۷۰. امام صادق (علیهالسلام)؛ «مصادرۀ انقلاب، تداوم مبارزه»
رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنهای
استراتژی کلی امامت، ایجاد انقلاب توحیدی و علوی است، در فضایی که گروهی از مردم، ایدئولوژی امامت را دانسته و پذیرفته و مشتاقانه در انتظار عینیتیافتن آن بوده، و گروه دیگری به جمع مصمم تشکیلات مبارزه پیوسته باشند. لازمۀ منطقی این خطمشی کلی، دعوتی همهگیر است در سراسر محیط عالم اسلام برای تلطیف جَو اشاعۀ فکر شیعی در همۀ اقطار، و دعوتی دیگر است برای آمادهسازی افراد مستعد و فداکار «تشکیلات پنهانی شیعه».
دشواری کار دعوت راستین امامت در همین نکته نهفته است. یک دعوت مسلکیِ کامل که میخواهد قدرت را از هرگونه زورگویی و تجاوزطلبی و تعدی به حق آزادی و حق مردم دور نگاه داشته، اصول و موازین اساسی اسلام را مراعات کند، ناگزیر باید با تکیه بر شعور و درک مردم و در زمینۀ احساس نیاز و خواست طبیعی آنان، رشد و پیشرفت خود را ادامه دهد؛ و بهعکس، مبارزاتی که هرچند به ظاهر با شعارهای مسلکی و مکتبی کار خود را آغاز میکند، ولی در عمل، دست به قدرتنماییهایی همچون همۀ قدرتمندان میزند و از اصول اخلاقی و اجتماعی خود چشم میپوشد، از این دشواری فارغ است؛ و این است راز طولانیبودن جریان نهضت امامت، و شکست نسبیِ این نهضت و نیز سرّ پیشرفت نهضتهای موازی نهضت امامت، مانند بنیعباس. پیشوایصادق،ص60
امام صادق صلواتاللهعلیه مشغول یک مبارزۀ دامنهدار و پیگیر بود، مبارزه برای قبضهکردن حکومت و قدرت و بهوجودآوردن حکومت اسلامی و علوی؛ یعنی امام صادق صلواتاللهعلیه زمینه را آماده میکرد تا بنیامیه را از میان ببرد و بهجای آنها حکومت علوی را که همان حکومت راستین اسلامی است بر سر کار بیاورد. (59/6/14) و در این مبارزۀ طولانی، توفیقات زیادی داشت، توانست تلاش خودش را ادامه بدهد و جمع یاران و دوستان خود را هر لحظه بیشتر کند؛ وسیلۀ ازبینرفتن دستگاه حکومت بنیامیه، تلاش یاران امام صادق بود که البته بنیعباس به ناحق از آن بهرهبرداری کردند. (62/5/14) مورّخ در تاریخ مینویسد که در خراسان، کسانی که برای بنیعباس شمشیر میزدند تا اواخر کار خیال میکردند که برای آل علی دارند شمشیر میزنند. (53/8/19) عموی منصور، عبداللهبنعلی عباسی، رفت شام و گفت تنِ پوسیدۀ هشامبنعبدالملک را از گور بکشید بیرون. کشیدند. گفت همانطوریکه هشامبنعبدالملک، زیدبنعلی را به دار کشید و جسدش را آتش زد، من میخواهم انتقام بگیرم. جسد هشام را به دار کشید و آتش زد، بهعنوان انتقام از خون زیدبنعلی بن الحسین علیهالسلام. هرجا اینها از بنیامیه کسی را پیدا کردند، بهعنوان انتقام خون امام حسین و زیدبنعلی و یحییبنزید کشتند. تمام اُمرا و خوانین خراسان را که در زمان بنیامیه در ماجرای یحییبنزید دست داشتند،[1] فرماندهان بنیعباس دستور گرفتند که اینها را بگیرند و بکُشند و از آنها انتقام بگیرند. (53/7/17) حسنبنقَحطَبه[2] ـ برادر حمیدبنقَحطَبۀ معروف ـ جلاد دستگاه بنیعباس، وقتیکه وارد شام شد، سر مروان حمار را برید، گفت این سر را ببرید بیندازید توی دامان دخترش. گفتند حالا که او را کُشتی، این کار چرا؟ گفت چون وقتی زید را کشتند، سرِ او را بریدند و در دامان خواهرش انداختند، میخواهم مجازات کنم. (53/8/19)
بنیالعباس بهخاطر نزدیکی روش و تبلیغات و دعوتشان با آل علی، در مناطق دورتر از حجاز و عراق، اینطور وانمود میکردند که همان خط آل علی هستند. حتی لباس سیاه را که «مُسَوِّدَه»[3] در طلیعۀ دعوت بنیعباس در خراسان و ری بر تن میکردند، میگفتند: «هَذَا السَّوادُ حِدادُ آلِ مُحَمَّدٍ، وَ شُهَداءِ کَرْبَلاءَ، وَ زَیدٍ وَ یَحیَی»[4] این لباسِ ماتم آل محمد و ماتمِ شهیدان کربلا و ماتم زید و یحیی است. (65/4/28) حِداد یعنی لباس عزا، بیشتر برای زن استعمال میشد؛ زنی که شوهرش مرده، به لباس عزایی که میپوشید، میگفتند حِداد. میگفتند این حِداد آل محمد است، لباس سیاهی است که به عزا و ماتم آل محمد پوشیدیم؛ میگفتند ما منتقم خون حسینبنعلی هستیم. (53/7/17) بنیعباس با شعارِ حکومت علوی، با شعارِ دفاع از آل علی به حکومت رسیدند؛ قدرتشان هم خیلی زیاد شد. لباس سیاه را بهعنوان لباس رسمی دستگاه خودشان انتخاب کردند، (53/8/19) همان لباس سیاهی که امام صادق علیهالسلام در تعبیری فرمود: «میدانم که اینها لباس اهلِ جهنم را پوشیدهاند و مردم را وادار کردهاند به پوشیدن آن»[5]. (51/11/24)
منصور عباسی و اینها برای اینکه ذهن مردم را قانع کنند، وانمود کرده بودند که جانشین پیغمبرند. یک سلسلهنسبی هم درست کرده بودند، میگفتند که ما فرزندان عباسیم؛ دوتا سلسلهنسب داشتند، هر بار یکیاش را میگفتند. یکی این بود، میگفتند ما فرزندان عباس عموی پیغمبریم و بعد از رحلت پیغمبر، خلافت برای بنیهاشم بوده و در بنیهاشم هم از همه مسنتر و بهاصطلاح جاافتادهتر، عباس عموی پیغمبر است، پس خلافت بعد از پیغمبر برای عباس بود، بعد هم ما که فرزندان عباسیم، به ما میرسد، این یک حرف بود. یک سلسلهنسب دیگر هم میگفتند، میگفتند که ما فرزندان علی عباسی هستیم؛ علیبنعبدالله بن عباس. راست میگفتند، نوۀ علیِ عباسی بودند و او شاگرد محمد حنفیه است و محمد حنفیه فرزند امیرالمؤمنین علیبنابیطالب است و او داماد پیغمبر است؛ خلافت از پیغمبر رسیده به علی، از علی رسیده به محمد حنفیه ـ نه به حسن و حسین! ـ از او رسیده به پسرِ عبداللهبنعباس، که او جد ماست، و از او هم رسیده به ما، پس ما خلیفهایم! یک سلسلهنسب اینطوری درست میکردند و این برای ذهن مردم آن روزگار قانعکننده بود، چون سطح تفکرشان پایین بود...بنیعباس آن جریان انحرافیای بودند که از یک فرصت استفاده کردند، انقلاب را ـ یعنی همان انقلابی را که امام صادق داشت بهوجود میآورد ـ منحرف کردند و این خطرِ همیشۀ انقلابهاست. آن خط درست انقلاب که منطبق با معیارها و ضوابط اصلی انقلاب است، گاهی جای خود را میدهد به یک خط عوضیِ منحرفِ فاسدِ باطل، با شعارهای حق! این است که انسان بایستی حواسش جمع باشد. مردم آن زمان حواسشان جمع نبود، تا سالها بعد ـ شاید تا بیست سال یا سی سال بعد ـ مردم مناطق دوردست خیال میکردند این حکومت بنیعباس که سر کار آمده، محصول مبارزات آنهاست که برای آل علی کردهاند، خیال میکردند حکومت آل علی همین است و خبر نداشتند که اینها غاصبند. (59/6/14)
اواخر بنیامیه مسئلۀ تعرض به دستگاه، [ازطرف امام صادق] بهصورت بنیانیتر، بهصورت تشکیلاتیتر، بهصورت جدی و قاطعتر مطرح میشود. اما یک ماجرایی پیش میآید که آن ماجرا نمیگذارد که این طرح [موفق شود. گروهی که خودشان را] تشکیلات علوی بیان میکنند، ظاهر میشوند، اما در عمل، مردمانی هستند که به اصول و مبانی پایبند نیستند؛ چون پایبند به اصول و مبانی نیستند، دستشان باز است، حاضرند هر جایی، در هر منطقۀ ممنوعهای قدم بگذارند، حاضرند دروغ بگویند، حاضرند ظلم کنند، حاضرند برخلاف عقیدۀ خودشان با مردم حرف بزنند؛ اِبایی ندارند، آنچه را که میگویند، سخنِ دل آنها و نوشتۀ لوح فکر آنها نیست، و آنها بنیعباسند؛ جریان دعوتِ عباسی بهوجود میآید.
وقتی میرویم در سلسله و رشتۀ تاریخی دعوت بنیعباس، میبینیم تقریباً همزمان با دعوت امام سجاد، دعوت بنیعباس بهوجود میآید. ابیهاشم جعفری، فرزند محمد حنفیه، بنا میکند یک تشکیلاتی را بهوجودآوردن؛ در دمِ مرگش اسرار خود را به محمدبنعلی بن عبداللهبنعباس میسپرد که همین محمد، پدر منصور و سفّاح و ابراهیمِ امام است. (53/8/19) ابوهاشم آدمِ تشکیلاتی و سازماندهِ واقعی بود، یک عنصر سازماندهِ بسیار قوی و فوقالعاده مسلط. این تشکیلات را در بین مسلمانها و شیعهها ابوهاشم بهوجود آورده بود. محمدبنعلی عباسی، رفت در تبعیدگاه ابوهاشم، اسرار ابوهاشم را از او گرفت، درحالیکه ابوهاشم در حال مرگ بود؛ ولیدبنعبدالملک، ابوهاشم را تبعید کرده بود به یک نقطهای دوردست، و کسی هم سراغ او نمیرفت، این محمدبنعلی که جوان خیلی تیز و زرنگی بود ـ نوۀ عبداللهبنعباس ـ رفت پیش ابوهاشم و اسرارِ تشکیلات او را گرفت.[6] از آنجا اینها شروع کردند به اتصال و ارتباط با تشکیلاتی که آل علی درحقیقت این تشکیلات را بهوجود آورده بودند. این یک نکته است که اصل تشکیلات برای خود آل علی است. (68/2/11)
محمدبنعلی یک جوانی است پرانرژی و فعال، و ازطرفی بهقدر امام صادق، امام باقر و امام سجاد مورد نظرِ دستگاه خلافت نیست، بنا میکند این تشکیلات را توسعهدادن. یک جاهایی هم تشکیلات بنیعباس با تشکیلات علویون تلاقی میکنند باهم، مخصوصاً در زمان امام صادق، که امام صادق با زبردستی و مهارت، از اینکه بهوسیلۀ آنها استخدام بشود و آنها از نیروی امام صادق استفاده بکنند، شانه خالی میکند، [بهخصوص] در داستان بیعت با محمدبنعبدالله بن حسن، [معروف به] نفْس زکیه[7].
این تشکیلات بنا میکنند کارکردن، اما حاضرند دروغ بگویند، حاضرند برخلاف عقیده حرف بزنند، حاضرند رشوه بدهند و رشوه بگیرند. ابراهیم امام، برادر بزرگ منصور که در جوانی مُرد، قبل از آنکه حکومت بر آل عباس مستقر بشود، [به ابیمسلم خراسانی] نوشت هر آدمی که پنج وجب قدش بود ـ یک بچۀ هفت هشت دهساله ـ اگر به او ظنین شدی، بیدریغ او را بکُش. هرکسی که مورد تهمتت قرار گرفت، نابودش کن[8]؛ این شیوۀ بنیعباس است در دعوت. یکچنین شیوهای، در آنچنان موقعیتی، و با آن ضعف اخلاقی و فکریِ اکثریت مردم در زمان اواخر خلافت بنیامیه، موفق و پیروز میشود، این یک امر طبیعی است.
به امام صادق نمیشود اعتراض کرد که آقا چرا شما دعوت ابیسلمۀ خلّل را مثلاً قبول نکردید و حکومت را بهدست نگرفتید. (53/8/19) وقتی دُعات[9] بنیعباس و مبلّغینِ بنیعباس در خراسان بهطور عمده، و در عراق، مشغول تبلیغ شدند علیه بنیامیه، تشکیلات وسیعی درست کردند. ابوسلمۀ خلّل در کوفه و ابومسلم خراسانی در خراسان، مرکز تبلیغات مخفی بنیعباس شدند. [ابوسلمه در نامهای به امام صادق نوشت:] حکومت بنیامیه متزلزل و دیگر در شُرف زوال هستند، شما بیایید قبول کنید بهجای اینکه حکومت را ما بدهیم به بنیعباس، بدهیم به شما که آل علی هستید، این پیشنهاد را به امام صادق کرد. عین این نامه را هم، شبیه این نامه را هم، نوشت برای عبداللهبنحسن محض، که نوۀ امام حسن است[10] و رئیس بنیالحسن بود؛ عبداللهبنحسن بن حسن. امام صادق علیهالصلاةوالسلام بزرگ بنیالحسین بود، اولاد امام حسین از آل علی. آن عبدالله، عبدالله محض، بزرگ آل حسن بود، پدر محمدبنعبدالله. ..امام صادق وقتیکه نامه را قاصد برایش آورد، شمع یا چراغی جلوی حضرت بود، این نامه را حتی باز نکردند حضرت بخوانند، تا قاصد گفت این نامه را ابوسلمۀ خلاّل فرستاده برای شما، نامه را از او گرفتند، گرفتند روی چراغ و سوزاندند، گفتند برو به ابوسلمه بگو این جواب من است. (68/2/11) امام صادق با او نمیتواند بسازد، امام صادق یک سیاستمدار نیست، یک تشنهکام حکومت و خلافت نیست، یک سیاستباز و قمارباز عالم سیاست نیست که به هر شکل و به هر تقدیری حکومت دستش آمد، مغتنم بشمارد و روی چشم بگذارد. امام صادق یک رهبر مسلکی است، برای او مسلک و ایدهآل و هدفش از همهچیز بیشتر قیمت دارد، حتی از حکومت؛ همچنانیکه امیرالمؤمنین، سرحلقۀ سلسلۀ امامت، حاضر نشد در شورای ششنفریِ عمر دروغ بگوید. یک دروغ میگفت و خلافت را بهدست میآورد، همچنانیکه عثمان گفت به سیرۀ شیخین عمل میکنم، ولی عمل نکرد؛ اما امیرالمؤمنین نمیخواهد با دروغ به خلافت برسد، این برخلاف مبناست، این پاگذاشتن روی اصول پذیرفته و شریف مکتب خودش است. علی این کار را نمیکند، امام صادق هم نمیکند، همچنانیکه پیغمبر اسلام در مقابله با یکی از قبایلی که از او خواستند خلافت و جانشینی خود را به آنها بسپرد، حاضر نشد دروغ بگوید، بگوید بله، به شما میسپارم، بعد زیر حرفش بزند؛ گفت نه، «هَذا اَمرٌ سَماوِی» [این امری آسمانی است].
امام صادق حاضر نیست دروغ بگوید، حاضر نیست ظلم بکند، حاضر نیست برخلاف حق حرف بزند، حاضر نیست حقوق دیگران را پامال کند، حاضر نیست وعدههای پوچ و توخالی به مردم بدهد، اما رقبایش از بنیعباس حاضرند؛ لذا برای آنها حکومت در دسترس قرار میگیرد. آنها موقعیت و زمینه را فوراً تصرف میکنند و عایقی و حائلی و مانع بزرگی در طریق حکومت اهلبیت بهوجود میآورند. کار به آنجا میرسد که میبینید؛ بنیعباس مانعی شدند در راه انقلاب صحیح حکومت اسلامی، مانعی شدند در راه تحقق آن آرزویی که تشیّع پای آن آرزو، سالیانی نشسته بود و اگر کسی در مسائل تاریخی غور کند، دقت کند، کاملاً برایش روشن میشود که اینها، یک چیزهایی است که پیش میآید در تاریخ، و کسی مقصر و مسئول و مؤاخَذ[11] نیست. (53/8/19) اگر کسی در زندگی شیعه و در زندگی ائمۀ شیعه علیهمالسلام مخصوصاً امام صادق و امام باقر علیهماالسلام مطالعه کند، بهطور قطع و اطمینان به این نتیجه خواهد رسید، شرایطی که برای حکومت یک خاندان انقلابی مثل امام باقر و امام صادق علیهماالسلام ضروری و حتمی است، در دوران انقلاب بنیعباس وجود نداشت. مردم هنوز بهطور کامل ساخته نشده بودند و آماده نبودند که کسی مثل آن بزرگوارها زمام حکومت را بهدست بگیرد. درحقیقت انقلاب ابومسلم خراسانی که از خراسان شروع شد و همۀ اقطار عالم اسلام را گرفت، یک انقلاب زودرسی بود. اگر چنانچه این انقلاب ده سال یا بیست سال بعد از آن انجام میگرفت، بنده گمان فراوان دارم که در رأس این انقلاب و در رأس حکومت نوی بعد، امام صادق یا فرزندش موسیبنجعفر ـ یا یکی از ائمۀ اهلبیت علیهمالسلام ـ قرار میگرفت؛ اما زود بود، مردم هنوز آماده نبودند. شما ببینید؛ وقتی امیرالمؤمنین علیهالسلام بیستوپنج سال بعد از رحلت پیغمبر صلیاللهعلیهوآله و افول خورشید نبوت، در رأس حکومت قرار میگیرد، گذشتگان او ـ یعنی خلیفۀ سوم و پیش از او خلیفۀ دوم ـ در ظرف بیستودو سال آنچنان زمینه را عوض کردهاند که جامعۀ اسلامی نمیتواند علی علیهالسلام را هضم کند. کسانی از صحابۀ نزدیک پیغمبر صلیاللهعلیهوآله پیدا میشوند که به روی علی علیهالسلام شمشیر میکشند، اختلافات داخلی بهوجود میآید و جنگهای خانمانسوز و خانمانبرانداز، عالم اسلامی را پر میکند، مثل جنگ جمل و جنگ صفین و جنگ نهروان؛ اینها بر اثر عدم آمادگی زمینه است. من گمان میکنم علت اینکه امیرالمؤمنین علیهالسلام میفرمود که اگر اجتماع جمعیت نبود، «لَاَلقَیتُ حَبلَها عَلَی غارِبِها»[12] من بازهم خلافت را قبول نمیکردم، بهخاطر همین بود که علی علیهالسلام میدید موقعیت ناآماده است و این ناآمادگی، در زمان امام صادق و امام باقر علیهماالسلام ـ یعنی در زمانِ شکوفاشدن نهضت ضد اموی و روی کار آمدن نهضت عباسی و ابومسلم خراسانی و احمد سفّاح و ابوجعفر منصور ـ به حد کمال بود؛ هنوز زمینه آماده نبود. (51/11/24)
[بنیعباس] بهعنوان یک جریان مزاحم و فرصتطلب، آمدند میدان را گرفتند. بعد از آن، امام صادق هم با بنیامیه مبارزه کرد و هم با بنیعباس. (59/6/14) نهضت عظیم تشیّع که از روزگار امام مجتبی صلواتاللهعلیه مبارزۀ سیاسی پنهانی را آغاز کرده بود، توانست با تکانهای شدید، حکومت ننگین بنیمروان را زایل کند و آرزو و امید یک حکومت الهی را در دل مردم مستضعفِ مسلمانِ آن روز زنده کند. بعد از رفتن بنیامیه، بنیعباس با شعارهای علویان روی کار آمدند، اما در عمل، بنیعباس هم کاری جز کارِ بنیامیه نکردند و راهی جز راهِ آنها نرفتند. و مبارزۀ ائمۀ ما علیهمالسلام، مبارزۀ امام صادق و امام موسیبنجعفر و سپس علیبنموسیالرضا، دوباره آغاز شد که فصل عجیبی از تاریخ اسلام است. (59/6/30)
دوران بنیعباس، دوران آزمایش سخت امام صادق بود، یعنی از دوران بنیامیه سختتر؛ زیرا بنیعباس، منصور عباسی، سفّاح ـ برادر منصور ـ و دیگر کسانی که دوروبَر اینها بودند، روزگاری در کنار امام صادق، با دستگاه بنیامیه مبارزاتی داشتند. چون خود آنها از بنیهاشم بودند، خصوصیات و ویژگیهای کار امام صادق و ائمه را میشناختند، لذا سختگیری میکردند. امام صادق که در اواخر دوران بنیامیه این امکان را پیدا میکرد که بیاید در محشر عظیم مردم در مِنا، بایستد و امامت خود را و استحقاق خلافت خود را به صدای بلند بیان بکند[13]، در دوران بنیعباس این فرصت را هرگز پیدا نمیکرد. و منصور عباسی و ابوالعباس سفّاح ـ که در زمان امام صادق این دو خلیفۀ عباسی بودند ـ روزبهروز فشار را بر آن حضرت سختتر میکردند. (62/5/14)
درمقابل یکچنین دستگاه قدرتی، امام صادق علیهالسلام چه کند؟ امام صادق علیهالسلام با یکچنین وضعیتی، با یاران و دستپروردگان اندکش، و با اکثریت نادانی که شعار انقلابی بنیعباس آنها را فریب داده است، و با دشمنان تازهنفسی که اسرار خاندان بنیهاشم را خوب میدانند، آیا باید قیام کند؟ خروج کند؟ آیا این عملی است؟ منصور، عددِ شیعیان امام صادق علیهالسلام را هم میدانست. سفّاح میدانست که از کجاها برای امام صادق علیهالسلام نامه میآید، از کجاها برایش پول میفرستند، و مردم کدام ولایات به او علاقهمندترند. باید هم میدانست، چون اینها دیروز درمقابل بنیامیه باهم همجبهه بودند. (51/11/24)
امام صادق چه میکند؟ ـ توجه کنید، نقطۀ حساس اینجاست ـ امام صادق از دورانی مساعد وارد دورانی نامساعد شد؛ از میان جامعهای ناراضی، داخل جامعهای راضی و خشنود شده. چهکار خواهد کرد؟ آیا امام صادق وقتی دید که موقعیت ضعیف شد، دست از تلاش خود برمیدارد؟ آیا آنچنانی که مدعیانِ پیرویاش میگویند، دل به تدریس خوش میکند؟ آیا امام صادق، درِ خانه را میبندد و داخل خانه میرود؟ نه! این کار را نکرد امام صادق. بلکه مبارزه کرد؛ اولاً آن ایدۀ مبارزی را حفظ کرد. آنچه را که تا آن روز برای او زنده بود و حرکت و تلاش میکرد، این را در روح خود و مغز خود زنده نگه داشت. آنکسانیکه از راههای عزیز، از راه هدفهای شریف برمیگردند، علت اساسیاش این است که آن هدف در روح خود آنها، در دل خود آنها، در باطن خود آنها، از جاذبه تهی و خالی میشود، اول خودشان بیایمان میشوند؛ اثر بیایمانی است که در کارشان و در راهشان ظاهر میشود. امام صادق این ایمان را بهنحو عجیبی در خود حفظ کرد. (53/8/19)
[بعد] باید دست به یک ابتکار خیلی عالی بزند؛ اول باید تبلیغات خود را از نو شروع کند، زمینههای فکری را آماده کند، مردم را با این حقیقت، یعنی غصب خلافتی که بنیعباس ـ این مدعیان هاشمیگری و مخالفان دین بنیهاشم ـ بهجای بنیامیه کردهاند آشنا کند. اول باید بشناساند که اینها فاسقند، فاجرند، دروغگویند؛ البته از راهش. ثانیاً باید طرز فکر تشیّع را هم ـ آن طرز فکری که امام صادق علیهالسلام در رأس آن قرار گرفته و تشیّع، زندۀ به آن طرز فکر است ـ در بین مردم ترویج کند. ثالثاً باید آن جمعیتی را پرورش دهد و تربیت کند که باید کنار دست او بایستند و حرکت و قیام کنند و زمینه را از دست دشمن بگیرند و بر اوضاع تسلط پیدا کنند.
امام صادق علیهالسلام مشغول همۀ این کارها بود. اول مسئلۀ تبلیغات؛ هنوز در حدود شام و مَقر خاندان بنیامیه، مردمی وجود داشتند که برای خاندان امیرالمؤمنین علیهالسلام هیچ رتبه و منزلتی، بلکه هیچ سهمی از اسلام قائل نبودند. تعجب میکنید؟ بنیامیه تبلیغات را به جایی رسانده بود، که مردم معتقد شده بودند علی علیهالسلام نهفقط از اسلام نیست، بلکه ضد اسلام است! معلوم بود بنیعباس هم که روی کار بیایند، از آل علی ـ یعنی از دشمنان واقعی خود ـ دفاع تبلیغاتی نخواهند کرد؛ امام صادق علیهالسلام باید اینها را درست کند. امام صادق علیهالسلام باید اول آن مردمی را روشن کند که در واقعۀ کربلا جشن گرفتند، برای کشتهشدن حسینبنعلی علیهالسلام نذر کردند و دشمنان خونین و بنیادی و روحی خاندان امیرالمؤمنین هستند. شما خیال میکنید که وقتی منصور عباسی روی کار بیاید، دلش برای امیرالمؤمنین علیهالسلام یا برای حسنبنعلی علیهالسلام یا برای حسینبنعلی علیهالسلام سوخته که بیاید این موهومات را، این بدآموزیها را، این کجرَویهای فکری را از ذهن مردم بزداید! منصوری که استاندار مدینه است، میرود بر روی منبر میایستد و در ملأعام، امیرالمؤمنین علیهالسلام را به بدی یاد میکند؛ منصوری که با جمعی از گروههای انقلابیِ طرفدارِ خراسانی، از امام حسن علیهالسلام به بدی یاد میکند و مسئلۀ تعدد زوجات امام حسن علیهالسلام را مطرح میکند. منصوری که از فرزندان حسنبنعلی علیهالسلام و از فرزندان حسینبنعلی علیهالسلام دل پرخونی دارد؛ منصوری که با اینها در یک صف و در یک جبهه کار کرده، شهامت اینها را میداند، فداکاری اینها را به چشم دیده، توجه مردم را به اینها آزموده، خیال میکنید میآید موهومات را از سیمای منوّر علی و حسن و حسین علیهمالسلام پاک کند و طرفدار اینها شود؟ نه! این کار را نخواهد کرد، بلکه او دنبالۀ رشتۀ بنیامیه را خواهد گرفت؛ و گرفت و تبلیغات کرد و در نتیجه وضع شیعه در زمان منصور، مثل وضع شیعه در زمان عبدالملک و مروان و حَجّاج و زیادبنابیه و عبیدالله زیاد و دیگر گذشتگان اموی شد. اینها را چه کسی باید درست کند؟ امام صادق. امام صادق باید از نو، همان مرحلهای را که امام سجاد علیهالسلام شروع کرد، شروع کند. مبارزات تبلیغاتی و ایدئولوژیکی خود را با کمال شدت، آنچنانکه میتواند، تعقیب کند؛ حزب شیعه را سروسامان دهد، جمعیتی را که از دست رفتهاند، باز دور هم جمع کند و گرد بیاورد، باز همان تشکیلات منظم را از نو احیا و زنده کند و وقتیکه زمینه آماده شد، حرکت کند و قیام کند. در کلمات خود امام صادق علیهالسلام که بر منبرها خوانده میشود و شماها میشنوید، مضمون این کلمات وجود دارد، همین نکتهای که الان من گفتم، مضمونش تقریباً خیلی صریح وجود دارد.
..امام صادق علیهالسلام باید بسازد، باید درست کند، باید از سنگهایی که دشمنانش بهوجود آوردهاند، آدم بتراشد؛ و شروع کرد. ده سالِ اول، مطلب معلوم نبود، ده سال مطلب مکتوم بود. بنیالعباس گرفتاریهایی داشتند، دشمنانی بودند از شام و از یمن و از جاهای دیگر که بنیعباس باید با اینها میجنگیدند، و امور را اداره میکردند؛ لذا به اینکه بخواهند به امام صادق علیهالسلام بپردازند، نمیرسید. در نتیجه مجالی برای امام صادق علیهالسلام بهوجود آمد. این چندینهزار روایت را ما از آن ده سال داریم. بعد که منصور فارغ و آرام شد، دید عجب، همان کارهایی که در زمان بنیامیه فرزندان علی علیهالسلام میکردند، از نو همین کارها شروع شده است. او آشناست، روششناس است، برنامۀ بنیعلی علیهالسلام دست منصور است، باهم کار کردهاند، میداند اینها چهکارهاند، میداند از راه همین آموزشهاست که انقلابهای بزرگ بهوجود آمده، میداند که در همین حلقههای درس و تعلیم است که مردان پولادین ساخته میشوند؛ این بود که به امام صادق علیهالسلام پرداخت. امام صادق علیهالسلام مدتها تبعید بود، یک بار تبعید به حیره و یک بار تبعید به یکی دیگر از شهرهای عراق[14]. شخصی میگوید رفتم حیره، سه روز ماندم، نشد با امام صادق علیهالسلام ملاقات کنم، ازبس محکم اطراف خانهاش را گرفته بودند؛ و داستان خیارفروش[15] و داستانهای دیگر و غیرذلک که الیماشاءالله فراوان است. چون فهمیدند که آموزشهای تبلیغاتی شروع شده. یک مقداری از دوران امام صادق علیهالسلام به این گذشت و یک مقدار به ساماندادنِ بسیاری از نابسامانیهای تشکیلات شیعه و ایجاد برنامههای خیلی مهم. مسئلۀ مهم دیگر، کمکدادن فکری است به انقلابهای مسلحانهای که در زمان امام صادق علیهالسلام انجام میگرفت و این خودش بسیار مسئلۀ مهمی بود. [که در زیرفصل بعدی] بنده راجعبه امامزادهها صحبت میکنم. (51/11/24)
همانطورکه [بارها] عرض کردم، امام صادق هم مثل بقیۀ ائمه علیهمالسلام این سهتا کار را انجام داد؛ اول حفظ خلوص دین و ارائۀ یک تفسیر درست از دین و مبارزۀ با تحریفها، کجرویها و دروغها، اضافهشدنها، بدفهمیدنها، رذالتکردنها در بیان معارف. دوم مسئلۀ بیان امامت، بیان مسئلۀ خلافت، یا به تعبیر امروزی، ارائۀ نظریه و تِز خود در باب حکومت. کسانی که در روند مبارزات انقلابِ اسلامی وارد بودند، میتوانند این نکته را بفهمند؛ سال 1347 که از نجف درسهای امام در باب حکومت اسلامی رسید، مبارزه شکلش عوض شد؛ تا آن روز اعتراضی بود به کارهای دستگاه حاکم و رژیم پهلوی، به ظلمشان، به جورشان، به بدیهایشان، مبارزهای هم بود، چند سال با همۀ خصوصیات [ادامه داشت]؛ اما از آن روز مسئله برای خواص، و تدریجاً برای دایرۀ وسیعتری، عوض شد؛ مسئله، مسئلۀ این شد که اصلاً اینها بیخود نشستند آنجا، باید حکومت اسلامی در این مملکت بهوجود بیاید. پس اینیکه امام صادق در باب حکومت نظرش را بیان کند و حتی بعضی جاها مصداق حاکم را هم بگوید، این یک مبارزۀ بزرگی است...و کار سوم، حرکت برای ایجاد آن جامعه. (68/2/11)
بنابراین، امام ایدهآل را از دست نمیدهد، هدف را از دست نمیدهد، و در [راه] این هدف، راه هم میپیماید، کوشش و تلاش هم میکند، [تاآنجاکه] مُعَلَّیبنخُنَیس، به جرم نگفتن نام اعضای حزبِ پنهانی شیعه، در مدینه بهوسیلۀ عُمال بنیعباس کشته میشود. منصور عباسی، خطاب به امام صادق میکند، میگوید: «قَتَلَنِیَ اللهُ اِن لَمْ اَقتُلکَ»[16] خدا مرا بکُشد اگر تو را نکُشم! (53/8/19) میدانست که امام صادق داعیۀ امامت دارد و میدانست که امامت یعنی زمامداری، میدانست که شیعۀ امام صادق، منصور را نمیتواند آنجا ببیند و میدانست که اگر دستشان برسد، او را میکِشند پایین، امام صادق را میگذارند آنجا. اینها را میدانست، برای خاطر اینکه داعیهها را میدانست، و تلاشها را میدانست. میفهمید که این قلب عظیم دارد میتپد و یحییبنزید ازطرفی، محمدبنعبدالله ازطرفی، و حسینبنعلی، شهید فَخّ[17] ازطرفی مثل بازوهای نیرومندی دارند کار میکنند، میخواست این قلب را از تپش بیندازد. میدانست که امام صادق رهبر است و رهبری میکند؛ لذا میگفت که من با این امام صادقی که مثل استخوانی در گلوی من گیر کرده چه کنم؟ (53/7/17) منصور راجعبه امام صادق میگوید: «هَذَا الشَّجَا المُعتَرِضُ فِی الحَلقِ»[18] این استخوانی است که در گلوی من گیر کرده.
..بارهاوبارها او را از خانهاش در نیمۀ شب، با وضعی فجیعتبار بیرون میکِشند و پیش منصور میبرند که امام هر دفعه با وضعی، با لحنی، با بیانی، خود را از منصور و از آسیب خشم او نجات میدهد. در زمینۀ این ملاقاتی که با منصور در نیمۀ شب شده، که شاید بیش از یک بار بوده، به نظر من بهترین روایت آن است که میگوید؛ وقتی امام وارد بارگاه منصور شد، درمقابل عظمت و متانت امام، منصور دست و پایش لرزید، نتوانست تصمیم بگیرد، لذا بود که از امام سؤالاتی کرد، آقا شما نامه نوشتید اینجا، آنجا، اسلحه خریدید، پول میگیرید، مردم را میشورانید. امام علیهالسلام در اینجا آنچنانکه مقتضی است، با او سخن گفت. پیداست که اگر امام اینجا میفرمود بله! خب به حیات امام خاتمه داده میشد و لطفی نداشت این کار، حُسنی ندارد که انسان مُشتش را پیش منصور باز کند تا او را بکُشند. امام فرمود: نه، نهخیر، این حرفها را از کجا نقل میکنی؟ اینها مردمی هستند که مغرضند، دروغگویند، چنینند، چنانند. خب او هم درمقابل عظمت امام خاضع شد و گفت بروید.
در یکی دیگر از این دفعات، به امام میگوید که برو، اما حق نداری در شهری که من هستم، در آن شهر باشی. [اینها نمونهای از] زورگوییهای منصور است! گاهی خودش امام را تبعید میکند و میآورد تحت نظر، اما خب [گاهی هم] بالاخره اینطوری است، میگوید در آن شهری که من هستم، حق نداری باشی. بعد میگوید: «فَاقْعُدْ غَیرَ مُحْتَشِمٍ»[19] بنشین، در خانه بنشین، در را هم باز کن، اما حق نداری دور خودت مردم را جمع کنی، حق نداری با مردم روبهرو حرف بزنی. و البته این برای یک برههای از زمان است. و لابد امام علیهالسلام گوش نکردند، کارشان را ادامه دادند، تعلیماتشان را، حفظ انتظامِ تشکیلاتیشان را، روحرساندن به اعماق تشکیلات را، مسائل مالی را، و خصوصیات دیگر را ـ که فراوان نشانهها و نمونهها دارد ـ ادامه دادند. (53/8/19)
تا اینکه بالاخره در سن شصتوپنجسالگی، امام صادق را مسموم کرد و حضرت در مدینه، در میان فرزندان و دوستان خود شهید شدند، رحلت کردند و جهان اسلام، داغدار شخصیت عظیم امام صادق شد. (62/5/14)
دورانِ امامت امام صادق را، من مظهری از یک مقاومت بینظیر یک انسان خستگیناپذیر میبینم. تمام مشکلاتی که ممکن بود برای یک شخصیتی مثل امام صادق در آن روز پیش بیاورند، پیش آوردند؛ تمام مشکلاتی که ممکن بود! این بزرگوار درمقابل همه مقاومت کرد و در تمام دوران زندگیِ با برکت خودش، دشمنانش را شکست داد، قدرت بنیامیه را در زمان خودش خُرد کرد و..قدرت پوچِ بنیعباس را با مقاومت خود، با افشاگری خود، با آموزشها و کلاسهای تمامنشدنی و وقفهناپذیر خود، بیاثر کرد؛ اینها را تا آخرِ دنیا رسوا کرد و فرهنگ امام صادق، فرهنگ ماندگار شد؛ یعنی همان چیزی که امروز شما بر اساس آن دارید حرکت میکنید و دنیا، حتی دنیای غیر مسلمان، حتی دنیایی که امام صادق را نمیبیند و نمیداند و نمیشناسد، خاضع درمقابل همین فرهنگ است. (63/5/2)
پاورقیها
۱.برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 24، «قیام یحییبنزید» را مطالعه کنید.
۲.قحطبةبنشَبیب یکی از رؤسای دوازدهگانۀ دعوت عباسی و از سرداران آنها بود. حمید و حسن، دو فرزند او در این قیام همراهِ پدر، و بعد از آن، از سرداران باوفای خلیفۀ عباسی بودند.
۳.(سود) سیاهجامگان
۴.بحارالانوار/ کتاب المحن و الفتن/ باب31 / الاخبار/ حدیث 34
۵.الکافی/ کتاب الزی و التجمل و المروءة/ باب لبس السواد/ حدیث2
۶.الکامل (ابناثیر)/ ج5/ ص 53
۷.برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 25، «احوال عبداللهبنحسن و فرزندانش» را مطالعه کنید.
۸.بخشی از وصیت ابراهیم امام به ابومسلم خراسانی: «تو مردی از اهلبیت ما هستی، به آنچه سفارش میکنم عمل کن. نسبت به هرکس مشکوک شدی و در کار هرکس که شبهه کردی، او را به قتل برسان، و اگر توانستی که در خراسان یک نفر عربزبان باقی نگذاری، چنین کن و هر کجا یک بچه را دیدی که طول قدش پنج وجب است و مورد سوءظن تو قرار دارد، او را به قتل برسان!» (الکامل (ابناثیر)/ ج5/ ص 348)
۹.دُعات، جمع داعی، بهمعنای کسی است که مردم را به دین و مذهبی دعوت میکند.
۱۰.پدر عبداللهبنحسن از فرزندان امام حسن و مادرش فاطمه، دختر امام حسین بود. چون از دو جانب جزو نوادگان پیامبر خدا بود، به عبدالله محض معروف شده بود.
۱۱.(أخذ) مورد مؤاخذه، بازخواستشونده
۱۲.نهجالبلاغه/ خطبۀ 3/ معروف به شقشقیه
۱۳.الکافی/ کتاب الحج/ باب الوقوف بعرفة و حد الموقف/ حدیث10
۱۴.از روایات چنین برمیآید که حضرت مدتی در کوفه به سر بردهاند. (الکافی/ کتاب الزی و التجمل و المروءة/ باب لباس البیاض و القُطن/ حدیث3)
۱۵.الخرائج و الجرائح/ الباب الرابع عشر/ فصل فی الامام جعفربنمحمد الصادق/ حدیث49، «بنابراین روایت، راوی به قصد پرسش مسئلهای فقهی به حیره میرود. هنگامیکه مراقبت شدید مأموران بنیعباس از منزل امام را میبیند، خود را به لباس خیارفروشی درمیآورد تا به خدمت حضرت برسد.»
۱۶.الارشاد/ باب تاریخ الامام الصادق و فضله/ فصل مقتطفات من معاجز الامام الصادق
۱۷.حسینبنعلی از نوادگان امام مجتبی علیهالسلام در سال 169 قمری علیه خلیفۀ عباسی قیام کرد و در سرزمین فخّ، در نزدیکی مکه، همراه با یارانش به شهادت رسید.
۱۸.الخرائج و الجرائح/ الباب الرابع عشر/ فصل فی الامام جعفربنمحمد الصادق/ حدیث47
۱۹.مناقب آل ابیطالب/ باب امامة ابیعبدالله جعفربنمحمد الصادق/ فصل فی خرق العادات له