلت است، هوای نفس در او راهی ندارد، گناه بر او چیره نمیشود، شهوت و تمایلات انسانی، او را مغلوب خود نمیکند، خشم و غضب، او را از راه خدا دور نمیکند. و ازلحاظ سیاسی، بینش وسیع او آنچنان است که آرامترین حرکات را در صحنۀ زندگی جامعۀ خود، با چشم تیزبین خود میبیند،..ریزترینِ حوادث جامعه را میبیند، در مواجهۀ با حوادث زندگی و وقایع کمرشکن، از خود شجاعت و اقتدار روحی و معنوی نشان میدهد. جان خودش برایش ارزشی نداشته باشد، اما برای جان انسانها، حتی مردم دوردست، حتی زنانی که جزو پیروان دین او هم نیستند، بگوید اگر کسی از غصه دق کند، حق دارد.[3]
..آن معنویت، آن دین، آن اخلاق و فضیلت، آن بینش عمیق، آن شجاعت، آن فداکاری، آن عواطف رقیق انسانی در کنار صلابت و استحکام معنوی و روحی؛ همۀ اینها ناشی از عصمت است. چون معصوم است، چون خدای متعال او را به مقام عصمت برگزیده است، گناه و اشتباه در کارِ او نیست. یکچنین کسی اگر در رأس جامعه باشد، این، اوجِ مطلوبِ همۀ رسالتهاست.
این معنای غدیر است. در غدیر، چنین کاری اتفاق افتاد. غدیر را در حد یک نصب یا معرفی ساده که پیغمبر اکرم کسی را معرفی کرد، فقط بهاینمعنا تلقی نکنید.
..مسئله این است که از دوران حضرت آدم که رشتۀ نبوتها و رسالتها شروع شد، بارها و بارها حکومتهای نبوی در طول تاریخ تشکیل شده است؛ مثل سلیمان و داوود و کسان دیگری از بنیاسرائیل تا زمان پیغمبرِ ما. [اما] آنجایی که این ترکیبِ بدیع و شیوای دین و سیاست، در اوج خود، بهصورت یک سنت ماندگار درآید و هدایت جامعه را تضمین بکند، این، در قضیۀ غدیر اتفاق افتاد. لذا در دعای ندبه میخوانیم: «فَلَمَّا انقَضَت اَيّامُهُ اَقامَ وَلِيَّهُ عَلِيَّ بنَ اَبي طالِبٍ صَلَواتُ اللهِ عَلَيهِما وَ عَلي آلِهِما هادياً اِذ كانَ هُوَ المُنذِرَ وَ لِكُلِّ قَومٍ هادٍ»[4]. چقدر خوب است که ما به معارفی که به برکت هدایت اهلبیت علیهمالسلام اینطور ارزان در اختیار افکار ما قرار گرفته است، با دقت و تأمل، توجه کنیم. دعای ندبه یک خطبۀ غرّاست، تاریخچۀ این فکر را، ریشۀ این حرکت را، از دوران رسالتها بیان میکند. و در این دعا هیچ نقطۀ اختلافانگیزِ بین شیعه و سنّی ـ که جنگ تاریخیِ برافروختهشدۀ بهدست انسانهای با انگیزههای مختلف است ـ اصلاً وجود ندارد. اگر دقت کنید، مسئلۀ امامت و ولایت بهصورت استدلالی بیان میشود، «اِذ كانَ هُوَ المُنذِرَ وَ لِكُلِّ قَومٍ هادٍ» یعنی پیغمبر دارای مقام رسالت و مقام انذار و تبشیر است؛ آغازکنندۀ یک راه است، بازکنندۀ افق درمقابل بشریّت است. اما پیغمبر که ابدی و دائمی نیست. جوامع، هدایتکننده لازم دارند. این هدایتکننده را اسلام پیشبینی کرد: معصومین در نسلهای متعدد، پشتسرهم بیایند، زمام امور را بهدست بگیرند، جامعه را با تعلیمات قرآنیِ ناب و خالص در طول چند نسل و چند قرن، یکی پس از دیگری در رأس قدرت سیاسیِ جهانِ اسلام هدایت کنند؛ و در واقع همۀ افکار و خصوصیات اسلامی و رفتارها و خُلقیات اسلامی را در جامعۀ اسلامی نهادینه کنند. (80/12/12)
خدای متعال در قرآن میفرماید: «وَ جَعَلناهُم اَئِمَّةً یَهدونَ بِاَمرِنا وَ اَوحَینا اِلَیهِم فِعلَ الخَیراتِ وَ اِقامَ الصَّلاةِ وَ ایتآءَ الزَّكاةِ وَ كانوا لَنا عابِدیَ»[5]؛ این امامتی است که به امر پروردگار، مردم را هدایت میکند؛ مردم را از خطرها، از سقوطگاهها، از لغزشگاهها عبور میدهد؛ آنها را به سرمنزل مقصود و مطلوب از حیات دنیوی انسان ـ که خداوند این حیات را به انسان داده، برای رسیدن به آن مقصود ـ میرساند و به آن سمت هدایت میکند. این یکجور امام است که مصداق آن، انبیای الهیاند؛ مصداق آن، پیغمبر اکرم است. که امام صادق علیهالصلاةوالسلام در مِنا مردم را جمع کرد و فرمود: «اِنَّ رَسولَ اللهِ كانَ الاِمامَ»[6] اولین امام، خود پیغمبر است. پیغمبران الهی، اوصیای پیغمبران، برگزیدهترین انسانها، از این دسته امامهای نوع اولند؛ که اینها کارشان هدایت است، از سوی خدای متعال رهنمایی میشوند و این رهنمایی را به مردم منتقل میکنند: «وَ اَوحَینا اِلَیهِم فِعلَ الخَیراتِ»، کارشان کار نیک است؛ «وَ اِقامَ الصَّلاةِ» نماز را برپا میدارند، که نماز رمز ارتباط و اتصال انسان به خداست؛ «وَ كانوا لَنا عابِدینَ»، بندۀ خدا هستند، مانند همۀ انسانها که بندگان خدا هستند. عزت دنیوی آنها کمترین آسیبی به بندگی خدا در وجود آنها و در دل آنها نمیزند. این یک دسته.
یک دستۀ دیگر: «وَ جَعَلناهُم اَئِمَّةً یَدعونَ اِلَی النّارِ»[7]، که در قرآن دربارۀ فرعون وارد شده است، فرعون هم امام است. به همان معنا که در آیۀ اول «امام» استعمال شده بود، در اینجا هم امام به همان معناست؛ یعنی دنیای مردم و دین مردم و آخرت مردم، جسم و جان مردم در قبضۀ قدرت اوست، اما «یَدعونَ اِلَی النّارِ» مردم را به آتش دعوت میکنند، مردم را به هلاکت دعوت میکنند.
سکولارترین حکومتهای دنیا هم، علیرغم آنچه که ادعا میکنند، چه بدانند، چه ندانند، دنیا و آخرت مردم را در دست گرفتهاند. امروز این دستگاههای عظیم فرهنگی که دارند نسل جوان بشر را در چهار گوشۀ دنیا بهسمت بداخلاقی و فساد و تباهی، حرکت و سوق میدهند، همان امامانی هستند که «یَدعونَ اِلَی النّارِ». دستگاههای قدرتند که بهخاطر منافع خودشان، بهخاطر حاکمیتهای ظالمانهشان، بهخاطر رسیدن به اهداف گوناگون سیاسیشان، مردم را [به هر سویی] میکشانند؛ هم دنیای مردم دست آنهاست، هم آخرت مردم دست آنهاست؛ [و هم] جسم و جان مردم در اختیار آنهاست.
اینکه ادعا بشود در مسیحیت، کلیسا به آخرت میپردازد، حکومت به دنیا میپردازد، یک مغالطه است. آنجایی که قدرت در دست انسانهای بیگانۀ از دین و اخلاق باشد، کلیسا هم در خدمت آنها قرار میگیرد؛ معنویت هم در پنجۀ اقتدار آنها خُرد میشود و از بین میرود؛ جسم و جان انسانها زیر تأثیر عوامل قدرت آنهاست. این، مسئلۀ همیشۀ بشر است.
یک جامعه، یا زیر سرپرستی امام عادل است، که «مِنَ اللهِ» است، هادی به خیرات است، هادی به حق است؛ یا در اختیار انسانهایی است که از حق بیگانهاند، با حق ناآشنایند و در موارد بسیاری با حق عناد میورزند. چون حق با منافع شخصی آنها، با منافع مادی آنها سرِ سازش ندارد، با حق عناد میورزند. پس یکی از این دو حال است؛ از این دو حال خارج نیست.
اسلام با تشکیل حکومت در مدینه و تشکیل جامعۀ مدنی نبوی، نشان داد و ثابت کرد که اسلام فقط نصیحتکردن، موعظهکردن، و دعوتکردن به زبان نیست. اسلام میخواهد حقایق احکام الهی در جامعه تحقق پیدا کند؛ و این جز با ایجاد قدرت الهی امکانپذیر نیست. بعد هم پیغمبر اکرم در پایان عمر مبارکش، به دستور الهی، به الهام الهی، نفر بعد را خودش معیّن کرد. (89/9/4) حرفی نیست که برطبق توصیۀ پیامبر اعظم در غدیر عمل نشد ـ پیغمبر هم طبق بعضی از روایتها خبر داده بود که عمل نخواهد شد ـ اما مسئلۀ غدیر، مسئلۀ ایجاد یک شاخص است، یک معیار و میزان است. تا آخر دنیا، مسلمانان میتوانند این شاخص را، این معیار را جلوی خودشان قرار بدهند، و تکلیف مسیر عمومی امت را معیّن کنند.
اینیکه پیغمبر اکرم حساسترین زمان را برای اعلام مسئلۀ ولایت انتخاب کرد، این انتخابِ پیغمبر نبود، انتخابِ خدای متعال بود. ازطرف پروردگار وحی رسید: «بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَیكَ مِن رَبِّكَ». نهاینکه پیغمبر مسئلۀ امامت و ولایت را از سوی پروردگار قبلاً نمیدانست؛ چرا، از اولِ بعثت برای پیغمبر مسئله روشن بود. بعد هم حوادث گوناگونِ این بیستوسه سال، آنچنان این حقیقت را عریان کرد و آشکار کرد که جای تردیدی باقی نمیگذاشت؛ اما اعلان رسمی باید در حساسترین زمان اتفاق میافتاد. که به دستور پروردگار اتفاق افتاد: «بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَیكَ مِن رَبِّكَ وَ اِن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ»[8] یعنی این یک رسالت الهی است که باید بگویی. (88/9/15) اگر آن را انجام ندهی، رسالت خود را انجام ندادهای! یا مراد این است که رسالت در این قضیۀ بهخصوص را انجام ندادهای، چون خداوند متعال دستور داده است که «این کار را انجام بده»؛ یا از این بالاتر، اصل رسالت پیغمبر، با انجامندادن این کار، مورد خدشه قرار میگیرد و پایهاش متزلزل میشود. احتمالِ اینهم هست. کأنّه اصل رسالت، تبلیغ نشده است! که دراینصورت، قضیه خیلی اهمیت پیدا میکند. یعنی موضوع تشکیل حکومت، امر ولایت و امر مدیریت کشور، جزو متون اصلی دین است، و پیغمبر، با این عظمت، به آن اهتمام میورزد. و این رسالت خود را درمقابل چشم آحاد مردم، به کیفیتی انجام میدهد که شاید هیچ واجبی را اینگونه ابلاغ نکرده است! نه نماز را، نه زکات را، نه روزه را، و نه جهاد را. مردم را از قشرها و قبایل و مناطق مختلف، بر سرِ چهارراه بین مکه و مدینه به انگیزۀ انجام امری مهم جمع کند؛ آنگاه چنین رسالتی را ابلاغ فرماید، که در دنیای اسلام بپیچد: «پیغمبر، پیام جدیدی را ابلاغ فرمود». (75/2/18)
پیغمبر اکرم بعد از آنیکه این مسئله را بیان کرد، مُهر و امضای قرآن کریم برای اهمیت این مسئله، پای این قضیه را ممهور و موشَّح[9] کرد که «اَلیَومَ یَئِسَ الَّذینَ كَفَروا مِن دینِكُم»[10] امروز دیگر، کسانی که کافر شدند، از دین شما مأیوس شدند.
تا قبل از آنیکه مسئلۀ حکومت مشخص و روشن بشود، هنوز امیدهایی در دل کفار بود؛ اما امروز دیگر فهمیدند مسئلۀ اصلی و مسئلۀ تمامکننده، تمام شد. (63/6/23) فهمیدند آن محوری که میتواند اسلام را حفظ کند، میتواند اجتماع مسلمانان را حفظ کند، میتواند وحدت مسلمین را تضمین کند؛ آن محور بهوسیلۀ پروردگار عالم در دین اسلام، گذارده شد. (62/7/4)
بنابراین هیچگونه مشکلی دیگر وجود ندارد و کفار مأیوسند. «فَلا تخَشَوهُم» پس دیگر از کفار نترسید؛ «وَاخشَونِ» از خداى خود بترسید. (63/6/23) ترس از خدا یعنی چه؟ یعنی حالا مواظب خودتان، مواظب دل و جان و عمل خودتان، مواظب تقوای خودتان و ثبات و استقامتی که از هر انسانی در این راه، متوقع است، باشید. (78/1/16) «اَلیَومَ اَكمَلتُ لَكُم دینَكُم» امروز دین شما را کامل کردیم، «وَاَتمَمتُ عَلَیکُم نِعمَتی» و نعمتمان را بر شما تمام کردیم، «وَ رَضیتُ لَكُمُ الاِسلامَ دینًا» و اسلام را بهعنوان دین و آیین، و شکل واقعیِ امت اسلامی، و جهتدهندۀ به تاریخ اسلامی، راضی شدیم که دین شما باشد. (63/6/23) یعنی بقا و استمرار این دین را، این انقلاب الهی را تضمین کردم. (62/7/4) که اهمیت و بزرگی این حادثه را به ما میرساند. (63/6/23) خودِ این، یک نکته است که مسئلۀ ادارۀ امور اجتماع و مسیر و سرنوشت، و آنچه که سازندۀ دنیای بشر است، چیزی است که به معدن ارادۀ الهی و نصب الهی ارتباط پیدا میکند. یک بُعد از این مضمون، این است.
بُعد دیگر، کلمه و مضمون ولایت است که در ماجرای غدیر تکرار شد: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَهَذا عَلِىٌّ مَولاهُ»[11]. پیامبر اکرم در این ماجرای تاریخی و در این نصب بزرگ، حکومت را با تعبیر «ولایت» بیان کرد. در زبان عربی و زبانهای دیگر، برای این پدیدهای که اسمش حکومت و زمامداری و حکمرانی است، یعنی [برای] کسی یا جماعتی که بر یک جامعه حکومت میکند و فرمان میراند، تعبیرات گوناگونی آورده شده است؛ که هر یک از این تعبیرات، اشاره به جهت خاصی است. مثلاً تعبیر حکومت، اشاره به این دارد، آنکسیکه در رأس قدرت است، یا آن جماعتی که در رأس قدرتند، حکم میکنند، و جامعه و افراد مردم، حکم و فرمان آنها را اطاعت میکنند. یک تعبیر دیگر، تعبیر سلطنت است، که بهمعنای مسلطبودن و مقتدربودن و امور را در سلطۀ خود درآوردن است. در فارسی نیز همین تعابیر وجود دارد؛ مثلاً زمامداری، که اشاره به یک جنبه از حکومت است. یا مثلاً حکمرانی و فرماندهی، که هرکدام به یک جنبه اشاره میکند. در اسلام، بیشتر از همه، بر روی کلمۀ ولایت تکیه شده است. هم در اینجا و هم در آیۀ شریفۀ «اِنَّما وَلِیُّكُمُ اللهُ وَ رَسولُهُ»[12]، پدیدۀ حکومت را با نام ولایت بیان کرده است[13].
ولایت، معنای عجیبی است. اصل معنای ولایت، عبارت از نزدیکبودن دو چیز با یکدیگر است. فرض بفرمایید وقتیکه دو ریسمان، محکم به هم تابیده میشوند و جداکردن آنها از یکدیگر، بهآسانی ممکن نیست، آن را در عربی «ولایت» میگویند.
ولایت، یعنی اتصال و ارتباط و قرب دو چیز بهصورت مماس و مستحکم با یکدیگر. همۀ معانیای که برای ولایت در لغت ذکر شده است ـ معنای محبت، معنای قیمومت، و بقیۀ معانی، که هفت هشت معنا در زبان عربی هست ـ ازاینجهت است که در هرکدام از اینها، بهنوعی این قرب و نزدیکی بین دو طرفِ ولایت وجود دارد. مثلاً ولایت بهمعنای محبت است؛ چون محب و محبوب، با یکدیگر یک ارتباط و اتصال معنوی دارند و جداکردنشان از یکدیگر، امکانپذیر نیست.
اسلام، حکومت را با تعبیر ولایت بیان میکند و شخصی را که در رأس حکومت قرار دارد، بهعنوان والی، ولی، مولا ـ یعنی اشتقاقاتِ کلمۀ ولایت ـ معرفی میکند. معنای آن چیست؟ معنای آن، این است که در نظام سیاسی اسلام، آنکسیکه در رأس قدرت قرار دارد، و آنکسانیکه قدرتِ حکومت بر آنها، در اختیار اوست، ارتباط و اتصال و پیوستگیِ جداییناپذیری از هم دارند. این، معنای این قضیه است. این، فلسفۀ سیاسی اسلام را در مسئلۀ حکومت برای ما معنا میکند. هر حکومتی که اینطور نباشد، این ولایت نیست؛ یعنی حاکمیتی که اسلام پیشبینی کرده است، نیست. اگر فرض کنیم در رأس قدرت، کسانی باشند که با مردم ارتباطی نداشته باشند، این ولایت نیست. اگر کسانی باشند که رابطۀ آنها با مردم، رابطۀ ترس و رعب و خوف باشد، نه رابطۀ محبت و التیام[14] و پیوستگی، این ولایت نیست. اگر کسانی با کودتا بر سر کار بیایند، این ولایت نیست. اگر کسی با وراثت و جانشینی نَسَبی ـ منهای فضایل و کیفیّات حقیقی که در حکومت شرط است ـ در رأس کار قرار گیرد، این ولایت نیست. ولایت، آنوقتی است که ارتباط والی یا ولی، با مردمی که ولایتِ بر آنها دارد، یک ارتباط نزدیک، صمیمانه، و محبتآمیز [باشد]. همانطوریکه در مورد خود پیامبر وجود دارد، یعنی «بَعَثَ فیهِم رَسولاً مِن اَنفُسِهِم» یا «رَسولاً مِنهُم»[15] از خود آنها کسی را مبعوث کرده است؛ یعنی از خود مردم کسی باشد که عهدهدار مسئلۀ ولایت و حکومت باشد. اساس کار در حاکمیت اسلام این است. (76/2/6)
[بنابراین] ماورای آن ظاهر، حقایق بزرگی وجود دارد که اگر امت و جامعۀ اسلامی به آن نکات برجسته توجه کند، خط و راه زندگی روشن خواهد شد. اساساً اگر در قضیۀ غدیر، عموم مسلمین ـ چه شیعیان که این قضیه را قضیۀ امامت و ولایت میدانند و چه غیر شیعیان که اصل قضیه را قبول دارند، اما برداشت آنها از این موضوع، امامت و ولایت نیست ـ بیشتر توجه [کنند] (71/3/30) میفهمند که این خط روشن، خطی است که متعلق به همۀ انسانهاست؛ و جز این راهی وجود ندارد. اگر قدرت در اجتماعات انسانی دست شیطانصفتان باشد، دنیا به همان راهی میرود که شما مظاهر آن را در دنیای مدرن مشاهده میکنید. (89/9/4)
و البته یک بُعد هم فضیلت امیرالمؤمنین بود. مردم هم میدانستند و از نزدیک این فضایل را در آن بزرگوار مشاهده میکردند. پیامبر اکرم، و در واقع ارادۀ الهی هم، همان فضایل و ارزشها را معتبر دانست و بر اساس آن ارزشها، ولایت و حاکمیت بعد از پیامبر را تعیین کرد. معلوم شد آن کسی میتواند در مرتبۀ حکومت بر مسلمین قرار بگیرد که دارای آن ارزشها باشد. لازم نبود که پیامبر اکرم فضایل امیرالمؤمنین را در آن روز بیان کند؛ مردم میدانستند.
ابنابیالحدید میگوید: فضایل علیبنابیطالب در آن روز بهطوری برای مردم واضح بود که بعد از رحلت پیامبر، احدی از مهاجران و اغلب انصار، شک نداشتند که مسئلۀ خلافت بر علی قرار خواهد گرفت؛ یعنی در نظر آنان جزو مسلّمات بود. در موارد دیگر، خود رسول اکرم هم راجعبه امیرالمؤمنین چیزهای زیادی فرموده است. آنچه از طرق ما شیعیان و نیز از طریق اهل سنت روایت شده، متواتر است. خیلی از فضایل را بهشکل متواتر، هم شیعه و هم سنّی روایت کردهاند؛ مخصوص شیعه نیست. حتی یکی از مورخان قدیمی مشهور ـ «ابناسحاق»، صاحب سیرۀ معروف ـ میگوید: پیامبر به امیرالمؤمنین فرمود، اگر بیم این را نداشتم که مردم در باب تو حرفهایی بزنند که پیروان عیسی دربارۀ او زدند، چیزی را دربارۀ تو میگفتم که هرجا عبور میکنی، مردم خاک زیر پای تو را بهعنوان تبرک بردارند. این روایت شاید از طرق شیعه هم نقل شده باشد؛ «ابنابیالحدید» از «ابناسحاق» نقل میکند؛ یعنی کسانی که معتقد به نصب امیرالمؤمنین هم نیستند، اما این حرفها را در فضایل آن حضرت دارند. 70/4/101
علیبنابیطالب را آن روز همۀ مردم از نزدیک آزموده بودند؛ کسی نبود که نسبت به این نصب امیرالمؤمنین دچار تردید شود. روشن بود که این مرد فداکارِ مخلصِ دارای مرتبۀ عالی ایمان و تقوا، شایستۀ یکچنین حرکتی از سوی پیغمبر اکرم، و در واقع از سوی خدای متعال است. نصب امیرالمؤمنین، نصب نبوی نبود؛ نصب الهی بود؛ این شأن پروردگار بود که پیغمبر این را به مردم مؤمن ابلاغ کرد. (89/9/4)
برای گزینش یکچنین منصبی، اگر همۀ عوامل را که در کمال یک انسان دخالت دارند، بشرِ معمولی بخواهد محاسبه کند، یقیناً نمیتواند به همۀ آنها دست پیدا کند. این یک محاسبۀ الهی و فوق بشری لازم دارد. با یکچنین محاسبهای، نبی مکرّم اسلام امیرالمؤمنین را متناسب با این موقعیت و این مقام دانسته است.
خب، اسلام تا ابدالدهر حکومت خواهد داشت؛ انواع و اقسام آدمهایی که صلاحیتهایی در سطوح مختلف دارند، به حکومت خواهند رسید؛ این، از اولِ اسلام قابل پیشبینی بوده. آنکسیکه سرچشمه را باید به او سپرد تا طول تاریخ اسلام از این سرچشمه سیراب شود، باید کسی باشد در طراز امیرالمؤمنین علیبنابیطالب علیهالسلام نمیتواند یک انسان معمولی باشد. سرچشمه در اختیار اوست؛ لذاست همۀ ائمۀ ما علیهمالسلام ـ که خودشان هم صاحب همین منصب بودند، اگرچه فرصت حکومت به آنها داده نشد ـ همه به امیرالمؤمنین با چشم عظمت نگاه میکردند؛ کمااینکه دربارۀ امام حسن و امام حسین علیهماالسلام با آن مقاماتی که آن دو بزرگوار دارند، پیغمبر میفرماید: «وَ اَبوهُما اَفضَلُ مِنهُما»[17] پدرشان از امام حسن و امام حسین بالاتر است، بافضیلتتر است.
ائمه علیهمالسلام همه، علیبنابیطالب را مثل یک خورشیدی در آسمان امامت میدیدند که بقیۀ ائمه مثل ستارگان آن آسمانند. (86/10/8)
پاورقیها
۱.خداوندا، ستایش تو را برای آنچه که به سببِ آن، قضای تو دربارۀ اوليائت جاری شد.
۲.التقاط از (لَقَطَ) بهمعنای چیزی را از جایی برداشتن یا سخنی را از جایی گرفتن است. التقاط در دین یعنی برگرفتن نظرات و افکاری از مکاتب دیگر و آمیختن آنها با مفاهیم و معارف دینی.
۳.اشاره دارد به خطبۀ 27 نهجالبلاغه
۴.آنگاه که روزگار پیامبر اکرم سپری شد، ولیّ او علیبنابیطالب را ـ که درود خداوند بر آن دو و بر خاندانشان باد ـ برای راهنمایی (امت) بر پا داشت. زیرا او بیمدهنده بود، و برای هر قومی راهنمایی لازم است.
۵.سوره مبارکه انبیاء/ آیه 73، «و آنان را پیشوایان و امامانی قرار دادیم که برطبق فرمان ما هدایت میکردند. و به آنان انجام کارهای نیک، بهپاداشتن نماز، و پرداختن زکات را آموختیم. و آنان عبادتگران و بندگان ما بودند.»
۶.الکافی (محمدبنیعقوب کلینی، متوفی 329 ق)/ کتاب الحج/ باب الوقوف بعرفة و حد الموقف/ حدیث 10
۷.سوره مبارکه قصص/ آیه 41، «و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که بهسوی آتش میخوانند.»
۸.سوره مبارکه مائده/ آیه 67، «(ای پیامبر) آنچه که از سوی پروردگارت بر تو نازل شده، ابلاغ کن. که اگر انجام ندهی، رسالت خود را انجام ندادهای»
۹.(وشح)، مزیّن، آراسته، تأییدشده.
۱۰.سوره مبارکه مائده/ آیه 3
۱۱.الکافی/ کتاب الحجة/ باب فیه نُکَتٌ و نُتَفٌ من التنزیل فی الولایة/ حدیث42