درس عاشورا یک درس نیست، یک کتاب درس است. و اگر جامعۀ اسلامی ما بخواهد آنطوریکه حق اوست و شایستۀ اوست، آقا زندگی بکند، اگر امت اسلامی ما بخواهد استقلال خود و شرف خود و دین خود را در دنیای مادی امروز و در میان توفان سیاستهای مخالف حفظ کند، باید درسهای عاشورا را درست بفهمد و به یکایک آنها عمل کند. (67/5/28) در ماجرای حسینبنعلی علیهالصلاةوالسلام باید ژرفنگری کنیم و دقتنظر به خرج بدهیم. خب، خیلیها در دنیا قیام کردند، رهبری داشتند، کشته هم شدند؛ در بین اینها، از اولاد پیغمبران، از اولاد ائمه هم کم نبودند، اما سیدالشهدا یک نفر است. حادثۀ کربلا، یک حادثۀ منحصربهفرد است. شهدای کربلا، یک جایگاه انحصاری برای خودشان دارند. چرا؟ پاسخ این چرا باید در طبیعت حادثه جستجو بشود؛ و همان است که به ما درس میدهد.
یک خصوصیت این است که حرکت حسینبنعلی یک حرکتی بود خالصاً مخلصاً، بدون هیچ شائبه، برای خدا و دین و اصلاح جامعۀ مسلمین؛ این خصوصیت اول. خیلی مهم است.
اینیکه حسینبنعلی علیهالسلام فرمود: «وَ اَنّى لَمْ اَخرُجْ اَشِراً وَ لا بَطِراً وَ لا مُفسِداً وَلا ظالِماً»[1] در این حرکت ما، خودنمایی، خود نشاندادن نیست؛ برای خود چیزی طلبیدن نیست؛ نمایش نیست؛ ذرهای ستم نیست، ذرهای فساد نیست «وَ اِنَّمَا خَرَجتُ لِطَلَبِ الاِصلاحِ فی اُمَّةِ جَدِّی». «اِنَّمَا»، فقط! [برای اصلاحِ امت جدم قیام کردم]. این خیلی نکتۀ مهمی است. هیچ قصد و غرض دیگری، آن نیت پاک و آن ذهن خورشیدگون را مکدر نمیکند. ببینید؛ قرآن کریم، وقتیکه با مسلمانها در صدر اسلام سخن میگوید، میفرماید: «وَ لا تَکونوا کَالَّذینَ خَرَجوا مِن دیارِهِم بَطَرًا وَ رِئآءَ النّاسِ»[2]، اینجا هم امام حسین میگوید: «وَ اَنّی لَمْ اَخْرُجْ اَشِراً وَ لا بَطِراً».
دو خط است؛ دو جریان است. [یکی] آنکسانیکه قرآن میگوید مثل آنها نباشید، که «بَطَراً» از روی غرور، خودخواهی، نفسپرستی [خارج میشوند]؛ یعنی چیزی که در او نیست، اخلاص است. فقط «خود»، فقط «من» مطرح است در حرکت آن خط فاسد. «وَ رِئآءَ النّاس» خودش را آرایش کرده، بر اسب قیمتی سوار شده، جواهرات را به خودش آویزان کرده، رَجَزهایی خوانده، از مکه دارد خارج میشود، به کجا؟ به میدان جنگ. اتفاقاً میدان جنگ هم میدانی است که همین آدم و دهها مثل او، در آن به خاکِ هلاک خواهند غلتید؛ اما خارجشدن او اینطوری است، فقط نفْس در او وجود دارد.
این یک طرف. بهترین نمونه برای نقطۀ مقابلش هم حسینبنعلی است؛ در او هیچ خودخواهی و خود و من و منافع شخصی و منافع قومی و منافع گروهی وجود ندارد. این اولین خصوصیت نهضت حسینبنعلی است. هرچه مایۀ اخلاص در من و شما بیشتر باشد در آن کاری که انجام میدهیم، آن کار، ارزش بیشتری پیدا میکند، هر کاری. هرچه از قطب اخلاص دور شدیم، بهسمت قطب خودپرستی و خودخواهی و برای خود کارکردن و به فکر خود بودن و منافع شخصی و منافع قومی و این چیزها نزدیک شدیم ـ که یک طیفی است دیگر، بین آن اخلاص مطلق و بین خودخواهی مطلق، یک میدان وسیعی است ـ ارزش کار ما کمتر میشود؛ برکتش کمتر میشود؛ ماندگاریاش هم کمتر میشود؛ این خاصیت این قضیه است. هرچه که ناخالصی در این جنس باشد، زودتر فاسد میشود. اگر ناب باشد، هرگز فاسد نمیشود. حالا اگر بخواهیم به محسوسات مثال بزنیم، این آلیاژ اگر صددرصد طلا باشد، فاسدشدنی نیست، زنگخوردنی نیست؛ به هر اندازهای که مس و آهن و بقیۀ مواد کمقیمت داخل این آلیاژ باشد، فساد آن، ازبینرفتن آن بیشتر است. این یک قاعدۀ کلی است.
حالا در محسوسات مثال زدیم، اما در معنویات، این موازنهها بسیار دقیقتر است. ما نمیفهمیم بهحسب دید مادی معمولی ـ اهل معنا چرا، اهل بصیرت چرا، آنها میفهمند ـ ولی خدای متعال، که نقّاد[3] این قضیه، صرّاف و زرگر این ماجراست، «فَاِنَّ النّاقِدَ بَصیرٌ بَصیرٌ»[4]. یک سرِ سوزن ناخالصی در کار ما [باشد]، کار ما را به همان اندازه کمارزش میکند، از ماندگاری آن میکاهد، و خدای متعال، ناقد بصیری است.
کار امام حسین علیهالسلام از آنهایی است که یک سرِ سوزن ناخالصی در آن نیست. لذا شما میبینید این جنس ناب، تا حالا مانده است و تا ابد هم خواهد ماند، تا ابد...کسانی پیغمبر را قبول ندارند ـ که جد اوست ـ اما حسین را قبول دارند! پدرش علی را قبول ندارند، او را قبول دارند! خدا را قبول ندارند ـ خدای حسینبنعلی را ـ اما درمقابلِ حسینبنعلی، سر تعظیم فرودمیآورند! ببینید، این همان خلوص است. (72/10/26)
یک نکتۀ دیگر که آنهم در مجموعۀ نهضت حسینبنعلی علیهالسلام خیلی مهم است، این است که ـ البته آنهم به یک معنا برمیگردد به قوّت نیروی اخلاص، اما خود آن مهم است ـ در هیچ حادثهای از حوادث خونبار صدر اسلام، بهاندازۀ حادثۀ کربلا، غربت و بیکسی و تنهایی وجود نداشت، در هیچ حادثهای. این تاریخ اسلام است، هرکس میخواهد نگاه کند.
بنده دقت کردم، هیچ حادثهای مثل حادثۀ کربلا نیست. در حوادث صدر اسلام، یک تعداد جنگهای صدر اسلام بودند؛ جنگهای پیغمبر، جنگهای امیرالمؤمنین. خب یک حکومتی بود، یک دولتی بود، مردمی داشتند، سربازانی هم جدا میشدند از این جمعیت مردم، میرفتند به میدان جنگ، پشت سرشان دعای مادران، آرزوی خواهران، تحسین بینندگان، تشویق رهبر عظیمالقدری مثل پیغمبر یا امیرالمؤمنین؛ درمقابل پیغمبر میرفتند جانشان را فدا میکردند؛ کار سختی نبود. (72/10/26)
در یکی از جنگهای صدر اسلام، وقتیکه دو لشکرِ حق و باطل درمقابل هم صف کشیدند و کسانی چون پیغمبر و امیرالمؤمنین علیهماالسلام در رأس جبهۀ حق قرار داشتند، پیغمبر از سپاهیان خود پرسید: چه کسی حاضر است به میدان برود و فلان جنگجوی معروفِ سپاه دشمن را از پای درآورد؟ جوانی از سپاهیان اسلام داوطلب شد. پیغمبر دستی بر سر او کشید و او را بدرقه کرد. مسلمانان هم برایش دعا کردند، او هم به میدان نبرد رفت، جهاد کرد و کشته شد. (73/3/17) این کار سختی نیست. چقدر از ماها الان آرزو داریم اشارۀ لطفی ازطرف ولیّ غایب ما بشود، جانمان را قربان کنیم!
وقتی انسان میبیند درمقابل رهبرش و جلوی چشم او [است]، آنهمه تشویق هم پشت سر؛ بعد هم معلوم بود دارند میجنگند تا پیروز بشوند و دشمن را شکست بدهند، با امید پیروزی میجنگیدند. خیلی سخت نیست اینطور جنگی، درمقابل آنچه که در واقعۀ عاشورا میبینیم. بعضی دیگر از حوادث هم بود که آنها هم حادثههای غریبانهای بود نسبتاً؛ مثلاً حوادث امامزادهها؛ حسنیّون در زمان ائمه علیهمالسلام. اما همۀ آنها هم میدانستند که پشت سرشان امامی وجود دارد مثل امام صادق، مثل موسیبنجعفر علیهالصلاةوالسلام، مثل امام هشتم؛ رهبرْ اوست، آقا اوست، ناظر و حاضر اوست؛ هوای آنها را دارد، اهلوعیال آنها را رسیدگی میکند. ..جامعۀ بزرگ شیعه بود، تحسینشان میکردند؛ تمجیدشان میکردند؛ بالاخره یک دلگرمیای به بیرونِ میدان جنگ داشتند. اما در حادثۀ کربلا، اصل قضایا و لُبّ لباب اسلام که همه قبول داشتند او را، یعنی خود حسینبنعلی، در حادثه است و بناست شهید بشود. و این را خود او هم میداند، اصحاب نزدیک هم میدانند. در سطح این دنیای بزرگ و این کشور اسلامی عریض و طویل، هیچ امیدی به هیچ جا، به احدی ندارد؛ غریب محض. بعضی از بزرگان دنیای اسلام در آن روز، کسانی بودند که از کشتهشدن حسینبنعلی غمشان نبود؛ او را برای دنیای خودشان مضر میدانستند! عدهای هم که غمشان بود، آنقدر اهتمامی به این قضیه نمیکردند...هیچ امیدی از بیرونِ این میدان مبارزۀ غمآلوده و سرشار از محنت، وجود نداشت. هرچه بود در همین میدان کربلا بود و بس! همۀ امیدها خلاصه شده بود در همین جمع؛ آنوقت این جمع هم دل داده به شهادت. بعد از کشتهشدن هم ـ برحسب موازین ظاهری ـ کسی برای آنها یک فاتحه نمیگرفت. (72/10/26)
شرایط حولوحوش روز عاشورای حسین یک شرایط استثنایی بود. فرق است بین آن سرداری که با تکیه بر نیروهای عظیم خود و با عِده و عُدّۀ خود در یک میدان جنگ رویاروی، با حماسه، با شجاعت میجنگد تا پیروز بشود، و اگر شهادت هم نصیبش شد، البته شهادت را میپذیرد؛ ..درحالیکه افتخار با اوست، مردم چشم انتظار او هستند، به نام او و به یاد او سرودخوانی میکنند و او را و فتح او را و جنگ او را و شهادت او را ستایش میکنند، اوضاعواحوال در جریان حرکت اوست، البته اینهم یک فداکاری بزرگی است، اما فرق است بین این و آن فداکارانی که در یک دنیای پر از ظلمت و در هنگامیکه قدرت و حکومت متعلق به ستمگران و دژخیمان است، و درحالیکه همهچیز به آنها میگوید سرجایتان بنشینید و نروید جلو، هم زن و فرزند، هم محیط اجتماعی، هم دستگاه حاکم، هم آسایشها و راحتیها، همهچیز به آنها میگوید حرکت نکنید، هیچکس هم به نامشان و به یادشان سرود افتخار نمیخواند، اینها تنها حرکت میکنند. درحقیقت تنهای تنها، هفتادودو نفر درمقابل میلیونها انسانی که در همان جامعه، گرداگرد آنها را گرفتند و دههاهزار گرگ خونخواری که در همان صحنۀ نبرد، آنها را احاطه کردند. میآیند در میان یکچنین دریایی از فشار و تهدید و رنج و درد میایستند، میدانند که پیروزی نیست ـ پیروزی ظاهری ـ میدانند که نجاتی نیست از این دریای خون، میدانند که کشتهشدن حتمی است، و میدانند که بعد از کشتهشدن، در میان میلیونها مردم آن روز کشور اسلامی، کسی به نام آنها سرود آزادی نخواهد خواند، و به یاد آنها گلافشانی نخواهد کرد. خانوادههای آنها تسلّ داده نخواهند شد، به بازماندگان آنها هیچگونه مهر و لطف و محبتی نخواهد شد. (67/6/6)
در حادثۀ عاشورای امام حسین علیهالسلام حتی کسانی مانند عبداللهبنعباس و عبداللهبنجعفر که خودشان جزو خاندان بنیهاشم و از همین شجرۀ طیبهاند، جرئت نمیکنند در مکه یا مدینه بایستند، فریاد بزنند و به نامِ امام حسین علیهالسلام شعار بدهند. چنین مبارزهای غریبانه است و مبارزۀ غریبانه، سختترینِ مبارزههاست. همه با انسان، دشمن. همه از انسان، رویگردان. در مبارزۀ امام حسین علیهالسلام حتی برخی از دوستان هم مُعرض[5] هستند. چنانکه به یکی از آنها فرمود بیا به من کمک کن. و او بهجای کمک، اسبش را برای حضرت فرستاد و گفت از اسب من استفاده کن!
غربت از این بالاتر و مبارزه از این غریبانهتر! آنوقت در این مبارزۀ غریبانه، عزیزترین عزیزانش درمقابل چشمش قربانی شوند. پسرانش، برادرزادههایش، برادرانش و پسرعموهایش؛ این گلهای بنیهاشم، پرپر شوند و در مقابلش روی زمین بریزند و حتی کودک ششماههاش هم کشته شود!
علاوهبر همۀ این مصیبتها، میداند بهمجرداینکه جان از جسم مطهرش خارج شود، عیالات بیپناه و بیدفاعش، مورد تهاجم قرار خواهند گرفت. میداند که گرگهای گرسنه، به دختران خردسال و جوانش حملهور میشوند، دلهای آنها را میترسانند؛ اموال آنها را غارت میکنند؛ آنها را به اسارت میگیرند و مورد اهانت قرار میدهند. میداند که به دختر والای امیرالمؤمنین علیهالسلام زینب کبری سلاماللهعلیها که جزو شخصیتهای بارز دنیای اسلام است، جسارت میکنند. اینها را هم میداند.
بر همۀ اینها، تشنگی خود و اهلوعیالش را اضافه کنید؛ کودکان خردسال تشنه، دختربچهها تشنه، پیرها تشنه، حتی کودکِ شیرخواره تشنه. میتوانید تصور کنید که این مبارزه چقدر سخت است؟ (73/3/17)
آنجا که بزرگان میترسند، آنجا که دشمن چهرۀ بسیار خشنی را از خود نشان میدهد، آنجا که همه احساس میکنند اگر وارد میدان شوند، میدان غریبانهای آنها را در خود خواهد گرفت؛ آنجاست که جوهرها و باطن افراد شناخته میشود. (71/4/10) لذاست که هیچکس با شهدای کربلا قابل مقایسه نیست؛ نه امروز، نه دیروز، نه از اول اسلام و نه تا آن زمانی که خدای متعال بداند و بخواهد. ممتازند آن شهدا. (72/10/26) بین هزاران پیرمرد مبارزِ جانبازِ فداکار، یک حبیببنمظاهر دیگر پیدا نمیکنید، و در میان جوانان یک علیاکبر دیگر مشاهده نمیکنید. (67/6/6)
سیدالشهدا علیهالصلاةوالسلام میدانست که بعد از شهادت او، دشمن تمام فضای جامعه و دنیای آن روز را از تبلیغاتِ ضدِ او پر خواهد کرد. امام حسین علیهالسلام کسی نبود که زمان و دشمن را نشناسد. میدانست دشمن چه خباثتهایی خواهد کرد. درعینحال، این ایمان و امید را داشت که همین حرکت مظلومانه و غریبانۀ او بالاخره دشمن را، هم در کوتاهمدت و هم در بلندمدت، شکست خواهد داد، و همینطور هم شد. خطاست اگر کسی خیال کند که امام حسین علیهالسلام شکست خورد. کشتهشدن، شکستخوردن نیست. آنکسیکه در جبهۀ جنگ کشته میشود، شکست نخورده است. آنکس که به هدف خود نمیرسد، شکست خورده.
هدف دشمنان امام حسین علیهالسلام این بود که اسلام و یادگارهای نبوت را از زمین براندازند. اینها شکست خوردند، چون اینطور نشد. هدف امام حسین علیهالسلام این بود که در برنامۀ یکپارچۀ دشمنان اسلام، که همهجا را به رنگ دلخواه خودشان درآورده بودند یا قصد داشتند درآوردند، رخنه ایجاد شود؛ اسلام و ندای مظلومیت و حقانیت آن در همهجا سر داده شود و بالاخره دشمن اسلام، مغلوب شود، و این شد. هم در کوتاهمدت امام حسین علیهالسلام پیروز شد و هم در بلندمدت.
در کوتاهمدت بهاینترتیب که خود قیام و شهادت مظلومانه و اسارت خاندان آن بزرگوار، نظام حکومت بنیامیه را متزلزل کرد. بعد از همین حادثه بود که در دنیای اسلام، در مدینه، در مکه حوادثی پیش آمد، و بالاخره منجر به نابودی سلسلۀ آل ابیسفیان شد. به فاصلۀ سه چهار سال، سلسلۀ آل ابیسفیان بهکلی برافتادند و از بین رفتند. چه کسی خیال میکرد این دشمنی که امام حسین علیهالسلام را مظلومانه در کربلا به شهادت رسانده بود، آنطور مغلوبِ انعکاسِ فریادِ امام حسین علیهالسلام شود؛ آنهم در سه یا چهار سال!
در درازمدت هم امام حسین علیهالسلام پیروز شد. شما نگاه کنید به تاریخ اسلام، ببینید چقدر دین در دنیا رشد کرد! چقدر اسلام ریشهدار شد! ملتهای اسلامی پدیدار شدند و رشد کردند! علوم اسلامی پیشرفت کرد، فقه اسلامی پیشرفت کرد و بالاخره بعد از گذشت قرنها، امروز پرچم اسلام بر فراز بلندترین بامهای دنیا در اهتزاز است. آیا یزید و خانوادۀ یزید به اینکه اسلام اینطور، روزبهروز رشد کند، راضی بودند؟ آنها میخواستند ریشۀ اسلام را بکَنند؛ میخواستند از قرآن و پیغمبر اسلام، اسمی باقی نگذارند. اما میبینیم که درست بهعکس شد. (71/4/10)
قلۀ غربت را حسینبنعلی و یارانش ـ بزرگوارانی که ما اینطور برایشان سینه میزنیم و اشک میریزیم و آنها را از فرزندان خودمان بیشتر دوست میداریم ـ پیمودند و فایدهاش این شد که امروز اسلام زنده است. و حادثۀ کربلا، نهفقط در قطعهزمینی کوچک، بلکه در منطقۀ عظیمی از محیط زیست بشر امروز زنده است. کربلا همهجا هست؛ در ادبیات، در فرهنگ، در سنتها، در اعتقادها و در میان دلها. (72/10/26) لذاست که نقل میکنند از رهبران بزرگ دنیای معاصر ـ حتی آنهایی که مسلمان هم نیستند ـ که گفتهاند: ما راه مبارزه را از حسینبنعلی یاد گرفتیم.
پس آن مبارز و مجاهد فیسبیلالله که آنطور مظلومانه درمقابل دنیا ایستاد و خونش ریخته شد و خاندانش به اسارت رفتند، از همه جهت بر دشمن خود پیروز شد. این برای ملتها یک درس است. انقلاب خود ما هم یکی از همین مثالهاست. مردم ما هم از حسینبنعلی یاد گرفتند. فهمیدند که کشتهشدن، دلیل مغلوبشدن نیست. فهمیدند که درمقابل دشمن علیالظاهر مسلط، عقبنشینیکردن، موجب بدبختی و روسیاهی است. و دشمن هرچه باعظمت باشد، اگر جناح مؤمن و فئۀ[6] مؤمنه، با توکل به خدا مجاهدت کند درمقابل او، بالاخره شکست با دشمن است و پیروزی با فئۀ مؤمنه است. (71/4/10) غریببودن و مظلومبودن، بهمعنای ضعیفبودن نیست. (72/10/26)
شهدای کربلا این است عظمتشان! یعنی برای احساس تکلیف، که همان جهاد در راه خدا و در راه دین بود، از عظمت دشمن نترسیدند؛ از تنهایی خود، احساس وحشت نکردند؛ کمبودن عدۀ خود را مجوّزی قرار ندادند برای گریختن از مقابل دشمن. این است که یک آدم را، یک رهبر را، یک ملت را عظمت میبخشد: نترسیدن از عظمت پوشالی دشمن.
..بدانید که کربلا الگوی همیشگی ماست. کربلا یک مثالی است برای اینکه درمقابل عظمت دشمن، انسان نباید دچار تردید شود. این یک الگوی امتحانشده هم هست. (71/4/10) مظلومیت و غربت باید ما را قویتر کند. من میگویم این نعمتِ خداست...این خیلی نعمتِ بزرگی است؛ تنهاماندن، متکینشدن به غیر خداست. در دعاها بارها داریم: «یا مَلاذَ مَن لا مَلاذَ لَهُ»، «یا عَونَ مَن لاعَونَ لَهُ»، «یا حِصنَ مَن لا حِصنَ لَهُ»[7]. چقدر زیباست، چقدر شیرین است که انسان هیچ کمکی نداشته باشد، تا بتواند بگوید: «یا عَونَ مَن لاعَونَ لَهُ»؛ شیرینترین حرفها این است. اگر کسی ما را کمک کند که نمیتوانیم بگوییم «یا عَونَ مَن لاعَونَ لَهُ» ای کمکِ کسی که هیچ کمکی ندارد! خب ما که کمکی دنیایی داریم. اگر به جایی غیر خدا امید داشتیم که نمیتوانستیم با شور و شوق عرض کنیم «یا رَجاءَ مَن لا رَجاءَ لَهُ» ای امید کسی که به هیچکس دیگری جز تو امیدی ندارد!
حالا که این ملت، به هیچ قدرتی،..امید ندارد و از آنها جز بدی و نیش ندیده است، میتواند با خدای متعال، با خدای خودش، با مولای خودش، با عزیز خودش، با محبوب خودش، با صدق و صفا حرف بزند، بگوید: «یا رَجاءَ مَن لا رَجاءَ لَهُ» امید ما به توست. و این است که به یک ملت قوّت میدهد. (72/10/26)
اساس دین با عاشورا پیوند خورده و به برکت عاشورا هم باقی مانده است. اگر فداکاری بزرگِ حسینبنعلی علیهالسلام نمیبود ـ که این فداکاری، وجدان تاریخ را بهکلی متوجه و بیدار کرد ـ در همان قرن اول یا نیمۀ قرن دوم هجری، بساط اسلام بهکلی برچیده میشد. (72/3/26) فداکاری حسینبنعلی در عاشورا و در حادثۀ کربلا، یکی از فداکاریهای بزرگ در راه دین بود، و با خصوصیاتی که داشت، بالاترین نوع فداکاری و دشوارترین نوع فداکاری. انتخاب زمان، که کِی فداکاری خواهیم کرد؟ و کجا؟ کدام صحنه؟ این خیلی مهم است. حسینبنعلی علیهالسلام زمان را طوری دقیق انتخاب کرد که درست بر روی مرز مرگ و حیات اسلام حرکت کرد. اینسوی مرز مرگ اسلام بود، و آنسو حیات اسلام. و حسین با حرکت خودش موجب شد که اسلام زنده بماند و برای اینکه اسلام زنده بماند، از تمام امکاناتی که یک انسان برای فداکاری دارد، استفاده کند؛ از تمام امکانات؛ برای فداشدن و این فداکاری را در حد اعلا بزرگکردن.
آن روز اگر امام حسین علیهالسلام درمقابل یزید قیام نمیکرد، دیگر مسئله این نبود که اسلام ناقص خواهد شد یا دچار انحرافی خواهد شد، بلکه مسئله این بود که دیگر از اسلام هیچ اثری باقی نمیماند. و امام حسین درمقابل این حرکتی که ازطرف دستگاه حاکمیت، آن روز برای نابودکردن اسلام شروع شده بود، ایستاد؛ بهعنوان متولّیِ این چیزی که داشت قربانی میشد. ایستاد و نگذاشت. و خود را سپر بلای اسلام قرار داد و چون وضعیت فداکاری، فوقالعاده بزرگ و ازلحاظ مصیبت بینظیر بود، بازتابی که در ذهنیت آن روز و فردای تاریخ آن روز ایجاد کرد، اسلام را نگه داشت. حقیقتاً این معنا درست است. این حدیث «حُسَیْنٌ مِنّی وَ اَنَا مِن حُسَینٍ»[8] از قول پیغمبر نقل شده است که حسین از من است و من از حسینم. من نمیدانم سند این حدیث چطور است، اما اگر سند این حدیث درست باشد، مضمون این حدیث برای من مثل آفتاب روشن است. معلوم است که عظمت پیغمبر، بقای دین پیغمبر، بقای زحمات پیغمبر، ضایعنشدن محصول آنهمه تلاش و فداکاری، جز با کاری که حسینبنعلی کرد، امکان نداشت. و نوع مصیبت، نوع مصیبتی است که شبیه این را ما دیگر نداریم.
..آن کربلا با همۀ کربلاهای دیگر از زمین تا آسمان متفاوت است، با شهادت امیرالمؤمنین از زمین تا آسمان، با شهادت امام حسن از زمین تا آسمان، با همۀ شهادتهای دیگر همینطور. که فرمودند: «لا یَومَ کَیَومِکَ یا اَباعَبدِاللهِ»[9] هیچ روزی مثل روز عاشورا و روز حادثۀ کربلا وجود نداشته است. اختناق مطلق، غربت مطلق برای مبارزان؛ و بااینکه همۀ مسائل بر سر یک نفر دور میزند، تمام ذخیرههای ایمان حقیقی در آن روز به کمک آن یک نفر میشتابند و در فداکاری با او سهیم میشوند؛ که خود آن حضرت در شب عاشورا فرمود که من بهترین اصحابی که دیدهام شما هستید، و باوفاترین و نیکوعملترین خویشاوندانی که دیدهام، شما خویشاوندان هستید. برادر، خواهر، فرزند، پسرِ برادر، پسرِ خواهر، چرا اینها میآیند خودشان را سپر بلای امام حسین قرار میدهند، درحالیکه یقین دارند کشته میشوند؟ این همان فداکاری عظیم و بزرگ و بینظیر است. این یک درس است، ما باید فداکاری کنیم. عزیزان! بدون فداکاری و بدون روح ایثار، هیچ هدفی بهدست نخواهد آمد. هیچ دعوت و حرکتی پیش نخواهد رفت، ممکن نیست. امیرالمؤمنین در دوران خلافت به بعضی از مردم زمان خودش که سستی میکردند، میفرمود: «وَ لَعَمری لَو کُنّا نَأتی ما اَتَیتُم ما قامَ لِلدّینِ عَمُودٌ وَ لَا اخضَرَّ لِلایمانِ عودٌ»[10] اگر ما اینطور که شما عمل میکنید، عمل میکردیم، یک پایه برای دین باقی نمیماند یا بنا نمیشد، و یک شاخۀ این نهال، سبز نمیشد؛ فداکاری لازم است.
..اگر برای دین، برای آرمانهای دینی، برای تحقق اهدافی که اسلام تعیین کرده و تعریف کرده، فداکاری نشود و تحمل سختی نشود، این هدفها تحقق پیدا نخواهند کرد. این سنت طبیعی است، این سنت الهی است، این قانون آفرینش است. تحمل سختی لازم است تا انسان بتواند به راهها برسد. مگر میشود بدون تحمل مشکلات به هدفهای بزرگ رسید؟ «اِنَّکَ کادِحٌ اِلَی رَبِّکَ کَدحاً فَمُلاقیهِ»[11] راه بهسوی خدا هم همین است، با سختی همراه است، اما در نهایتش هم لقای الهی هست. (67/6/2)
[نهایتِ] همۀ این تلاشها و زحمتها، همین است که «فَمُلاقیهِ» ملاقات کند. اگر کسی موطّن[12] در لقاءالله است و بر لقاءالله توطین نفس کرده است، «فَلیَرحَل مَعَنا»[13] باید با حسین راه بیفتد. نمیشود در خانه نشست. نمیشود به دنیا و تمتّعات دنیا چسبید و از راه حسین غافل شد. باید راه بیفتیم. (74/3/3) یک ملت اگر از حق خودش، از شرف خودش، از راه خودش، از آرمانهای خودش، از حرف حساب خودش، دفاع سرسختانه و جانانه نکند، آن ملت در صحنۀ روزگار باقی نمیماند، اگر هم بماند، یک ملت ذلیل و برده خواهد بود. (67/6/2)
بزرگترین افتخار انسان این است که قدرت داشته باشد در راه خدا ایثار کند؛ تا بتواند با ایثار خود، با فداکاری خود، با بذلی که در راه خدا میکند، راه سعادت انسانها را باز کند، دین خدا را زنده کند. (62/2/13) همیشه میشود از دین دفاع کرد، با ارادۀ راسخ و با روح فداکاری و شهادتطلبی. حسینبنعلی علیهالسلام در شرایطی این دفاع را انجام داد که در دنیای بزرگ آن روز تنها بود...حسینبنعلی علیهالسلام مگر چشمانتظار کمک بود؟ و مگر با کمکنکردن کار را متوقف میکرد؟ متوقف نکرد. آنوقتیکه حسینبنعلی علیهالسلام در بین راه اطلاع پیدا کرد که مردم کوفه به او یاری نخواهند رساند، و فهمید که تنها مانده، راه را رها نکرد. آنوقتیکه همۀ یارانش در صحرای کربلا به شهادت رسیدند و او و جمعی از زنان و کودکان تنها ماندند، دفاع و مجاهدت را رها نکرد. تا لحظۀ آخر اگر امام حسین تسلیم میشد، یزیدیها حاضر بودند با او بسازند؛ اما تسلیم نشد. (67/5/28) حسینبنعلی علیهالسلام به همۀ مسلمانان، بلکه به همۀ آزادگان عالم، ولو غیر مسلمان، این درس را داد که اگر شرف انسان، آزادگی انسان، و آرمانهای انسان، و دین مسلمانان در معرض خطر قرار گرفت، دفاع از دین در سختترین شرایط و با سختترین مقدمات، یک فریضۀ اسلامی و یک فریضۀ انسانی است. (67/5/28)
فداکاری، تاج کرامتی بر سر این بزرگمرد و یارانش شد و آن مجموعه، درّةالتّاجی[14] برای مجموعۀ افتخارات اسلام، از صدر تا ذیل شدند. هیچکس را نمیشود با آنها مقایسه کرد. این درس حسینبنعلی است؛ درس دفاعکردن از آرمانها و لزوم فداکاری. (67/6/2)
یکی [دیگر] از درسهای مهم عاشورا، این است که مردم را تقسیم کرد به دو گروه و دو دسته درمقابل یکدیگر. به برکت حادثۀ عاشورا، یک ارزشگذاری و تقویمِ[15] واقعی برای مردم انجام گرفت در آن روزگار و این درس بزرگی شد.
تا وقتی مسئلۀ خون مطرح نبود و فداکاری مطرح نبود و درست نمیدانستند که حسینبنعلی چهکار میخواهد بکند که از مدینه یا مکه حرکت کرده است، هنوز بودند و ماندند کسانی، و کسان زیادی پیروی خودشان از حسینبنعلی را پس نگرفتند، چون مسئله، مسئلۀ عافیتآمیزی بود. در کوفه تعداد زیادی از سران و رؤسای شهر کوفه نامه نوشتند به حسینبنعلی علیهالسلام و از آن حضرت دعوت کردند. این دعوت، بعد از آنوقتی بود که امام از مدینه خارج شده بود. نمیدانستند مسئله چیست، گمان نمیکردند که قضیه اینچنین آزمایش دشوار و فشاردهندهای را با خود همراه داشته باشد.
در مکه کسانی که با آن حضرت به راه افتادند، علیرغم ظواهر که تلخ بود، چون هنوز معلوم نبود که قضیه به کجا خواهد انجامید، عدۀ زیادی بودند. اما بهمجرداینکه مسائل چهرۀ واقعی خودش را نشان داد، طرفداران حق و حقیقت کم شدند. تلخیها اهل دنیا را راند.
..آن روز در مکه و در مدینه و در کوفه و در همۀ جهان اسلام، بسیار بودند کسانی که ادعا میکردند تابع دین و پیرو بیقیدوشرط اسلامند. خیلی بودند کسانی که حسینبنعلی را بهعنوان فرزند پیغمبر میشناختند و قبول داشتند و حتی به او محبت هم میورزیدند. اما همین آدمها، آن روزی که امام حسین خواست از مکه حرکت کند، همه حاضر نشدند بیایند. شما نباید خیال کنید که عبداللهبنجعفر امام حسین را قبول نداشت، یا بسیاری دیگر از بنیهاشم که با حسینبنعلی راه نیفتادند. نهخیر، اینها همه امام حسین را بهعنوان امام، فرزند پیغمبر، بهعنوان یک انسان بزرگ و والا قبول داشتند، اما حاضر نشدند؛ چون سخت بود. همان عدهای هم که با آن حضرت حرکت کردند، تا وقتی خبر شهادت مسلمبنعقیل، در راه به امام حسین نرسیده بود، عدۀ بیشتری با آن حضرت همراه بودند. وقتیکه خبر از کوفه آمد و میگفت در کوفه اوضاع دشوار است و مسلم را به قتل رساندند، یک عده هم آنجا [جدا شدند]. 67/5/291 و از هزار و اَندی آدمی که با امام حسین علیهالسلام از مکه به راه افتاده، یا در بین راه به حضرت پیوسته بودند، در شب عاشورا تعداد اندکی ماندند که با مجموع آنچه که روز عاشورا خودشان را به حضرت رساندند، هفتادودو نفر شدند! (71/4/10)
این است حادثۀ حسینبنعلی، عزیزان من! این پایۀ استوار و محکم است که هزاروسیصد و اَندی است با آنهمه دشمنی در دنیا، اسلام را نگه داشته. خیال میکنید اگر آن شهادت، آن خون رنگین، آن حادثۀ به آن بزرگی نبود، اسلام باقی میماند؟ قطعاً بدانید اسلام باقی نمیماند. قطعاً بدانید در توفان حوادث نابود میشد. ممکن بود بهعنوان یک دین تاریخی، با یک عده طرفداران کممایۀ رقیقی، یک گوشهای از دنیا یا گوشههایی از دنیا باشد، اما اسلام زنده نمیماند. نام اسلام، یاد اسلام، چرا، ممکن بود بماند. امروز شما میبینید؛ اسلام در دنیا زنده است. اسلام سازنده است. امروز اسلام در دنیا زاینده است. امروز اسلام در دنیا، ملتها را بهعنوان روشنترین و پرفروغترین امید، بهسمت خود متوجه کرده است، شوخی است؟ بعد از هزاروچهارصد سال! اینها همه از برکت همان حادثۀ حسینبنعلی علیهالسلام است. (72/10/26)
نام امام حسین علیهالسلام را خدا بزرگ کرده است، حادثۀ کربلا را خدا در تاریخ نگه داشته است. اینکه میگویم ما بزرگ نگهداریم، معنایش این نیست که ما این کار را داریم میکنیم؛ نه. این حادثه عظیمتر از آن است که حوادث گوناگون دنیا بتواند آن را کمرنگ کند و از بین ببرد. (79/1/26)
پاورقیها
۱.بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب ما یختص بتاریخ الحسینبنعلی/ باب 37 / حدیث2، وصیته لمحمدبنحنفیه
۲.سوره مبارکه انفال/ آیه 47
۳.(نقد) جداکنندۀ خوب از بد، کسی که درهم و دینار را وارسی کند و خالص و ناخالص را از هم جدا کند.
۴.حدیث قدسی، (بحارالانوار/ کتاب النبوّة/ ابواب قصص موسی و هارون/ باب 18/ حدیث 23)
۵.(عرض) رویگردان
۶.(فأو) گروه، جماعت
۷.ای پناهگاه کسی که پناهگاهی ندارد، ای کمکِ کسی که کمکی ندارد، ای کسیکه قلعهای محکم و استوار هستی برای کسیکه قلعهای ندارد.
۸.الارشاد/ باب تاریخ الامام الحسین/ فصل فی فضائل الامام الحسین و مناقبه/ حدیث1
۹.بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب ما یختص بتاریخ الحسینبنعلی/ باب40 / حدیث 44
۱۰.نهجالبلاغه/ خطبۀ 56 / کلام حضرت دربارۀ اوصاف اصحاب رسولالله
۱۱.سوره مبارکه انشقاق/ آیه 6
۱۲.(وطن) آماده شده برای انجام کاری، توطین نفس: خود را برای انجام کاری آماده کردن و به انجام آن وادار کردن
۱۳.عبارتی است از خطبۀ امام حسین هنگام خروج از مکه و حرکت سمت کوفه. (بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب ما یختص بتاریخ الحسینبنعلی/ باب 37)
۱۴.بزرگترینِ مرواریدهای تاج؛ مروارید درشتی که بر تاج پادشاهی نصب میکنند. کنایه از بزرگترین ارزش و افتخار