رفتن به محتوای اصلی

مدارا

نام‌های دیگر: رفق، ملایمت

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نرمی و سازگاری در برخورد با دیگران و حدود آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در دیدار مسئولان و کارگزاران نظام جمهوری اسلامی— ۱۳۷۲/۱۰/۲۰

سیر زمانی

از ۱۳۷۲ تا ۱۴۰۳
۱۳۷۲۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

یکى از همان چیزهایى که عرض کردم از عوامل انتشار اسلام است، رفق است؛ ما کانَ الرِّفقُ فى شَى‌ءٍ اِلّا زانَه؛[8] رفق یعنى هموارى. رفق به ‌معناى سستى نیست؛ رفق به معناى خاک‌ریز نرم قابل نفوذ نیست؛ رفق یعنى ناهنجار نبودن، ناهموار نبودن، جگرخراش نبودن؛ معناى رفق این است. شما ممکن است یک جسمى داشته باشید، شیئى داشته باشید که از یک عنصر بسیار سختى [مثلاً] از فولاد [باشد] امّا دست که میزنید، دست انسان احساس ناراحتى نمیکند، احساس ناهنجارى و ناهموارى نمیکند؛ نرمى به این معنا؛ هنجار درست؛ این معناى رفق است. گاهى هم ممکن است یک چیزى باشد، دست میزنید، دست را بخراشد و زخم کند، در حالى ‌که جنسش هم آن‌چنان فولادى نیست [بلکه] از یک تکّه چوب است مثلاً؛ چوب را ممکن است کسى ناهموار بتراشد. بعضى‌ها حرف ناحق را، حرف سست را، سخن کم‌محتوا را جورى میگویند که همه را میخراشد. ممکن هم هست یک فکر بامحتوا، یک فکر درست، یک فکر قوى را جورى بیان کرد که با همه‌ى استحکام هیچ ناهنجارى نداشته باشد. ما این‌جور هستیم؛ اسلام این است؛ قرآن این است.
مطلب دیگر هم همین توصیه‌ای است که من همیشه دارم و آن، هم‌افزائی با قوه‌ی مجریه است - قوه‌ی مجریه و قوه‌ی قضائیه، لیکن عمدتاً قوه‌ی مجریه؛ چون سر و کار مجلس با قوه‌ی مجریه است - باید هم‌افزائی کرد. نبایستی کار را جوری تنظیم کرد، جوری پیش برد که معنایش دعوا و اختلاف باشد؛ این در بیرون، روی مردم، خیلی تأثیراتش بد است. گاهی دیده میشود که مثلاً در مجلس، در یک نطقی، در یک اظهار نظری، یک حرفی زده میشود. خب، حرف که زده شد، پرتاب شد دیگر. اگر خدای نکرده حرفی باشد که کسی را یا جمعی را متهم کند، جبرانش به‌آسانی ممکن نیست؛ مردم را ناامید میکند. امروز مسئولین دارند تلاش میکنند، کار میکنند. نگوئید فلان ضعف و فلان ضعف وجود دارد. بنده به ضعفها آگاهم. شاید بنده بعضی از ضعفها را هم بدانم که خیلیهای دیگر ندانند. با وجود این ضعفها، آن چیزی که امروز در قوه‌ی مجریه وجود دارد، یک شاکله‌ی خوب و مطلوب است. در کشور دارد کار انجام میگیرد. خب، بایستی همکاری کرد، باید کمک کرد؛ هم مجلس کمک کند به دولت، هم دولت کمک کند به مجلس؛ هم قانون فصل‌الخطاب است برای عمل دولت، هم گرایشهای دولت و تشخیصهای دولت یک اشاره است به قانونگذار برای کیفیت قانونگذاری. این مسئله با استقلال مجلس منافات ندارد. من نماینده‌ی مجلس هم بودم، رئیس دولت هم بودم؛ من هر دو جا را تجربه کردم. در طول این سالهای متمادی هم، هم مجالس را دیدم، هم دولتها را دیدم. هیچ اشکالی ندارد که یک مجلسی قانون صحیح و درست و قوی و منطقی را جوری تنظیم کند که برای دولت، رفتار طبق آن قانون، عملی باشد، ممکن باشد، آسان باشد. اگر این شد، معنایش این نیست که مجلس استقلال ندارد. بعضیها که شاید میخواهند سر به تن این مجلس هم نباشد، آدم میبیند که شده‌اند دلسوز استقلال مجلس: آقا مجلس استقلال داشته باشد! این هیچ منافاتی با استقلال مجلس ندارد. انسان نگاه کند ببیند دولت چه جوری میتواند عمل کند، چه جوری بهتر میتواند عمل کند، چه جوری آسانتر میتواند عمل کند، قانون را تنظیم کند و در این مجرا بیندازد؛ این ممکن است، هیچ اشکالی هم ندارد. از آن طرف هم وقتی قانون تهیه شد، منجّز شد، دولت موظف است با همه‌ی وجود، با همه‌ی قوا، بدون بهانه‌گیری، طبق آن قانون عمل کند. دو طرف قضیه، اینجوری است؛ یعنی هر دو میتوانند به هم کمک کنند، هم‌افزائی کنند؛ این لازم است، این باید انجام بگیرد. اگر چنانچه از هر دو طرف یک بهانه‌هائی اتفاق افتاد؛ این طرف گفت نه، این قانون را چون دولت اینجوری میخواهد، ما نمیکنیم؛ آن طرف هم گفت چون این قانون، این گوشه‌اش کج است، ما هم زیر بار نمیرویم؛ خب، این که نمیشود؛ اوضاع مملکت نمیچرخد. رفق، خوب است؛ رفق، همسازی، همیاری، مدارا. در باب رفق روایاتی داریم. رفق یعنی سازگاری؛ انسان سازگاری نشان بدهد. آن که آدم نباید با او سازش کند، دشمن است؛ آدم با دوست باید سازگاری نشان دهد. بالاخره باید تحمل کنند؛ یک چیزی را این از آن تحمل کند، یک چیزی را آن از این تحمل کند.

شاهدها (۱۱ پاراگراف)

معنای رفق: ناهموار و خراشنده نبودن نه سستی و نرمی نفوذپذیر

یکى از همان چیزهایى که عرض کردم از عوامل انتشار اسلام است، رفق است؛ ما کانَ الرِّفقُ فى شَى‌ءٍ اِلّا زانَه؛[8] رفق یعنى هموارى. رفق به ‌معناى سستى نیست؛ رفق به معناى خاک‌ریز نرم قابل نفوذ نیست؛ رفق یعنى ناهنجار نبودن، ناهموار نبودن، جگرخراش نبودن؛ معناى رفق این است. شما ممکن است یک جسمى داشته باشید، شیئى داشته باشید که از یک عنصر بسیار سختى [مثلاً] از فولاد [باشد] امّا دست که میزنید، دست انسان احساس ناراحتى نمیکند، احساس ناهنجارى و ناهموارى نمیکند؛ نرمى به این معنا؛ هنجار درست؛ این معناى رفق است. گاهى …

پذیرش جوانان با روی خوش، سماحت و مدارا

… کنید. مطالعه کنید. کتابهائی وجود دارد که میشود از این کتابها استفاده کرد. کتابهائی هست؛ بروید بپرسید، تحقیق کنید از کسانی که اهلش هستند. خودتان را مجهز کنید، مسلح به سلاح معرفت و استدلال کنید، بعد به این کانونهای فرهنگی - هنری بروید و پذیرای جوانها باشید. با روی خوش هم پذیرا باشید؛ با سماحت، با مدارا. فرمود: «و سنّة من نبیّه» ، که ظاهراً عبارت است از «مداراة النّاس» ؛ مدارا کنید. ممکن است ظاهر زننده‌ای داشته باشد؛ داشته باشد. بعضی از همینهائی که در استقبالِ امروز بودند و شما - هم جناب آقای مهمان‌نواز، هم بقیه‌ی آقایان - الان در این تریبون از آنها تعریف کردید، خانمهائی بودند که در عرف معمولی به آنها میگویند «خانم بدحجاب»؛ اشک هم از چشمش دارد میریزد. حالا چه کار کنیم؟ ردش کنید؟ …

مدارای امیرالمؤمنین (ع) با مخالفان و دشمنان

رفتارهای سیاسی امیرالمؤمنین. اولاً تا حد ممکن با مخالفان خودش، حتّی با دشمنان خودش مدارا کرد. اینی که میبینید امیرالمؤمنین سه جنگ را در دوران حدود پنج سالِ حکومت خود مجبور شد و تحمل کرد، بعد از این بود که همه‌‌‌‌‌ی مداراهای لازم انجام گرفته بود. امیرالمؤمنین کسی نبود که بدون رعایت مداراهای لازم با مخالفان، اول دست به شمشیر ببرد. حالا چند تا از جملات امیرالمؤمنین را بشنوید:

احقاق حق با ملایمت و قاطعیت به‌عنوان آخرین چاره

… یک عده حرفی را قبول دارند که شما معتقد به او نیستید، او را قبول ندارید. «و فرقة لاتری هذا و لا ذاک»؛ یک عده‌‌‌‌‌ای هم نه آنطرفی و نه آنطرفی، یک نظر سومی دارند. «فاصبروا»؛ صبر کنید تا امیرالمؤمنین با حکمت کار خود را انجام بدهد. «حتّی ... تؤخذ الحقوق مسمحة»؛ بگذارید با سماح، با ملاطفت، با ملایمت، حق ذیحق را بگیریم، احقاق حق بکنیم. «و اذا لم‌‌‌‌‌اجد بدّا فاخر الدّواء الکىّ»؛[4] تا میتوانیم با تسامح، با سماح، با خوشرفتاری، حق را به حقدار برگردانیم، احقاق حق بکنیم. اگر دیدیم چاره‌‌‌‌‌ای نماند، زیر بار حق نمیروند، آن وقت «اخر الدّواء الکىّ». این یک مثل معروف عربی است؛ «اخر الدّواء الکىّ»؛ یعنی آخرین چاره را دیگر با قاطعیت انجام میدهیم. تا آنجائی که ممکن است، با دارو و مرهم‌‌‌‌‌گذاری عمل میکنیم برای اینکه این زخم را علاج کنیم و شفا بدهیم؛ مرهم میگذاریم؛ وقتی نشد، آخر کار داغ میکنیم؛ چاره‌‌‌‌‌ای …

روش امام همانند امیرالمؤمنین: نخست مدارا و نصیحت، سپس برخورد

خوب، از اول انقلاب در بین همین گروه‌‌‌‌‌هائی که در دوران پیش از انقلاب و در حوادث سالهای مبارزات، همه در کنار هم بودیم، اختلافهائی به وجود آمد. امام (رضوان اللَّه تعالی علیه) با همه‌‌‌‌‌ی این اختلافات یک جور برخورد نکرد. همین طور که در روش امیرالمؤمنین عرض کردیم، روش امام (رضوان اللَّه علیه) هم همین جور بود؛ یعنی اول با مدارا، با نصیحت؛ لیکن آن وقتی که اقتضاء کرد، برخورد کرد. یک گروه مربوط به دولت موقت بودند و مشکلات آنها بود، یک گروه آن کسانی بودند که علیه لایحه‌‌‌‌‌ی قصاص آن حرکت را انجام دادند، یک گروه حتّی کار را به ترور و درگیریهای خیابانی کشیدند؛ با هر کدام از اینها امام یک نحوی برخورد کرد. در سطوح بالای حکومت هم بود؛ …

نرمش و مهربانی بدون ضعف و بدون پذیرش سخن نادرست در برخورد با مخاطب

و البتّه خصوصیّت سوّم هم اخلاق و به‌اصطلاح آن عقل معاشرت است که «وَ لَو کُنتَ فَظًّا غَلیظَ القَلبِ لَا‌نفَ‌ضّوا مِن حَ‌ولِکَ‌»؛[15] بایستى با مهربانى [رفتار کرد]، منتها مهربانى‌اى بدون ضعف؛ لینٍ فی غَیرِ ضعف،[16] یک جاهایى در بعضى از تعبیرات هست؛ نرمش قدرتمندانه. نه اینکه حالا انسان آن‌قدر لیّن باشد که هر چه گفتند، حرف غلط و نادرست و ناجور و مانند اینها را قبول کند و بپذیرد، براى اینکه میخواهد روى خوش نشان بدهد، طرف خوشش بیاید؛ نه، اینکه لیّن نیست، این ضعف است؛ یعنى آن بُرندگى را با نرمش همراه بکند، مثل تأثیرى که قطرات آب بر روى یک سنگ میگذارد که با همان لین طبیعى خودش، آن‌قدر میچکد روى این سنگ که این سنگ را تحت‌ تأثیر قرار میدهد و گود میکند؛ این‌جور [باید باشد]؛ لین به این معنا؛ با …

رفق به معنای سازگاری و مدارا با دوست، نه با دشمن

… افتاد؛ این طرف گفت نه، این قانون را چون دولت اینجوری میخواهد، ما نمیکنیم؛ آن طرف هم گفت چون این قانون، این گوشه‌اش کج است، ما هم زیر بار نمیرویم؛ خب، این که نمیشود؛ اوضاع مملکت نمیچرخد. رفق، خوب است؛ رفق، همسازی، همیاری، مدارا. در باب رفق روایاتی داریم. رفق یعنی سازگاری؛ انسان سازگاری نشان بدهد. آن که آدم نباید با او سازش کند، دشمن است؛ آدم با دوست باید سازگاری نشان دهد. بالاخره باید تحمل کنند؛ یک چیزی را این از آن تحمل کند، یک چیزی را آن از این تحمل کند.

پیشگیری از نزاعی بزرگ در کشور با صبر و پرهیز از واکنش در اختلاف

… اختلافات نظری‌ای که منتهی میشد به اختلاف عملی در عرصه. خب میدانید در اداره‌ی کشور این چیزها وجود دارد دیگر؛ ایشان می‌‌آمد به بنده هم میگفت، مطرح میکرد، مواردی را ذکر میکرد، اوقاتش هم تلخ میشد، امّا در عین حال ایشان با آن طرفهای مورد نظر با مدارا رفتار میکرد. ایشان در یک موردی یک اختلافی با یک جایی داشتند، من گفتم شما اصلاً عکس‌العمل نشان ندهید؛ خیلی سخت بود برایش، [امّا] اصلاً عکس‌العمل نشان نداد، یعنی واقعاً مدارا کرد؛ [در حالی] که اگر ایشان مثلاً این صبر و این تحمّل را نداشت، بنا بود یک دعوای بزرگی در کشور راه بیفتد. ایشان این‌جوری بود.

برخورد مهربانانه حتی با مخالف عقیدهٔ دینی که تعرضی نمی‌کند

… نیروهای مؤمن و حزب‌الّلهی و بسیجی، هرجایی که درمیمانند، از مشت استفاده میکنند؛ نه، ما به مشت احتیاجی نداریم. البته از مشت و بالاتر از مشت هم استفاده میکنیم؛ اما در مقابل امریکا و اسرائیل و دشمن حقیقی و آن کسی که احیاناً در فهم موقعیت سیاسی کشور اشتباه میکند. ما حتّی با کسی که مخالف عقیده‌ی دینیمان است - و البته تعرّضی هم نمیکند - باید با رفتار مهربانانه و بزرگوارانه برخورد کنیم.

درخواست صلح و مدارا با دشمنان جز دشمنان در راه خدا

… و هم درس امور اجتماعی است. (76/9/13) [مثلاً] در دعای چهل‌وچهارم از دعاهای صحیفۀ سجادیه ـ دعای ورود در ماه رمضان که دعای عجیبی است، و وقتی وارد ماه رمضان می‌شدند، این دعا را امام سجاد می‌خواند ـ [حضرت] چیزهایی را از خدای متعال برای ماه رمضان درخواست می‌کند. از جملۀ این چیزهایی که درخواست می‌کند، این است: «وَ اَنْ نُسالِمَ مَنْ عادانا» پروردگارا! از تو می‌خواهیم که با همۀ دشمنانِ خودمان صلح کنیم، سِلم و مدارا پیشه کنیم. بعد بلافاصله می‌فرماید: «حاشَی مَن عُودِیَ فیکَ وَ لَکَ» مگر آن دشمنی که من به‌خاطر تو با او دشمنی کردم، در راه تو با او دشمنی کردم؛ «فَاِنَّهُ العَدُوُّ الَّذی لا نُوالیهِ، وَ الحِزبُ الَّذی لا نُصافیهِ» این دشمنی است که ما هرگز با او دَم از آشتی نخواهیم زد، دل ما با او صاف نخواهد شد. (89/3/14)

مصلحت نبودن طرد مطلق دیگران در مسائل درجهٔ دو

… همدیگر را تحمل کنید. اصولی هست، محورهائی هست؛ اصل این است که در این اصول همدل باشیم. ممکن است در صد تا از فروع، افراد با همدیگر اختلاف داشته باشند، باشد؛ این منافات ندارد با اجتماع، با جمیع شدن، مجتمع شدن؛ اینها باید ملاک باشد. در گفتارمان مراقب باشیم. رد دیگران، طرد دیگران، به طور مطلق در سر مسائل درجه‌ی دو، مصلحت نیست. امروز ملت ایران، یک ملت یکپارچه است؛ یک ملت متحد است؛ این اتحاد را باید قدر دانست. ایجاد اختلاف نباید کرد.