یک چیزی در قرآن هست که ما را به فکر میاندازد. قرآن به ما میگوید نگاه کنید، از گذشتۀ تاریخ درس بگیرید.[1] حالا ممکن است بعضیها بنشینند فلسفهبافی بکنند که گذشته، برای امروز نمیتواند سرمشق باشد. از این حرفها میزنند؛ کاری به کار آنها نداریم. قرآن، صادق مصدَّق[2]، ما را به عبرتگرفتن از تاریخ دعوت میکند. عبرتگرفتن از تاریخ، یعنی همین نگرانیای که من الان عرض کردم. چون در تاریخ چیزی هست که اگر بخواهیم از آن عبرت بگیریم، باید دغدغه داشته باشیم. این دغدغه، مربوط به آینده است. این دغدغه برای چیست؟ مگر چه اتفاقی افتاده است؟
اتفاقی که افتاده، در صدر اسلام است. جا دارد ملت اسلام فکر کند که چرا پنجاه سال بعد از وفات پیغمبر، کار کشور اسلامی به جایی رسیده که همین مردم مسلمان ـ از وزیرشان، امیرشان، سردارشان، عالمشان، قاضیشان، قاریشان، اَجامِر[3] و اوباششان ـ در کوفه و کربلا جمع بشوند، جگرگوشۀ همین پیغمبر را با آن وضع فجیع به خاک و خون بکِشند. خب آدم باید به فکر فروبرود، چرا اینطوری شد؟ از درسهای عاشورا مهمتر، عبرتهای عاشوراست؛ این را من قبلاً گفتم. کار به جایی برسد که جلوی چشم مردم، حرم پیغمبر را بیاورند در کوچه و بازار، به اینها تهمت خارجی بزنند!
خارجی معنایش این نیست که اینها از کشورِ خارج آمدند؛ خارجی، بهمعنای امروز بهکار نمیرفته. یک فرهنگی در اسلام هست که علیه امام عادل اگر کسی خروج کند و قیام بکند، لعنت خدا و رسول و مؤمنین و نیروهای مؤمنین علیه چنین کسی است. خارجی یعنی این، یعنی کسی که علیه امامِ عادلی خروج میکند. لذا همۀ مردم مسلمان، آن روز از خارجیها بدشان میآمد؛ از خروجکنندهها. «مَن خَرَجَ عَلَى اِمامٍ عادِلٍ فَدَمُهُ هَدَرٌ» کسی که خروج کند، قیام کند علیه یک امام عادلی، خونِ او هدر است[4] در اسلام؛ اسلامی که اینقدر به خونِ مردم اهمیت میدهد. اینها آمدند پسر پیغمبر، پسر فاطمۀ زهرا، پسر امیرالمؤمنین را بهعنوان خروجکنندۀ بر امام عادل ـ که چه کسی باشد آن امام عادل؟ یزیدبنمعاویه! ـ معرفی کردند و کارشان گرفت. حالا آنها که دستگاه حکومت ظالمند، خب هرچه دلشان میخواهد میگویند، مردم چرا باور کنند! مردم چرا ساکت بمانند!
اینجای قضیه است که بنده را دچار دغدغه میکند. ملتفتید؟ من میگویم چه شد که کار به اینجا رسید؟ چه شد که امت اسلامی که آنقدر نسبت به جزئیات احکام اسلامی و آیات قرآنی دقت داشت، در یکچنین قضیۀ واضحی، اینقدر دچار غفلت و سهلانگاری شد که یکچنین فاجعهای بهوجود بیاید؟ خب این آدم را نگران میکند. ما از جامعۀ زمان پیغمبر و امیرالمؤمنین مگر قرصتر و محکمتریم! چه کار کنیم که آنطوری نشود؟
حالا من مختصری دراینباره صحبت میکنم؛ البته کوتاه، نسبت به اصل قضیه کوتاه خواهد بود. سرِ رشتۀ مطلب را من به دست ذهن شما میسپارم تا روی این قضیه، خودتان فکر کنید. کسانی که اهل اندیشه هستند، اهل مطالعه هستند، بروند دنبال این رشته؛ کسانی که اهل کار و عملند، بروند دنبال اینکه چطور میشود جلوی این را گرفت؟
اگر امروز من و شما جلوی این قضیه را نگیریم، ـ حالا ممکن است پنجاه سال دیگر باشد، ممکن است پنج سال دیگر باشد، ممکن است ده سال دیگر باشد ـ یکوقت دیدید جامعۀ اسلامیِ ما هم کارش به آنجا رسید. تعجب نکنید! مگر چشمان تیزی تا اعماق را ببیند، نگهبان امینی راه را نشان بدهد، مردم صاحبفکری کار را هدایت کنند و ارادههای محکمی پشتوانۀ این حرکت باشد، آنوقت البته خاکریزِ محکمی خواهد بود، دژِ محکمی خواهد بود، کسی نخواهد توانست نفوذ کند. واِلّ اگر رها کردیم، همان وضعیت باز پیش میآید. آنوقت این خونها، همه هدر خواهد رفت.
در آن عهد، کار به جایی رسید که نوۀ کسانی که در جنگ بدر بهدست امیرالمؤمنین و حمزه و بقیۀ سرداران اسلام، به درَک رفته بودند، نشست جای پیغمبر. سرِ جگرگوشۀ پیغمبر را گذاشت جلویش، با چوبِ خیزران زد به لب و دندان او. گفت:
یعنی بلند شوند کشتههای ما در جنگ بدر، ببینند که ما چه کار کردیم با کُشندههایشان! اینطوری شد. اینجاست که قرآن میگوید عبرت بگیرید! اینجاست که میگوید: «قُل سیروا فِی الاَرضِ»[6] در سرزمینِ تاریخ سِیر کنید، ببینید چه اتفاقی افتاده است؛ خودتان را بر حذر بدارید. من حالا برای اینکه این معنا در فرهنگ کنونی کشور ما، انشاءالله بهوسیلۀ آدمهای صاحبِ رأی و نظر و فکر حرکت کند و راه بیفتد، امروز یک مختصری اینجا برای شما صحبت میکنم.
ببینید عزیزان من! به جماعت بشری که نگاه میکنید، در هر جامعهای، در هر شهری، در هر کشوری، با یک دید، با یک بُرش، مردم تقسیم میشوند به دو قِسم. یک قِسم، کسانی که از روی فکر و فهمیدگی و آگاهی و تصمیمگیری کار میکنند؛ یک راهی را میشناسند و دنبال آن راه حرکت میکنند ـ خوب و بدش را کار نداریم ـ یک قِسم اینهایند؛ حالا اینها را اسمشان را بگذاریم خواص. یک قِسم، کسانی هستند که نه، دنبال این نیستند که ببینند چه راهی درست است، چه حرکتی صحیح است، بفهمند، بسنجند، تحلیل کنند، درک کنند؛ میبینند جَو اینطوری است، دنبال آن جَو حرکت میکنند. اسم این را هم بگذاریم عوام. پس جامعه را میشود تقسیم کرد به خواص و عوام. حالا دقت کنید، من یک نکتهای در باب این خواص و عوام بگویم که اشتباه نشود.
این خواص چه کسانی هستند؟ آیا یک قشر خاصی هستند؟ نه! در اینهایی که ما میگوییم خواص، آدمهای باسواد هست، آدمهای بیسواد هم هست. گاهی کسی بیسواد است، اما جزو خواص است؛ میفهمد دارد چه کار میکند، از روی تصمیمگیری و تشخیص عمل میکند، ولو درس نخوانده، مدرسه نرفته، مدرک ندارد، لباس روحانی ندارد، اما میفهمد که قضیه چیست.
در دوران انقلاب، یعنی پیش از پیروزی انقلاب، بنده در تبعید بودم در ایرانشهر. از یک شهری از نزدیکیهای ما، چند نفر آدمی بودند، یکیشان راننده بود، یکیشان چه بود، آدمهای اهل فرهنگ و معرفت و اینها نبودند بهحسب ظاهر، به اینها میگفتند عامی، اما آدمهای جزو خواص بودند. اینها مرتب میآمدند ایرانشهر دیدن ما، قضیۀ مذاکرات خودشان را با روحانی شهرشان میگفتند. آن روحانی شهر هم آدم خوبی بود، منتها عوام بود. ملاحظه میکنید! رانندۀ کمپرسی جزو خواص بود، آن روحانی محترم پیشنماز جزو عوام بود! مثلاً آن روحانی میگفت که چرا وقتی اسم پیغمبر میآید، یک صلوات میفرستید، [ولی] اسم این «آقا»[7] که میآید، سهتا صلوات میفرستید؟ نمیفهمید. این راننده به او جواب میداد، میگفت آن روزی که دیگر مبارزهای نداشته باشیم، اسلام بر همهجا فائق بشود، انقلاب که بشود، ما همان یکی را هم نمیفرستیم! امروز این سهتا صلوات، مبارزه است! آن راننده میفهمید، آن روحانی نمیفهمید![8]
این را مثال زدم برای اینکه بدانید خواص که میگوییم، معنایش یک لباسِ خاصی نیست؛ ممکن است مرد باشد، ممکن است زن باشد؛ ممکن است تحصیلکرده باشد، ممکن است تحصیلکرده نباشد؛ ممکن است ثروتمند باشد، ممکن است فقیر باشد؛ ممکن است یک انسانی در دستگاههای دولتی باشد، ممکن است جزو مخالفین دستگاههای دولتی طاغوت باشد. خواص که میگوییم ـ از خوب و بدش، حالا خواص را هم باز تقسیم خواهیم کرد ـ یعنی کسانی که وقتی یک عملی انجام میدهند، موضعگیریای میکنند، راهی را انتخاب میکنند، از روی فکر و تحلیل است؛ میفهمند و تصمیم میگیرند و عمل میکنند. اینها خواصند؛ نقطۀ مقابلش هم عوام است. عوام یعنی کسانی که وقتی جَو به یک سمتی میرود، اینها هم میروند، تحلیلی ندارند. یکوقت مردم میگویند: زنده باد! اینهم نگاه میکند، میگوید: زنده باد! یکوقت مردم میگویند: مرده باد! نگاه میکند، میگوید: مرده باد. یکوقت جَو اینطور است، اینجا میآید؛ یکوقت جَو آنطور است، آنجا میآید!
یکوقت ـ فرض بفرمایید ـ حضرت مسلم وارد کوفه میشود، میگویند پسرعموی امام حسین آمد، خاندان بنیهاشم آمدند، برویم، اینها میخواهند قیام کنند، میخواهند خروج کنند، چه، چه، چه؛ تحریک میشود میرود دوروبَر حضرت مسلم؛ میشوند هجدههزار بیعتکنندۀ با مسلم! پنج، شش ساعت بعدش هم، رؤسای قبایل میآیند داخل کوفه، به مردم میگویند آقا! چه کار دارید میکنید؟ با چه کسی دارید میجنگید؟ از چه کسی دارید دفاع میکنید؟ پدرتان را درمیآورند! چه، چه، چه؛ اینها اول میروند خانههایشان، بعد که سربازهای ابنزیاد، دور خانۀ «طوعه» را میگیرند که مسلم را دستگیر کنند، همینها میآیند باز بنا میکنند علیه مسلم جنگیدن! این عوام است. از روی فکر نیست، از روی یک تشخیص نیست، از روی یک تحلیل درستی نیست، هرطور که جَو بود، حرکت میکنند.
پس در هر جامعهای، خواصی داریم و عوامی. عوام را بگذارید کنار، بیاییم سراغ خواص. خواص، طبعاً دو جبهه هستند: خواصِ جبهۀ حق، خواص جبهۀ باطل. مگر اینطور نیست؟ یک عدهای اهل فکر و فرهنگ و معرفتند، برای جبهۀ حق دارند کار میکنند. فهمیدند حق با اینطرف است، حق را شناختند، دارند برای حق حرکت میکنند، کار میکنند، میشناسند حق را، اهل تشخیصند؛ اینها یک دستهاند. یک دسته هم نقطۀ مقابل حقند، ضد حقند. حالا اگر باز برویم به صدر اسلام، یک عدهای اصحاب امیرالمؤمنین و امام حسین علیهمالسلام و بنیهاشم هستند، یک عدهای هم اصحاب معاویهاند؛ آنها هم بِینشان خواص بودند، آدمهای بافکر، آدمهای عاقل، آدمهای زرنگ، طرفدار بنیامیه؛ آنها هم خواصند، آنها هم خواص دارند. پس خواص هم در یک جامعه دو جورند؛ خواصِ طرفدار حق، خواصِ طرفدار باطل. از خواص طرفدار باطل شما چه توقع دارید؟ توقع دارید که بنشیند علیه حق و علیه شما برنامهریزی کند دیگر. باید با او بجنگید. با خواص طرفدار باطل باید جنگید. اینکه محل کلام نیست. بیاییم سراغ خواص طرفدار حق.
حالا من همینطورکه دارم برای شما حرف میزنم، شما خودتان ببینید کجایید؟ اینکه میگوییم سررشتۀ فکر، یعنی تاریخ را با قصه اشتباه نکنیم. تاریخ یعنی شرح حال ما، منتها در یک صحنۀ دیگر.
خوشتر آن باشد که وصف دلبران گفته آید در حدیث دیگران[9]
تاریخ یعنی من و شما، یعنی همینهایی که امروز اینجا هستیم. پس اگر ما شرحِ تاریخ را داریم میگوییم، هرکدام از ما باید نگاه کنیم، ببینیم در این داستان کجاییم، کدام قسمت قرار گرفتیم. بعد ببینیم آنیکه مثل ما در این قسمت قرار گرفته بود، آن روز چطوری عمل کرد که ضربه خورد، ما آنطور عمل نکنیم. مثلاینکه شما مثلاً در کلاس آموزش تاکتیک[10]، جبهۀ دشمن فرضی را مشخص میکنید، جبهۀ خودیِ فرضی را هم مشخص میکنید. بعد تاکتیک غلط جبهۀ خودی را نگاه میکنید، میبینید که اینجا این تاکتیسین خودی، این اشتباه را کرده. شما دیگر وقتی میخواهید تاکتیک طراحی کنید، نباید آن اشتباه را بکنید. یا تاکتیک درست بود، اما فرمانده، یا بیسیمچی، یا توپچی، یا قاصد، یا سرباز ساده در جبهۀ خودی، این اشتباه را کرد؛ میفهمید که شما نباید این اشتباه را بکنید. تاریخ اینطوری است. حالا شما خودتان را پیدا کنید در این صحنهای که من دارم از صدر اسلام میگویم.
یک عدهای عوامند. عوام بسته به شانسش، اگر تصادفاً در زمانی قرار گرفت که امامی سر کار است، مثل امام امیرالمؤمنین که اینها را دارد میبَرد بهسمت بهشت، خب اینهم به ضربِ دستِ خوبان، بهسمت بهشت رانده خواهد شد و انشاءالله میرود به بهشت. اگر اتفاقاً طوری شد، در زمانی قرار گرفت که «وَ جَعَلناهُم اَئِمَّةً یَدعونَ اِلَی النّارِ» [یا] «اَ لَم تَرَ اِلَی الَّذینَ بَدَّلوا نِعمَتَ اللهِ کُفراً وَ اَحَلّوا قَومَهُم دارَ البَوارِ * جَهَنَّمَ یَصلَونَها وَ بِئسَ القَرارُ»[11] اگر در یکچنین زمانی قرار گرفت، خواهد رفت بهسمت جهنم. پس باید مواظب باشید جزو عوام نباشید.
نمیگویم جزو عوام نباشید، یعنی حتماً بروید تحصیلات عالیه بکنید؛ نه! گفتم که عوام معنایش این نیست که کسی تحصیلات عالیه نکند. ایبسا کسانی که تحصیلات عالیه هم کردند، جزو عوامند. ایبسا کسانی که تحصیلات دینی هم کردند، جزو عوامند. ایبسا کسانی که فقیرند یا غنیاند، جزو عوامند. عوامبودن، دستِ خودِ من و شماست. باید مواظب باشیم، عوام نباشیم؛ یعنی هر کاری میکنیم از روی بصیرت باشد. آنکه از روی بصیرت کار نمیکند، عوام است. لذا میبینید که پیغمبر [در قرآن] میفرماید: «اَدعُوا اِلَی اللهِ عَلَی بَصیرَةٍ اَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنی»[12] من و پیروانم با بصیرت عمل میکنیم و دعوت میکنیم و پیش میرویم؛ بصیرت! خب، پس اول ببینید جزو آن گروه عوامید یا نه. اگر جزو گروه عوامید، بهسرعت خودتان را از گروه عوام خارج کنید؛ سعی کنید قدرت تحلیل پیدا کنید، تشخیص بدهید، معرفت پیدا کنید.
آمدیم سراغ خواص؛ در گروه خواص، ببینیم ما جزو خواص طرفدار حقّیم، یا خواص طرفدار باطل. خب اینجا قضیهاش روشن است، خواصِ طرفدار باطل، حسابشان جدا، به آنها فعلاً کاری هم نداریم. آمدیم سراغ خواص طرفدار حق. همۀ مشکلیِ قضیه، از اینجا به بعد است! این خواص طرفدار حق، دو جورند. یکجور کسانی هستند که در مقابلۀ با دنیا، با زندگی، با مقام، با شهوت، با پول، با لذت، با راحت، با نام، در رابطۀ با این چیزهای خوب [خود را میبازند]. که اینها همهاش چیزهای خوب است. اینها همهاش زیباییهای زندگی است. «مَتاعُ الحَیاةِ الدُّنیا» متاع یعنی بهره، اینها بهرههای همین زندگی دنیوی است. اینکه در قرآن میبینید میفرماید: «مَتاعُ الحَیاةِ الدُّنیا»[13]، این معنایش این نیست که این متاع بد است، نه، متاع است، خدا آفریده است برای شما. اگر شما آنقدر مجذوب این متاع زندگی و بهرههای زندگی شُدید، خدایناخواسته آنجایی که پای تکلیفِ سخت به میان آمد، نتوانستید از اینها دست بردارید؛ این میشود یکجور! اگر نه، از این متاع بهره هم میبَرید، اما آنجایی که پای امتحانِ سخت پیش میآید، راحت میتوانید از اینها دست بردارید؛ این میشود یکجورِ دیگر.
پس ما خواصِ طرفدار حق را باز تقسیم میکنیم به دو قسم. ببینید! فکر لازم دارد، این چیزها دقت و مطالعه لازم دارد؛ همینطوری نمیشود انسان جامعه و نظام و انقلاب را بیمه کند، باید مطالعه کند، دقت کند، فکر کند. در هر جامعهای اگر آن قِسمِ خوبِ خواصِ طرفدار حق ـ یعنی آنکسانیکه میتوانند از این متاع دنیا، آنوقتیکه لازم باشد، دست بردارند ـ بیشتر باشند، هیچوقت جامعۀ اسلامی دچار حالت دوران امام حسین نخواهد شد؛ مطمئن باشید! تا ابد بیمۀ بیمه است. اما اگر اینها کم باشند، آن دستۀ خواص دیگر زیاد باشند، یعنی آنهایی که دل سپردند به دنیا؛ حق را هم میشناسند، طرفدار حقند، درعینحال درمقابل دنیا، پایشان میلرزد ـ دنیا یعنی چه؟ یعنی پول، یعنی خانه، یعنی شهوت، یعنی مقام، یعنی اسم و شهرت، یعنی پست و مسئولیت و یعنی جان ـ برای جانشان، راه خدا را ترک میکنند، آنجایی که باید حق بگویند، نمیگویند، چون جانشان به خطر میافتد، یا برای مقامشان، یا برای شغلشان، یا برای پولشان، یا برای محبت به اولادشان، برای محبت به خانوادهشان، برای محبت به نزدیکان و دوستانشان، راه خدا را رها میکنند؛ اگر عدۀ اینها زیاد بود، آنوقت دیگر واویلاست! آنوقت دیگر حسینبنعلیها به مسلخ کربلا خواهند رفت، به قتلگاه کشیده خواهند شد. یزیدها میآیند سر کار؛ و بنیامیه، هزار ماه بر کشوری که پیغمبر بهوجود آورده بود، حکومت خواهد کرد؛ و امامت به سلطنت تبدیل خواهد شد! (75/3/20)
«وَ قالَ الصّادقُ عَلَیهِالسَّلامُ ما اَقبَحَ بِالمُؤمِنِ اَن تَکونَ لَهُ رَغبَةٌ تُذِلُّهُ»[14] چقدر برای مؤمن زشت است که در او نسبت به چیزی، رغبت و میلی وجود داشته باشد و این رغبت او را ذلیل کند. بسیاری از این میل و رغبتها که انسان را در زندگی دنیا در موضع ضعف و اضطرار قرار میدهد، خواستههایی است که میتوان از آنها سر باز زد. به قول شاعر:
چنانچه انسان در دنیا به دنبال چیزهای زیادی باشد، ایبسا گردن او را بکوبد یا نازک کند یا اسیر کند. آنان برای فضول عیش، خودشان را ذلیل میکنند و در موضع ضعف قرار میدهند. میفرماید: این یکی از زشتترینهاست «ما اَقبَحَ بِالمُؤمِنِ اَن تَکونَ لَهُ رَغبَةٌ تُذِلُّهُ». (80/12/21)
وقتی خواص در یک جامعه، خواصِ طرفدار حق،یا اکثریت قاطعشان، آنچنان میشوند که برایشان دنیای خودشان اهمیت پیدا میکند، از ترس جان، از ترس ازدستدادن مال، از ترس ازدستدادن مقام و پست، از ترس منفورشدن، از ترس تنهاماندن، حاضر میشوند حاکمیت باطل را قبول کنند؛ و درمقابل باطل نمیایستند و از حق طرفداری نمیکنند و جانشان را به خطر نمیاندازند. وقتی اینطور شد، اولش با شهادت حسینبنعلی با آن وضع آغاز میشود، آخرش هم میرسد به بنیامیه و شاخۀ مروانی، و بعد بنیعباس و بعد از بنیعباس هم سلسلۀ سلاطین در دنیای اسلام، تا امروز!
خب، حالا یکخردهای به تحلیل حادثۀ عبرتانگیز عاشورا نزدیک شدیم...کسانی که از کوفه به امام حسین نامه نوشتند و دعوت کردند، اسمهایشان را که نگاه کنید، اینهایی که نامه نوشتند، خواصند. اینها همه جزو آن طبقۀ خواصند، طبقۀ زبدگان و برجستگانند. غالباً اینها را بزرگان و اعیان و شخصیتهای برجسته و نامونشاندار، و همین خواص، نوشتند. معلوم میشود که در این خواصِ طرفدار حق، کدامها جزو آن دستهای هستند که حاضرند دینشان را قربانی دنیایشان بکنند، کدام کسانی هستند که حاضرند دنیایشان را قربانی دین بکنند. و چون کسانی که حاضرند دینشان را قربانی دنیا بکنند، بیشترند، نتیجه میشود شهادت مسلمبنعقیل در کوفه و بعد هم از همان شهر کوفهای که هجدههزار نفر آمدند بیعت کردند با مسلمبنعقیل، حالا یا بیستهزار، یا سیهزار یا بیشتر، جمعیت بلند میشود میآید کربلا به جنگ امام حسین! یعنی حرکت خواص، بهدنبال خود، حرکت عوام را میآورَد.
نمیدانم عظمت این حقیقت، که برای همیشه گریبان انسانهای هوشمند را میگیرد، درست برای ما روشن میشود یا نه! شما ببینید در ماجرای کوفه، نامه نوشتند به امام حسین...مسلمبنعقیل هم تشریف برد کوفه. در منزل بزرگان شیعه وارد شد، نامۀ حضرت را خواند. گروهگروه مردم آمدند، همه اظهار ارادت کردند. فرماندار کوفه هم کسی بود به نام نعمانبنبشیر، آدم ضعیفی بود، آدم ملایمی بود؛ گفت تا کسی با من نجنگد، من جنگ نمیکنم. مقابله نکرد با مسلمبنعقیل. مردم دیدند میدان باز است، آمدند شروع کردند با حضرت بیعت کردند. دو سه تا از خواصِ باطل ـ طرفداران بنیامیه ـ نامه نوشتند به یزید که اگر میخواهی کوفه را داشته باشی، یک آدمحسابی بفرست اینجا، این نعمانبنبشیر نمیتواند درمقابل مسلمبنعقیل مقاومت کند. او هم به عبیداللهبنزیاد حکم داد ـ به قول امروز با حفظ سِمَت ـ که علاوهبر بصره، کوفه هم تحت حکومت تو.
عبیداللهبنزیاد از بصره یکسره تا کوفه تاخت ـ که حالا در قضیۀ آمدن او هم نقش خواص معلوم میشود ـ رسید به کوفه درحالیکه شب بود. عوام کوفه، مردم معمولی کوفه ـ از همان قبیل عامیها که قادر بر تحلیل نبودند ـ تا دیدند یک نفری با اسب و تجهیزات و اینها آمد، صورتش را هم بسته، خیال کردند امام حسین است. رفتند گفتند: اَلسَّلامُ عَلَیکَ یَابنَرَسولِ الله! راحت! خاصیت آدم عامی اینطوری است! آدمی که اهل تحلیل نیست، منتظر تحقیق نمیشود؛ تا دید یک نفری با اسب و تجهیزات وارد شده، بدون اینکه با او یک کلمه حرف زده باشد، تا یکی میگوید این امام حسین است، همه میگویند امام حسین، امام حسین، امام حسین! بنا میکنند به او سلامکردن و احترامکردن. صبر کنید ببینید کیست! او هم اعتنایی نکرد به مردم. رفت دارالاماره، خودش را معرفی کرد و رفت داخل. از همانجا مبارزه را با جریان مسلمبنعقیل شروع کرد و اساس کار او این بود که طرفداران مسلمبنعقیل را با اشدّ فشار، مورد تهدید و شکنجه قرار بدهد. یعنی؛ هانیبنعروه را آورد ـ با غدر[16] و حیله هم آورد ـ و سر و رویش را مجروح کرد. بعد عدهای جمع شدند اطراف قصر، به دروغ و حیله، مردم را متفرق کرد. که اینجا هم همان خواصِ بد، خواصِ بهاصطلاح طرفدار حقی که حق را هم شناختند، تشخیص دادند، اما دنیایشان را ترجیح میدهند؛ اینجا هم نقش دارند. توانست مردم را متفرق بکند.
بعد حضرت مسلم راه افتادند با جمعیت زیادی. در تاریخ نوشتهاند ـ تاریخ ابناثیر میگوید ـ فقط چهارهزار نفر اطراف خانۀ او، داخل این کوچهها ایستاده بودند با شمشیر، به نفع مسلمبنعقیل. اینها برای مثلاً روز هشتم ذیالحجه است. کاری که [ابنزیاد] کرد، یک عده از همین خواص را فرستاد بین مردم که مردم را بترسانند؛ مادرها را، پدرها را. که با چه کسی دارید میجنگید؟ چرا میجنگید؟ برگردید! پدرتان را درمیآورند! اینها یزیدند، اینها ابنزیادند، اینها بنیامیهاند، اینها چه دارند، پول دارند، شمشیر دارند، تازیانه دارند؛ آنها چیزی ندارند. مردم را ترساندند، متفرق شدند، شدند، شدند تا آخر شب ـ وقت نماز عشا ـ هیچکس همراه حضرت مسلم نبود؛ هیچکس!
و ابنزیاد رفت در مسجد کوفه، پیغام داد که همه باید نماز عشایشان را بیایند مسجد کوفه با من به جماعت بخوانند! تاریخ مینویسد مسجد کوفه پر شد از جمعیت، پشت سر ابنزیاد به نماز عشا! چرا اینطوری شد؟ بنده که نگاه میکنم، میبینم خواص مقصرند، همین خواص طرفدار حق! این خواص طرفدار حق، بعضیشان در نهایت بدی عمل کردند. مثل چه کسی؟ مثل شُرَیح قاضی. شریح قاضی که جزو بنیامیه نبود! کسی بود که میفهمید که حق با کیست، میفهمید که اوضاع از چه قرار است. وقتی هانیبنعروه را انداختند در زندان و سر و رویش را مجروح کردند، اطراف قصر عبیدالله زیاد را سربازان و افراد قبیلهاش گرفتند؛ ابنزیاد ترسید. آنها میگفتند که هانی را کشتید! ابنزیاد به شریح قاضی گفت برو ببین هانی زنده است؛ بعد به اینها بگو زنده است. شریح آمد دید هانیبنعروه زنده است، اما مجروح است. هانیبنعروه گفت: ای مسلمان! این چه وضعی است؟ ـ خطاب به شریح ـ پس قوم من چه شدند؟ مُردند؟ چرا سراغ من نیامدند؟ چرا نمیآیند من را نجات بدهند از اینجا؟ شریح قاضی میگوید که میخواستم این حرفهای هانی را بروم به همین کسانی که دورِ دارالاماره را گرفتند بگویم، اما افسوس که جاسوس عبیدالله آنجا ایستاده بود؛ جرئت نکردم! بله، جرئت نکردم یعنی چه؟ یعنی همینکه ما میگوییم؛ ترجیح دنیا بر دین! یعنی این.
شاید اگر شریح همین یک کار را انجام میداد، تاریخ عوض میشد. اگر شریح میرفت به مردم میگفت: مردم! بله، هانی زنده است، اما داخل زندان است و عبیدالله قصد دارد او را بکُشد. هنوز عبیدالله قدرت نگرفته بود، آنها میریختند هانی را نجات میدادند؛ با نجات هانی، قدرت پیدا میکردند، روحیه پیدا میکردند، میآمدند اطراف دارالاماره، عبیدالله را میگرفتند یا میکشتند، یا میفرستادند میرفت؛ کوفه میشد برای امام حسین، دیگر واقعۀ کربلا اصلاً اتفاق نمیافتاد. اگر واقعۀ کربلا اتفاق نمیافتاد، یعنی امام حسین به حکومت میرسید. این حکومت اگر شش ماه هم طول میکشید، برای تاریخ برکات زیادی داشت. بیشتر هم ممکن بود طول بکشد. یک حرکت بجا، یکوقت تاریخ را نجات میدهد، یک حرکت نابجا که ناشی از ترس و ضعف و دنیاطلبی و حرص به زندهماندن است، گاهی تاریخ را در ورطۀ گمراهی میغلتاند. این نقش خواص است، خواصِ ترجیحدهندۀ دنیا بر دین.
برگردیم داخل شهر کوفه. وقتیکه عبیداللهبنزیاد به رؤسای قبایل کوفه گفت بروید مردم را متفرق کنید از دور مسلم، اگر نروید پدرتان را درمیآورم، چرا اینها قبول کردند از عبیدالله زیاد؟ اینها که همه اموی نبودند، از شام نیامده بودند؛ بعضی از همینها مثل شَبَثبنرِبعی، جزو نویسندههای نامه به امام حسین بودند. شَبَثبنربعی نامه به امام حسین نوشته بود و دعوت کرده بود. خودش جزو کسانی است که وقتی عبیدالله گفت بروید مردم را از دور او متفرق کنید، اینهم آمد با ترساندن و با تهدید و تطمیع و از این چیزها مردم را از دور مسلم متفرق کرد.[17] چرا این کار را کرد؟ اگر امثال شَبَثبنربعی در یک لحظۀ حساس، بهجای اینکه از ابنزیاد بترسند، از خدا میترسیدند، تاریخ عوض میشد.
آنها آمدند مردم را متفرق کردند. حالا عوام متفرق شدند، چرا آن خواصِ مؤمنی که دور مسلم بودند، از دورش متفرق شدند؟ خب در اینها کسان خوبی بودند، افراد حسابیای بودند، بعضیشان بعداً آمدند در کربلا شهید شدند؛ اما اینجا اشتباه کردند. البته آنهایی که در کربلا شهید شدند، کفارۀ اشتباهشان داده شد؛ با آنها بحثی نداریم، اسمشان را هم نمیآوریم؛ اما کسانی از اینها بودند که به کربلا هم نیامدند، نتوانستند بیایند، توفیق پیدا نکردند؛ بعد مجبور شدند جزو توابین بشوند. چه فایده؟ وقتی امام حسین کشته شد! وقتی فرزند پیغمبر از دست رفت، وقتی فاجعه اتفاق افتاد، وقتی حرکت تاریخ بهسمت سراشیب آغاز شد، دیگر چه فایده! لذاست که در تاریخ، عدۀ توابین، چند برابر عدۀ شهدای کربلاست. شهدای کربلا همه در یک روز کشته شدند، توابین هم همه در یک روز کشته شدند، اما شما ببینید؛ اثری که توابین در تاریخ گذاشتند، یکهزارم اثری که شهدای کربلا گذاشتند، نیست! برای خاطر اینکه اینها در وقت خود نیامدند، کار را در لحظۀ خود انجام ندادند، دیر تصمیم گرفتند، دیر تشخیص [دادند].
چرا مسلمبنعقیل را تنها گذاشتید آقاجان؟ دیدید که این نمایندۀ امام است؛ آمده بود، با او بیعت هم که کرده بودید، قبولش هم که داشتید ـ عوام را کاری ندارم، به خواص دارم میگویم ـ چرا شما عصر که شد، سرِ شب که شد، مسلم را تنها گذاشتید که به خانۀ طوعه پناه ببرد؟ اگر خواص، مسلم را تنها نمیگذاشتند، میشدند مثلاً صد نفر، این صد نفر دور مسلم را میگرفتند، به خانۀ یکیشان میآمدند، میایستادند دفاع میکردند. مسلم تنها هم که بود، وقتی میخواستند دستگیرش کنند، چندین ساعت طول کشید، چندین بار حمله کردند؛ مسلم به تنهایی همه را پس زد، همان عدهای را که آمده بودند، سربازان ابنزیاد را. اگر صد نفر مرد با او بودند، مگر میتوانستند او را بگیرند! باز مردم جمع میشدند دورشان. پس خواص، اینجا کوتاهی کردند که نرفتند دور مسلم را بگیرند. ببینید! از هرطرف حرکت میکنید، میرسید به خواص، خواص! تصمیمگیری خواص در وقت لازم، تشخیص خواص در وقت لازم، گذشت خواص از دنیا در لحظۀ لازم، اقدام خواص برای خدا در لحظۀ لازم؛ اینهاست که تاریخ را نجات میدهد، ارزشها را نجات میدهد، ارزشها را حفظ میکند. در لحظۀ لازم، باید حرکت لازم را انجام داد، اگر گذاشتید وقت گذشت، دیگر فایده ندارد.
..البته این حرفی که ما زدیم، مطلبی که داریم میگوییم؛ این خلاصۀ مطلب است. در دو بخش باید روی این مطلب کار بشود: یکی بخشِ تاریخی قضیه است؛ در تاریخ فراوان است که کجاها خواص باید عمل میکردند و عمل نکردند؛ یک بخش دیگر که باید کار بشود، تطبیق با وضع هر زمان است؛ نهفقط زمان ما، هر زمان! در هر زمان، طبقۀ خواص چگونه باید عمل بکنند که به وظیفهشان عمل کرده باشند؛ اینکه گفتیم اسیر دنیا نشوند، این یک کلمه است؛ چطوری اسیر دنیا نشوند؟ مثالها و مصداقهایش چیست؟ (75/3/20)
یکی از غرایز انسان، قدرتطلبی است. انسان واقعاً مایل است که مقتدر باشد، آنکسانیکه خیال میکنند ضعف جزو ذاتشان شده، باید بدانند که از غریزۀ انسانی منحرف شدند. قدرت را همه میخواهند، همه مایلند که بتوانند هر کاری که مورد علاقهشان هست، انجام بدهند. و قدرتطلبی را شارع مقدس هم آزاد کرده، بلکه گاهی واجب قرار داده؛ آنجایی که قدرت برای اقامۀ حق است، آنجایی که قدرت برای رساندن حقوق صاحبان حق به آنهاست، آنجایی که قدرت برای اجرای احکام و فرامین الهی است، شارع مقدس حتی ممکن است لازم قرار بدهد، واجب قرار بدهد. پس این غریزه را شارع مقدس نمیکوبد. نمیگوید لازم است که قدرتطلبی را در خودتان خُرد کنید؛ نهخیر، قدرت را بخواهید، اما تا کجا؟ تا آنجایی که خدا اجازه میدهد، تا آنجایی که در قدرتطلبیِ شما ظلم درنمیآید، در آن قلدری درنمیآید، در آن زورگویی درنمیآید. ممکن است اگر شما با آن گردنکلفت ظالم به هم پیوستید، قدرت بیشتری گیرتان بیاید، اما هیچ میدانید که با این بههمپیوستن، پابهپای قدرتی که بهدست میآورید، ظلمی هم باید بکنید؟ پابهپای امکاناتی که بهدست شما خواهد آمد، در اختیار شما قرار خواهد گرفت، بایستی تجاوزی هم انجام بدهید، تعدّی هم بکنید؟ اینجا همان جایی است که شهوتِ نفس انسان است؛ و تجاوز و تعدی غریزۀ قدرتطلبیِ انسان، با حکم خدا و فرمان خدا روبهروی هم قرار گیرد. غریزه میگوید این قدرت را بهدست بیاور، هرچه بادا باد، هرچه میشود بشود، اما قانون خدا و حکم دین و حکم اسلام میگوید نه، در اینجا صبر کن. صبر کن یعنی چه؟ یعنی بر بیقدرتی صبر بکن، اما این کار خلاف را، این گناه را انجام نده. تمام طول تاریخ اسلام که شما نگاه میکنید، از همین نوع صبرها فراوان است.
شما ابنسعد و داستانش را میدانید. او با حرّبنیزید ریاحی ـ که حرّبنیزید جزو چهرههایِ درخشندۀ منوّرِ جالبِ در تاریخ اسلام و تشیّع [است] و عمربنسعد جزو چهرههایِ منفورِ کریهِ مبغوضِ در همین تاریخ ـ در یک شأن و یک رتبه بودند. هر دو هم بر سر یک دوراهی قرار گرفتند. این یکی یکطور تصمیم گرفته، آن یکی یکطور تصمیم گرفته. این بهخاطر تصمیمش جزو بهترین و عالیترین و منوّرترین چهرهها شد؛ آن بهخاطر تصمیمش جزو منفورترین و سیاهروترین و سیاهنامهترین انسانهاست...حسینبنعلی صلواتاللهوسلمااهعلیه از نظر قدرت زمانه باید خُرد بشود، باید کوبیده بشود، باید از بین برود؛ این مهرهها و آلت فعلها، این دست و بازوهای یزید، بایستی مجریِ اراده و فرمان یزید باشند و این کسی را که دشمن یزید است و دوست خدا، بکوبند. این دوتا مهره را رها کرد، این دوتا دستپرورده و غلام حلقهبهگوش خود را فرستاد میدان که دستور او را اجرا کنند؛ یکی حرّ است، یکی عمربنسعد.
در اینجا موضع عمربنسعد موضع روشنی است؛ میفهمد که نباید این کار انجام بگیرد، میداند که این کار گناه است، اما قدرتطلبی او به او اجازه نمیدهد. او یک فرماندۀ معمولی است، یک سپاهیِ سلحشور است ـ اگرچه که عمربنسعد آنطوریکه ذکر میکنند، خیلی هم مرد میدان و سپاهی نبوده، بلکه یکقدری مرد دینی بوده حتی، در عالَمِ مذهب و در عالم دین و قرائت و نُسک و این کارها وارد بوده ـ اما بالاخره اگر چنانچه این کار را انجام بدهد، این معصیت بزرگ را مرتکب بشود، مقامش بالا خواهد رفت، مُلک ری به او خواهند داد. [بهخاطر] قدرت و حکومت، دنبال این کارِ خلاف و گناه و معصیت را گرفته. بر سر این دو راهی نمیتواند صبر کند، آنچه که او را میلغزاند، بیصبری است. بیصبری یعنی چه؟ یعنی نمیتواند درمقابل این انگیزۀ انحطاطآفرین و شرآفرین مقاومت کند. ریسمانی از حبّ مقام و جاه به گردنش افتاده، دارد او را میکشاند به جهنم، دارد او را میبرد بهطرف پرتگاه...جهنم کدام است؟ جهنم همان جایی است که ایستاده بود؛ قبل از جهنمِ آخرت، قبل از دوزخ خدا، قبل از عذابهای پروردگار؛ در همین دنیا. جهنم همان مقامی بود که عمربنسعد آنجا ایستاده بود، جهنم آن سوی خیمهگاه حسینبنعلی بود. بین حسینبنعلی و خیمهگاه عمربنسعد فاصله و واسطهای نبود. تا آنجایی که حسین بود و سپاهیان حسین و قدرت حسین، بهشت خدا همانجا بود، یک قدم آنطرفتر از آنجا جهنم خدا بود، یک گام آنطرفتر، اعماق عذاب و سخط و نقمت خدا بود و او افتاد در جهنم خدا.
حرّبنیزید هم در راهش به همینجا رسید، برای او هم مقام مطرح بود؛ مُلک ری مطرح نبود، مُلک جای دیگری مطرح بود. اگر او از عهدۀ مسئولیت و مأموریت خودش برمیآمد، اگر عذر مأموریت و مأموربودن را بر خودش هموار میکرد و بهعنوان اینکه من مأمورم و معذور، کار خودش را انجام میداد، برای او هم مقام وجود داشت، برای او هم نشان وجود داشت، برای او هم افتخار و آفرین وجود داشت، برای او هم پول بود، دنیا بود، حکومت بود، قدرت بود، سرلشکری بود، فرماندهی بود. همۀ این چیزهایی که برای عمر سعد بود، برای حرّبنیزید هم بود. او هم دلش میخواست به این قدرت برسد، اگرچه حرام است این قدرت. بر گردن دل او هم ریسمانی از حرص و هوا و انگیزههای فسادآفرین بسته شده بود که او را میکِشید؛ او را تا کربلا هم آورد، تا لب پل صراط هم آورد، تا جداییگاه بهشت و دوزخ هم آورد. اما بنیۀ حرّ قوی بود، ناگهان این ریسمان را پاره کرد. در آن لحظهای که نزدیک بود با مغز برود در اعماق جهنم، ناگهان این ریسمان را از گردن خودش باز کرد، با یک حرکت، با یک تکان، با یک بیداری بجا ـ که چه خوب است انسان بجا بیدار بشود، چشمش باز شود ـ این رشته را برید، خودش را انداخت به مرز بهشت، شد بهشتی. چه کار کرد؟ صبر از معصیت. زانوانش درمقابل این انگیزۀ فسادآفرین نلرزید، خم نشد؛ گردنش اسیر این بند و این پیوند نماند و توانست خودش را نجات بدهد. (52/11/1)
حرکت در راه خدا، همیشه مخالف دارد. همین خواصی که گفتیم، اگر یک نفر از این خواص بخواهد کار خوب را انجام بدهد، کاری را که باید انجام بدهد، اگر بخواهد انجام بدهد، چهارتا دیگر از همین خواص ممکن است پیدا بشوند، بگویند آقا! مگر تو بیکاری! مگر دیوانهای! مگر زن و بچه نداری! چرا دنبال اینطور کارها میروی؟ [او] باید بایستد! یکی از لوازم این مجاهدتِ خواصی، همین است که درمقابل حرفها، ملامتها بایستد؛ تخطئه میکنند، بد میگویند، تهمت میزنند. (75/3/20) یک عده بودند که میتوانستند با پیوستن به امام حسین، آن نهضت را بهصورت یک انقلاب سازنده دربیاورند، نه بهصورت یک نهضت خونین که با قتل و شهادت به پایان رسیده؛ میتوانستند. (64/8/12)
باورکردنی است که حسینبنعلی در حدود پنج ماه یا بیشتر، در بین مدینه و کربلا سرگردان باشد، همه هم بدانند ـ همه فهمیدند دیگر، کوفیها فهمیدند، عراقیها فهمیدند، حجازیها فهمیدند ـ و بالاخره در کربلا با چهل، پنجاه نفر فقط بماند؟ (63/8/19)
در همان زمانِ حرکت اباعبدالله علیهالسلام کسانی بودند که اگر با آنها در باب این قضیه صحبت میشد که حالا قیام کنیم، میفهمیدند که این کار بهدنبال خود مشکلات و دردسرهایی دارد، و میچسبیدند به تکالیف درجهدو! کمااینکه دیدیم عدهای همین کار را کردند. اینهایی که با امام حسین علیهالسلام نیامدند، حرکت نکردند، در میان اینها آدمهای مؤمن و متعهد [هم] وجود داشت، اینطور نبود که همه اهل دنیا باشند. در بین این سران و برگزیدگان دنیای اسلام، آدمهای مؤمن و کسانی بودند که میخواستند برطبق وظیفه عمل بکنند؛ اما تکلیف را نمیفهمیدند، وضعیت زمان را تشخیص نمیدادند، دشمن اصلی را نمیشناختند، کار اصلی و محوری را با کارهای درجهدو و درجهسه اشتباه میکردند. و این یکی از آن ابتلائات بزرگ دنیای اسلام بوده است همیشه. (71/5/7)
آن روز عبداللهبنعباس و عبداللهبنجعفر و عبداللهبنزبیر و عبداللهبنعمر، و این شخصیتهای آن روز دنیای اسلام، ساکن مدینه و مکه بودند. همهشان هم پسرهای شخصیتهای معروف صدر اسلام بودند، پسر جعفر طیّار (پسرعموی پیغمبر)، پسر زبیر، پسر عمر، پسر عباس. اینها، هم خودشان، هم پدرانشان از چهرههای معروف اسلام هستند و این خیلی کاربرد دارد دیگر، شخصیت و آبرو خیلی کار راه میاندازد. اگر همین چهار نفر، که اسم هر چهارتایشان هم عبدالله است، اگر اینها با امام حسین همراه شده بودند، یک حرکت عظیم بهوجود میآمد که نه یزید و نه عمّال یزید، بیشک قدرت ایستادگی درمقابل این حرکت را نداشتند. با اینهمه چهرۀ معروف که هرکدامی بالاخره فامیلی دارند، دوستانی دارند، در دنیای اسلام علاقهمندانی دارند، مگر میشد درافتاد؟ مردم راه میافتادند و نهضت تبدیل میشد به یک تحول در حکومت. میشد! باور کنید اگر آن سستعنصری از سوی همینهایی که اسم بردم و دیگرانی از قبیل اینها نمیبود، امام حسین بهجای اینکه با مثلاً چند صد نفر حرکت کند ـ که با چند صد نفر حضرت از مکه حرکت کرد، بقیه از بین راه برگشتند که آن عدۀ کم در کربلا باقی ماند ـ با چندین هزار نفر حرکت میکرد. بعد مگر حرّبنیزید میتوانست سر راه را بگیرد، نگذارد امام حسین به کوفه برسد؟ اگر میرسید کوفه، مگر عبیداللهبنزیاد ـ که خودش هم تازه رفته بود کوفه استاندار شده بود ـ میتوانست جلوی این سپاه عظیم که بزرگزادگان و شخصیتهای معروف بنیهاشم و قریش در رأس اینها هستند، مقاومت کند؟ کوفه سقوط میکرد، با سقوط کوفه، بصره سقوط میکرد، یعنی عراق سقوط میکرد، با سقوط عراق، یقیناً مدینه و مکه هم میپیوست و شام سقوط میکرد، حکومت عوض میشد. مسیر تاریخ اسلام عوض میشد و در دو قرن بعد از آن، بهجای اختناق خاندان پیغمبر، حکومت خاندان پیغمبر بهوجود میآمد، و اگر حکومت پیغمبر بهوجود میآمد، بهجای چهارده قرن انزوای اسلام، اسلام به احتمال زیاد در دنیا اوج میگرفت؛ شاید امروز بشریّت دیگر اینهمه رنج نداشت، اینهمه درد و غصه نبود در عالم، فقر دیگر نبود، بیفرهنگی و بیسوادی نبود، جنگ و خونریزی نبود. شاید امروز دنیا صدها سال جلوتر از آنیکه امروز است، بود. چه کسی میتواند منکر بشود اختناقهایی که در طول این سالیان دراز بهوجود آمده، چقدر استعدادها را نابود کرده. اگر اختناق نبود، اگر حکومت طاغوتی نبود، این استعدادها شکوفا میشد، رها میشد، کار میکرد، دنیا را میساخت، و امروز این نمیشد که هست. کجا این سرچشمه، سرچشمهای که اگر جاری میشد، میتوانست دنیایی را آبیاری کند، بند آمد؟ همان جایی که چند نفر از این شخصیتهای بزرگ، وقتی دیدند حسین حرکت کرد، به آنها هم گفت حرکت کنید، اینها یک دستی به هم مالیدند و گفتند حالا شرایط مناسب نیست، حالا دشمن قوی است، حالا نمیشود. حالا، یعنی زمان را دخالتدادن، شرایط را دخالتدادن. حسینبنعلی نگفت «حالا»؛ حالا ندارد، تکلیفم است، باید بایستم، باید حق را بگویم، باید ذهنها را روشن کنم، میکنم؛ اگر پیش رفت چه بهتر، اگر نرفت، من با عمل خودم یاد دادم که چه کار باید کرد. این، منطق حسین است. (64/8/12) او در یک فصل بسیار حساس تاریخ اسلام، وظیفۀ اصلی را از [میان] وظایف گوناگون و دارای مراتب مختلفِ اهمیت، تشخیص داد، این وظیفه را انجام داد؛ دچار توهّم و اشتباه نشد در شناخت آن چیزی که آن روز، دنیای اسلام به آن احتیاج داشت. (71/5/7) درحالیکه هنگام حرفزدن، همه حرف میزدند، همه از دفاع از اسلام میگفتند. اما وقتی نوبت عمل رسید و دیدند که دستگاه یزید، دستگاه خشنی است، رحم نمیکند، تصمیم بر شدت عمل دارد، این را که فهمیدند، هرکدامی از یک گوشهای فرار کردند و امام حسین را در صحنه تنها گذاشتند. حتی برای اینکه کارِ خودشان را توجیه بکنند، آمدند خدمت حسینبنعلی علیهالسلام و به آن بزرگوار اصرار میکردند که آقا! شما هم قیام نکنید! نروید به جنگ با یزید!
این یک عبرت عجیب است در تاریخ. آنجایی که بزرگان میترسند، آنجایی که دشمن، چهرۀ بسیار خشنی را از خود نشان میدهد، آنجایی که همه احساس میکنند که اگر وارد میدان بشوند، میدان غریبانهای آنها را در خود خواهد گرفت؛ اینجاست که جوهرها و باطن افراد شناخته میشود. (71/4/10) همانطورکه خود امام علیهالسلام در یک بیانی فرمود: «اَلنّاسُ عَبیدُ الدُّنیا وَ الدّینُ لَعِقٌ عَلَی اَلسِنَتِهِم [یَحوطونَهُ ما دَرَّت مَعایِشُهُم] فَاِذا مُحِّصوا بِالبَلاءِ قَلَّ الدَّیّانونَ»[18]، در آن زمان این ترسیم واقعیت بود، وقتیکه سختیها پیش میآید، دیندارها کم میشوند تا وقتی عافیت و راحت هست، مدعیان زیادند. (67/5/29)
پاورقیها
۱.ازجمله آیاتی که به این معنا تصریح میکند، آیۀ 42 سورۀ مبارکۀ روم است. «قُل سيروا فِی الاَرضِ فَانظُروا كَيفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذينَ مِن قَبل» بگو: در زمین بگردید و بنگرید فرجام کسانی را که پیش از شما بودند.
۲.(صدق) راستگویی که به راستی گواهی شده است.
۳.(جمر) اراذل، گروه غوغاطلب
۴.خون او تباه شده، جانش دیگر ارزشی ندارد و میشود او را کشت.
۵.«ای کاش بزرگان ما در بدر میدیدند، جزع و بیصبری قبیلۀ خزرج را از ضرب نیزه و شمشیر»؛ این اشعار منتسب به ابنالزِّبعَری است که پس از جنگ اُحد خوانده است و یزید هم آن را تکرار میکند.(مقاتلالطّالبیّین (علیبنحسین ابوالفرج اصفهانی، متوفی 356 ق)/ ص 119)
۶.سوره مبارکه انعام/ آیه 11
۷.منظور حضرت امام خمینی رحمتاللهعلیه است.
۸.برای مطالعۀ بیشتر این ماجرا میتوانید به کتاب «مؤمن انقلابی، حاج ابوالقاسم صدیقی» مراجعه کنید.
۹.مولوی، مثنوی معنوی/ دفتر اول
۱۰.فن حرکتدادن سربازان و بهکار انداختن نیروها و امکانات نظامی در جنگ
۱۱.سوره مبارکه قصص/ آیه 41، سوره مبارکه ابراهیم/ آیات 28 و 29، «آیا ندیدی آنکسانیکه نعمتهای خدا را کفران کردند، ناسپاسی کردند. قوم خود و دنبالهروان خود را به وادی نابودی و نیستی کشاندند. * جهنم؛ در آن وارد میشوند، و چه بد قرارگاهی است.»
۱۲.سوره مبارکه یوسف/ آیه 108
۱۳.سوره مبارکه زخرف/ آیه 35
۱۴.الکافی/ کتاب الایمان و الکفر/ باب الطمع/ حدیث1
۱۵.در دیوانی که منسوب به امیرالمؤمنین است چنین آمده: «وَ قَد دَقَّت وَ رَقَّت وَ استَرَقَّت / فُضولُ العَیشِ اَعناقُ الرِّجالِ» زیادیهای زندگی گردن مردان را میکوبد، خُرد میکند و قطع میکند. نظیر این بیت در کتاب نهایةالاَرَب فی فنونالاَدب (نُویری، متوفی 733 ق)/ ج2/ص 113، به ابوالفتح بُستی (متوفی 401 ق) منسوب شده است: «فَکَم دَقَّت و شَقَّت وَ استَرَقَّت / فُضولُ العَیشِ اَعناقُ الرِّجالِ»
۱۶.(غدر) مکر و فریب
۱۷.در کتاب وقعة الطف/ الامام حسین فی مکه، به ترتیب به این وقایع اشاره شده است: ورود مسلمبنعقیل به کوفه، ص 101 / احضار هانیبنعروه توسط ابنزیاد، ص 120 / شهادت دروغ شریح قاضی، ص 121 / همدستی رؤسای قبایل کوفه با ابنزیاد و متفرق کردن مردم از دور حضرت مسلم، ص 124
۱۸.تحفالعقول/ روی عن الامام ابیعبدالله الحسین/ فی قصار هذه المعانی، «همانا مردم دنیاپرستند و دین لقلقۀ زبانشان است. دین را تا آنجا که زندگیشان را رو به راه سازد،حفظ میکنند و چون در بوتۀ آزمایش گرفتار شوند، دینداران اندک گردند.»