۶۷. امام صادق (علیهالسلام)؛ «راهبردهای اصلیِ مبارزه»
رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنهای
در دوران اختناق [ستمشاهی] ما دربارۀ زندگی ائمه و بهخصوص زندگی امام صادق، بحثهای متعددی میکردیم، با سه هدف. یک هدف این بود که به مردم زمان خودمان و بهخصوص به روحانیون و طلابِ جوان بیاموزیم که درس بزرگ امام صادق، مبارزه است. این مبارزهای که در زندگی امام صادق، از خلال زندگینامۀ معطّر و منوّر آن حضرت در کتب حدیث و تاریخ بهدست میآید، منافاتی ندارد با کار علمی و آموزش دین؛ بلکه عین آن است. و در این بیان، درس مبارزه را از امام صادق منتقل میکردیم به شاگردان امام صادق و شیعیانش، و نشان میدادیم که چگونه در شرایط مشابه، رئیس مذهب شیعه، روز و شبش، درس و بحثش، تبلیغ و سخنگفتنش، در جهت مبارزۀ مقدسی بود برای ایجاد نظام اسلامی. امروز آن هدف مورد نظر نیست، زیرا دوران اختناق بحمدالله سپری شد و پرچم حکومت علوی بر سرزمین متعلق به آل محمد به اهتزاز درآمد و زمینۀ مبارزه در اختناق از بین رفت.
اما دو هدف دیگر از آن بحثهای آن روز، امروز هم با همان قوّت و اهمیت، بلکه بیشتر، مطرح است. یکی این است که در خلال تبیین زندگی امام صادق و ائمۀ هدی، معلوم میشود که تاریخ خونین تشیّع در هیچ لحظهای از لحظات منقطع نشده است. و از ساعتی که ائمۀ معصومین مبارزۀ خودشان را شروع کردند ـ با هدفها و روشهایی که اجمالاً عرض میکنم ـ تا روزگار نهضت ما و پیروزی انقلاب ما، این خطِ مستمر، همچنان بوده است؛ و در دوران زندگی ائمه علیهمالسلام از همیشه روشنتر و بارزتر بوده. هدف دوم که مهمتر است، این است که در خلال بیان زندگی امام صادق، برجستهترین نکتهها در منش اسلامی و روش زندگیِ مؤمنانه، طبق دید اسلام آشکار بشود. بهترین دستور و روش برای شناساییِ اسلام، شناسایی آن کسانی است که اسلام در همۀ وجود و در سخنان آنها مجسم است. و ما این درس را از زندگینامۀ امام صادق میگیریم. این مقدمه.
[مکرر بیان شد که] هدف از مبارزۀ ائمه، ازجمله امام صادق، دو هدف اصلی بود، یکی حفظ آیین اسلام از تحریف و نگهداشتن این ودیعۀ الهی در طول تاریخ، حفظ ایدئولوژی؛ و دوم، تشکیل یک نظام اجتماعی بر اساس آن ایدئولوژی بود، که ما اسم آن را میگذاشتیم حکومت علوی. و در خلال زندگینامۀ ائمه علیهمالسلام به ثبوت قطعی میرسد که آن حضرات مقدس، این هدف دوم را داشتند. و اگر کسی این را انکار کند، باید آن را حاکی از قلّت تتبّع یا عدم توجه دانست. ما در همۀ ائمه علیهمالسلام این خصوصیت را بهطور بارز میبینیم؛ منتها دوران زندگی امام صادق، یکی از پربارترین و طولانیترین و پرماجراترینِ [دورانها از نظر] این قضایا بود. دوران امامت امام صادق سیوچهار سال طول کشید و در این دوران، ماجراها و فراز و نشیبها و مصیبتها در زندگی آن حضرت پیش آمد؛ اما خط مستمر جهاد ادامه داشت. این اهداف؛ و اما خطوط تشکیلدهندۀ استراتژی این مبارزه، چهار خط اصلی بود که از آن خطوط، خطوط فرعی هم ناشی میشد.
اول، تبیین اسلام ناب و تبلیغ گستردۀ آن است. خیلیها بودند که مصلحتشان در این بود که یا مفاهیم قرآنی را درست بیان نکنند، یا ضعیف انجام بدهند، یا آن را با آمیزۀ خطرناک و مسمومی از تعلیمات مورد علاقۀ خلفای زمان بپوشانند و مخلوط کنند. این خطر بزرگی بود و ائمه با این خطر جداً مقابله میکردند. لذا چه در اصول دین، مثل توحید و معاد و نبوت و بقیۀ اصول؛ و چه در فروع دین مثل همین احکامی که شما در کتابهای فقهی و حدیث مشاهده میکنید؛ از ائمه علیهمالسلام [روایاتی] صادر میشد تا تفسیر درست قرآن و تبیین صحیح دین انجام بگیرد. این یک خط روشن. (67/3/19)
اینکه شنیدید امام صادق علیهالسلام چهارهزار شاگرد داشت؛ با دهری[1] و طبیعی[2] و ملحد و بیدین و کجفهم مباحثه میکرد، خودش مباحثه میکرد، شاگردانش مباحثه میکردند، این را در این چهارچوب ببینید. تصور نشود که امام صادق که درس میداد، مثل [درسدادن] فلان عالمی بود که در فلان گوشۀ یک حوزهای نشسته و به هیچچیز جز همان درسی که خودش بلد است و علمی که بلد است، فکر نمیکند. یکمُشت شاگرد دور خودش جمع میکند و درسی میدهد، و بحثی میکند و عشقش و زندگیاش و امیدش، و همهچیزش آن درس است. اینطور تصور نکنید امام صادق را، این غلط است. مسئله این نیست.
امام صادق آن مجاهد فیسبیلالله، آن انسان دست از جان شسته، آن مبارز خستگیناپذیری است که میبیند اصالتها، ارزشها، مفاهیم، معارف، آن چیزهایی که میلیونها ساعت ازطرف بهترین بندگان خدا صرف تعلیم آن شده، دارد از بین میرود؛ اسلامی که آنهمه خون پایش ریخته شده، دارد نابود میشود. و میخواهد نگذارد که این انجام بگیرد. معارف امام صادق، درس و بحث امام صادق این بود. حدیث او، بیان فقه او، بیان کلام او، بیان تفسیر او، جمعکردن شاگرد او، در این چهارچوب و با این مبنا بود. او را با [استاد] یک حوزۀ علمیۀ معمولی، اشتباه نکنید. به همین دلیل بود که دستگاه خلافت روی درس و بحث و علم و تعلیم امام صادق هم حساس بود، برخلاف دستگاههای جور عالَم که اگر کسی مشغول علم باشد، سرش در کار علم باشد، میگویند خب، هرچه میخواهی بگو، هرچه میخواهی بخوان، هرچه میخواهی درس بده، فقط کارت به کار ما نباشد! که در دوران اختناق، خود ماها شاهد بودیم که کسانی را آزاد میگذاشتند تا درس بدهند، بحث بگویند، منبر بروند، صحبت بکنند، تبلیغات کنند؛ برایشان مشکلی نبود. اما از کسان دیگری، کمترین چیز را ایراد میگرفتند؛ چون جهتگیری آنها را ملاحظه میکردند.
[البته] اینطور نبود که دستگاه خلافت احساس نکند که امام صادق چهکار دارد میکند، [با وجود اینکه] امام ظاهر را حفظ میکردند، تقیّه میکردند. (67/8/8) اتفاق افتاده بود که گاهی ابوالعباس سفّاح از امام پرسیده بود که به نظر شما عید چه روزی است؟ مثلاً عید فطر فرداست، یا امروز است، یا پسفرداست؟ حضرت در جواب فرمودند: «ذاکَ اِلَی الاِمامِ»[3] این مربوط میشود به امیر مؤمنان. «اِن صُمتَ صُمنا وَ اِن اَفطَرتَ اَفطَرنا» اگر امیرمؤمنان ـ یعنی حاکم مسلمین، حاکم شرع، نه هر حاکمی، با خصوصیات حاکم شرع ـ روزه بگیرد امروز را، ما هم روزه میگیریم؛ اگر او افطار کند، ما هم افطار میکنیم. که البته این یک قاعدۀ کلی است که حضرت فرمودند، و از ظرافتهای تقیّه هم هست. یعنی آنطرفِ بیعقل، خیال کرد حضرت او را میگویند و حکمش را حجت قطعی میدانند؛ درحالیکه حضرت، حکم او را یقیناً حجت نمیدانستند، هرچند آنجا فیالمجلس درمقابل او از روی تقیّه افطار هم میکردند. (68/2/16) تقیّه یعنی همین حفظ ظاهر؛ تقیّه یعنی نگاهداشتن جمع خود و جان خود و کار خود و راه خود، در حصاری از سکوت، یا کارهایی و شیوههایی که دشمن را فریب میدهد. این معنی تقیّه است. درعینحال، دستگاه میفهمید که امام صادق دارد چهکار میکند. لذا بود امام صادق را تبعید میکردند، امام صادق را زندان میبردند. بارها امام صادق را تبعید کردند. که البته متأسفانه سالشمار زندگی امام صادق مثل بقیۀ ائمه، در دست نیست. این یکی از همان نقاط تحقیقی است که باید نگاه کنید، ببینید حضرت که در حیره[4] بود، در مدین بود، حضرت که در فلان شهر دیگر بود، کِی بوده، چگونه بوده، در چه سالی بوده. از قرائن و تصادفات میشود آنها را پیدا کرد، فهمید که در چه زمانهایی اتفاق افتاده و حضرت چند بار تبعید شده و کجاها تبعید شده و چقدر طول کشیده زمان تبعیدش. اینها را میشود در زندگی امام صادق و دیگر ائمه پیدا کرد. [خلاصه] دستگاه حساسیت نشان میداد. شاگردان امام را میگرفت. هرکسی میآمد مدینه دُوروبَر حضرت، [اگر] میفهمیدند که برای کسب علم آمده، زیر فشار قرارش میداد؛ بهخصوص اصحاب سِرّ امام را، و خود حضرت را. حضرت به آنها میگفت تقیّه کنید، ظاهر را حفظ کنید، نگذارید بفهمند که ما چرا دور هم جمع شدیم. «هَذا اَبوحَنیفَةَ لَهُ اَصحابٌ وَ هَذَا الحَسَنُ البَصرِیُّ لَهُ اَصحابٌ»[5] همۀ اینها حوزۀ درس دارند، دورشان جمع میشوند، من هم عدهای دورم جمع میشوند؛ نگذارید که احساس کنند که چه هست باطن این درس، و ما داریم چهکار میکنیم. درعینحال، خب بالاخره یک گوشۀ کار لو میرفت و آشکار میشد و ارتباط این کار با کارهای سیاسی و جهتگیری علمی و درسیِ آن حضرت مشخص میشد. و لذا فشار وارد میآوردند، تا بالاخره آن حضرت را مسموم کردند و به شهادت رساندند. این رشتۀ اولِ [استراتژی امام] که جریان علمی امام صادق است.
پس کار علمی امام صادق عبارت بود از تفسیر درست قرآن، بیان درست معارف الهی، بیان درست احکام الهی، افشاکردن تحریفهایی که در معارف و احکام و تفسیر قرآن انجام گرفته، و افشای چهرۀ کسانی که این تحریفها را انجام دادند. این کار علمی امام صادق [بود، همراه با] تربیت شاگردانِ درست و رهاکردن آنها در میان انبوه تودۀ مسلمان و ملت مسلمان در اقطار عالم اسلامیِ آن روز، که چندین برابر کشور کنونی ما بود؛ این خط اول. (67/8/8)
خط دوم، تبیین و تبلیغ مسئلۀ امامت بود. (67/3/19) بیان مسئلۀ امامت، بالاترین تلاشها و فعالیتها در آن روزگار بهحساب میآمده برای کار سیاسی؛ حقاً بالاترین. درست مثل اینکه در دوران حکومت شاهنشاهی، یک نفری ولایت فقیه تدریس کند و ترویج کند. این چقدر بار سیاسی دارد؟ مسئلۀ امامت را [هم] که ائمه از دیدگاه خودشان بیان میکردند، در آن روز یک مسئلۀ حادّ سیاسی بهحساب میآمد. (67/8/8) امامت یعنی حکومت، یعنی رهبری. چون حکومت در اسلام، صرف حکومت مادی نیست، ماده و معنا به هم پیچیده است، حاکم فقط امور زندگی مردم را اداره نمیکند، بلکه روح و فکر و دل مردم را هم اداره میکند. پس حکومت، آنوقتیکه در اسلام مطرح میشود، معنا و نام امامت پیدا میکند. امامت جوهرهاش خلافت الهی بر روی زمین و بر مردم است. و این به مسائل زندگی مردم خلاصه نمیشود؛ بلکه دل مردم، روح مردم، جهتدهی مردم، هدفگیری تلاشهای مردم، و قالبگیری مجموعۀ زندگی مردم نیز در آن مندرج است. این خط دوم. که بهخصوص روی این قضیه، خلفا فوقالعاده حساس بودند. و مهمترین کار ائمه علیهمالسلام در میدان مبارزه، همین بود که مسئلۀ امامت را معنا کنند؛ یا معنا کنند یا مصداق را معیّن کنند. همیشه هم ائمه نمیتوانستند این کار پیچیده و دشوار را انجام بدهند؛ شرایط سیاسی ویژهای لازم بود؛ مثل اواخر دوران بنیامیه. امام صادق در عرفات، در روز عرفه، در میان مردم میایستد که عمروبنابیالمِقدام، راوی حدیث میگوید: (67/3/19) «رَاَیتُ اَباعَبدِاللهِ عَلَیهِالسَّلامُ یَومَ عَرَفَةَ بِالمَوقِفِ وَ هُوَ یُنادی بِاَعلیَ صَوتِهِ»[6] حضرت در عرفات، در روز عرفه، در اجتماع مردم، وسط مردم ایستاده بودند و به اعلیصوت، با فریاد، یک جملهای را میگفتند. به یک طرف رو میکردند این جمله را میگفتند؛ بعد به یک طرف دیگر رو میکردند، میگفتند؛ [بعد] به آنطرف دیگر رو میکردند. به چهار طرف رو میکردند و این مطلب را با فریاد میگفتند. حالا آن [مطلب] چیست؟ «وَ هُوَ یُنادی بِاَعلَی صَوتِهِ اَیُّهَا النّاسُ اِنَّ رَسولَاللهِ صَلَّیاللهُعَلَیهِوَآلِهِ کانَ الاِمامَ»، این توجه به معنای امامت است، و بیدارکردن مردم نسبت به حقیقت امامت؛ که امامت چیست و آیا اینهایی که سرِ کارند، شایستۀ امامتند یا نه. «ثُمَّ کانَ عَلِیُّبنُاَبیطالِبٍ ثُمَّ الحَسَنُ ثُمَّ الحُسَینُ ثُمَّ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ ثُمَّ مُحَمَّدُ بنُ عَلِیٍّ ثُمَّ هِه»». هاه یا هِه، یکچنین چیزی. «فَیُنادی ثَلاثَ مَرّاتٍ لِمَن بَینَ یَدَیهِ وَ عَن یَمینِهِ وَ عَن یَسارِهِ وَ مِن خَلفِهِ اثنَی عَشَرَ صَوتاً» هر طرفی سه بار فریاد میکرد و اینها را میگفت، که دوازده مرتبه این جمله را حضرت در عرفات تکرار کرد. بعد میگوید، پرسیدم که آن «هِه»، یا «ها» یعنی چه؟ گفتند در لغت مثلاً بنیفمین، یا بنیفلان، یعنی «من». کنایه است از «من»؛ یعنی بعد از محمدبنعلی، من امامم. (65/4/28) امامت را از سرچشمۀ معنوی و اصلیاش شروع میکند و شجرهنامۀ امامت شیعی را برای مردم مسلمان ترسیم میکند. پیغمبر، اولامام بود. [بعد] یکییکی اسم پدران خودش را میشمرَد، و بعد میگوید: سپس من! یعنی ادعای امامت و حکومت؛ که این نشاندهندۀ اوج مبارزۀ امام صادق است در اواخر دوران بنیامیه. اینهم خط دوم.
خط سوم تشکیل یک جمع وفادار و فعال، و تربیت آنهاست. که آن روزها [در دوران اختناق] ما اسمش را میگذاشتیم حزب تشیّع. بهاینمعنا ـ نه بهآنمعنایی که دشمنان شیعه میگویند ـ ایرادی ندارد ما به تشیّع حزب بگوییم و آن را حزب اطلاق کنیم. [ائمه] یک جمع برگزیدهای را از میان دوستان و علاقهمندان خود انتخاب میکردند، و اسرار علوم خود و معارف اسلامی و بهخصوص مسئلۀ امامت را به اینها میگفتند. و یک شبکۀ پنهانیِ زیرزمینیِ بسیار وسیعی در سراسر دنیای اسلامِ آن روز وجود داشت. لذا شما میبینید در میان رُوات احادیث امام صادق، راوی خراسانی، سجستانی، رازی، اصفهانی، مصری، بصری، کوفی، از تمام نقاط دنیای اسلامِ آن روز کسانی هستند که از امام روایت میکنند علوم آن حضرت را. غالباً همه جزو شیعیان و نزدیکان، و بعضی از آنها دارای داعیۀ قیام [هم هستند] که بیایند پیش امام صادق که آقا قیام کنیم! پیداست که از همان جمع ویژهاند. (67/3/19) در تمام اقطار عالم اسلام، شیعیان خالص، آنکسانیکه صددرصد دلبستۀ به مسئلۀ امامت بودند و آن پیام را و رسالت را قبول داشتند، به امام صادق و مرکز امامت متصل میشدند. اینیکه میشنوید در روایات، یک نفری از خراسان آمد، چنین گفت؛ یک نفری از بصره آمد، چنین گفت؛ یک نفر از فلانجا پول فرستاد؛ یک پیرزنی در فلانجا چنین پیغام داد؛ این معنایش همین است؛ یعنی ارتباطات سازمانیافته. البته یک برداشت مخصوصی در دنیای امروز از کلمۀ حزب هست، که این سازماندهیهایِ بهشکل حزبی، آن روز نبوده البته. اینها از پیشرفتهای اخیر دنیاست. اما ارتباط و اتصال و اینکه یک نفری در دستگاه امام باشد که آن گروههای خاص و خالص با او ارتباط دارند، [بوده]...اینها، همان رابطههاست. (67/8/8)
[بنابراین] تربیتِ یک جمع ویژه، هدف یا خط روشن استراتژیک امام صادق بود. (67/3/19) این، یکی از آن نکتههای اصلی یا نقطههای اصلی کار سیاسی ائمه علیهالسلام است. (67/8/8) این سه.
و [خط] چهارم، اقدام به هر ضربۀ ممکن به دستگاه حاکم است. (67/3/19) [و] نهیبزدن به دستگاههای فکری و فرهنگی. که امام صادق هم این را داشت، امام باقر هم این را داشت، امام سجاد هم این را داشت...آن کسانی را که پایههای فرهنگی دستگاه خلافت را نگه میداشتند، ائمه مورد عتاب و خطاب قرار میدادند. اینهم یکی از کارهای سیاسی است. یکی [دیگر] از کارهای سیاسی، کمک به نهضتهای علویِ زمان بود. که زمان امام صادق این بسیار واضح بود؛ اما زمان امام باقر علیهالصلاةوالسلام نه. در زمان امام باقر هنوز زمینه آمادۀ برای قیام مسلحانه نبود، خیلی مشکل بود. لذا [گفته شد که] زیدبنعلی برادر امام باقر آمد خدمت آن حضرت، عرض کرد که من میخواهم بروم قیام کنم، حضرت او را منع کردند، گفتند نه. او هم گوش کرد و نرفت. زمان امام صادق زیدبنعلی رفت قیام کرد. بعد از آنکه زید به شهادت رسید در کوفه، یک نفر از یاران او آمد خدمت امام صادق و جریان شهادت او را گفت. حضرت گریه کردند و بعد فرمودند که آیا تو با زید بودی؟ در جنگ شرکت داشتی؟ گفت بله. فرمودند که آیا در این جنگ کسی از دشمنان را به قتل رساندی؟ گفت بله. فرمود ایکاش در ثواب این کارت، من هم با تو شریک بودم[7]. همینطور در باب محمدبنعبدالله و ابراهیمبنعبدالله که حضرت کمکهای زیادی کردند.[8] بااینکه ذهن آنها صددرصد منطبق نبود با ذهن امام صادق، درعینحال چون حرکت میکردند، حضرت آنها را کمک کرد. در یک روایتی از امام صادق نقل شده که فرمودند: «وَ لَوَدِدتُ اَنَّ الخارِجِیَّ مِن آلِ مُحَمَّدٍ خَرَجَ وَ عَلَیَّ نَفَقَةُ عِیالِهِ»[9] یعنی دوست دارم که خروجکننده و قیامکنندۀ از آل محمد قیام کند و مخارج عیالش با من [باشد]؛ زن و بچهاش را من اداره کنم. و روایاتی وجود دارد که امام صادق علیهالصلاةوالسلام تنها به این تشویقها و گفتنها اکتفا نمیکردند، بلکه پول هم به اینها میرساندند، کمک هم به اینها میکردند؛ گاهی ترویج هم از آنها میکردند. (67/8/8) البته خودشان لازم یا مصلحت نمیدانستند که وارد بشوند. که این دلایلی دارد، که برای بنده این دلایل کاملاً روشن است. یعنی تحلیل زندگی امام صادق، ما را به آنجا میرسانَد که حقیقتاً مصلحت نبوده که امام صادق خودشان وارد این میدان عملی مبارزۀ علنی بشوند. اینهم خط چهارم. (67/3/19)
امام صادق را اینطور باید شناخت، با این دید. واِلّ اینیکه ما خیال کنیم که حضرت یک مرد عالمی بود، مثل بقیۀ علمایی که در آن عصر بودند، و نشسته بود و یکمُشت شاگردی هم داشت، این نبوده. میگویند چهارهزار شاگرد هم داشته حضرت؛ همه خیال میکنند حضرت روی منبر مینشسته، چهارهزار نفر پای منبر حضرت مینشستند؛ کجا این خبرها بود! چهارهزارتا، یعنی در طول زمان و بهمرور؛ در عزلت، در خلوت، در دشواری، در تبعید. یک مدتی هم البته، چند سالی هم در این وسط، در این سی سال ـ که جنگ بین بنیامیه و بنیعباس بود و گرفتاریهای هر دو طرف زیاد بود ـ آن حضرت یکقدری وسعت بیشتری داشتند. فرصت و میدان بیشتری بود و شاید عدۀ بیشتری دور حضرت جمع میشدند در مسجد مدینه و حدیث و احکام یاد میگرفتند از آن حضرت. اینطور نبود که حضرت آزادانه بنشیند و چهارهزار شاگرد را تدریس کنند و تربیت کنند. نباید تصور کرد که امام صادق علیهالصلاةوالسلام کارشان این بود که بنشینند فقط شاگرد تربیت کنند و عالِم درست کنند، و از مکتب ایشان علاوهبر فقیه و محدث و مفسّر، شیمیدان و ریاضیدان و چه و چه، متخرج بشوند و بیایند بیرون و در دنیا نورافشانی کنند. اینها نتایج کار امام صادق است. هدف آن حضرت، یعنی آن جریان اصلی کارِ آن حضرت، همان دو جریانی بود که عرض شد. مبارزه با انحراف اسلام، مبارزه با اشتباه برداشت از اسلام، و بیان دین خالص و ناب و معارف درست و تفسیر واقعی قرآن؛ و نیز جریان کار سیاسی با آن نقاط اصلی که عرض کردم. این یک خلاصه و گلچینی از زندگی امام صادق است. (67/8/8)
پاورقیها
۱.کسی که منکر وجود خداست و معتقد است دنیا ازلی و ابدی است، صانعی ندارد، و پس از زندگی در این دنیا، حشری نخواهد بود.
۲.کسی که امور جهان را به طبیعت نسبت می دهد و به خدا اعتقادی ندارد.
۳.الکافی/ کتاب الصیام/ باب الیوم الذی یشک فیه من شهر رمضان هو او من شعبان/ حدیث7
۴.این شهر در نزدیکی نجف قرار داشت و سفّاح و منصور، دو خلیفۀ اوّل بنیعباس، مدّتی در این شهر اقامت داشتند. پس از ساختهشدن بغداد، پایتختِ این سلسله به بغداد منتقل شد.
۵.الکافی/ کتاب الایمان و الکفر/ باب الکتمان/ حدیث5
۶.الکافی/ کتاب الحج/ باب الوقوف بعرفة و حدّ الموقف/ حدیث10
۷.عیون اخبار الرضا (محمدبنعلیبن بابویه معروف به شیخ صدوق، متوفی 381 ق)/ باب 25/ حدیث7
۸.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و محمدبنعلی و جعفربنمحمد و.../ ابواب تاریخ الامام جعفربنمحمد الصادق/ باب6/ حدیث41
۹.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و.../ ابواب تاریخ سیدالساجدین/ باب11/ حدیث21