حسینبنعلی علیهالسلام با ساز و برگ جنگ به کربلا نیامده است، آنکسیکه میخواهد به میدان جنگ برود، سرباز لازم دارد؛ اما حسینبنعلی علیهالسلام زنان و فرزندان خود را هم با خود آورده است. این بهمعنای این است که اینجا باید یک حادثهای اتفاق بیفتد که عواطف انسانها را در طول تاریخ، همواره به خود متوجه کند تا عظمت کار امام حسین معلوم بشود. وقتیکه امام حسین میبیند که دشمن چقدر پست و رذل است، میبیند اینکسانیکه به جنگ او آمدهاند، عدهای از اراذل و اوباش کوفه هستند که درمقابل یک پاداش کوچک و حقیر، حاضر شدند به یکچنین جنایت بزرگی دست بزنند، بنابراین میداند بر سر زن و فرزند او چه خواهند آورد. این را امام حسین غافل نیست، میبیند؛ اما درعینحال تسلیم نمیشود، درعینحال از راه خود برنمیگردد، درعینحال بر حرکت در این راه پافشاری میکند. پیداست که چقدر مهم است این راه، چقدر بزرگ است این کار. (79/1/26)
این را هم به شما بگویم،..[همین] آدمی که درمقابل یک دنیا مخالف، یک صحرا گرگِ گرسنه، تنها مقاومت میکند و تَنَش نمیلرزد، درمقابل یک چیزهای کوچکی آنچنان منقلب میشود! مثلاً آنوقتیکه آن غلامِ سیاهِ حبشی روی زمین افتاد، حضرت آمدند بالاسَر این غلام. خب، یک غلام سیاهی است، جزو مخلصین است، جزو علاقهمندان است. شاید جَون، غلام ابیذر بوده که ازلحاظ فرهنگ اجتماعی آن روز، بالاخره یک مرتبۀ شریف و عالی ندارد. این، وقتی کشته میشود، خب خیلیها کشته شدند، اشراف کوفه، بزرگان و معاریف کوفه، مثل حبیببنمظاهر و زُهیربنقین و دیگران ـ که اینها جزو بزرگان و نامداران رجال کوفه بودند، در کنار امام حسین شهید شدند، افتادند ـ حضرت این حرکات را نشان نداد؛..اما درمقابل این غلام سیاه که کسی را ندارد، فرزندی ندارد، خانوادهای در انتظار او نیست تا بر او گریه کنند، حسینبنعلی آمد همان حرکتی را که با علیاکبر انجام داد، با این غلام انجام داد؛ بالای سر غلام نشست، این سر خونین غلام را روی زانوی خودش گذاشت، اما دلش آرام نگرفت، یکوقت همه دیدند حضرت خم شد، صورتش را روی صورت سیاهِ این غلام گذاشت...اینطور عطوفت انسانی جوشنده است! (63/7/20)
[حالا] به مناسبت، چند جمله هم میخواهم گوشههایی از حوادث عاشورا را عرض کنم و چند جملهای هم ذکر مصیبت کنم. یک مردی به نام عبداللهبنعمیر کلبی ـ که از قبیلۀ بنیکلب هست و ارتباط زیادی هم با دستگاه اهلبیت و امام حسین ندارد ـ در کوفه فرود آمده بود با همسر خودش، که اُمّوهب کنیه داشت. دید یک لشکری را در نُخَیله ـ در نزدیکی کوفه ـ دارند بسیج میکنند که این لشکر را به یک جایی بفرستند، تعجب کرد که این قضیه چیست، با چه کسی جنگ دارند اینها. پرسید این لشکر برای کجاست؟ گفتند این لشکر برای جنگ با حسینبنعلی دارد تجهیز میشود و میرود سر راه را بر حسینبنعلی بگیرد. این مرد تکان خورد، گفت من مدتها مشتاق جهاد در راه خدا بودم، اما امروز احساس میکنم که واجبتر از جهاد با کفار، جهاد با این مردمی است که با فرزند پیغمبر و جگرگوشۀ زهرا و امیرالمؤمنین، اینطور دارند ظالمانه برخورد میکنند. رفت پیش همسرش گفت من قصد دارم بروم از حسینبنعلی دفاع کنم و به او بپیوندم. زن او، اُمّوهب، او را تحسین کرد، تشویق کرد، گفت خدا تو را خیر بدهد و به بهترین رأیها و عقاید هدایت کند؛ این کار را حتماً بکن و من را هم با خودت به این میدان ببر. این زن و شوهر مخفیانه و شبانه از کوفه خارج شدند و از بیراهه خودشان را رساندند به اردوی اباعبدالله الحسین علیهالسلام ـ که در کربلا آن روز فرود آمده بود ـ و بودند در میان تشکیلات امام حسین علیهالسلام تا روز عاشورا.
در روز عاشورا بعد از آنکه یک حمله ازطرف لشکر ابنسعد شد و جمعی به شهادت رسیدند، بعد یکیک اصحاب میرفتند به میدان جنگ و مبارزه میکردند. جنگ تنبهتن میکردند، به شهادت میرسیدند، و بعد نفر بعدی میرفت. ازطرف لشکر عمر سعد، دو نفر از چهرههای معروفِ وابستۀ به دربار عبیدالله زیاد آمدند بیرون و مبارز طلبیدند. حبیببنمظاهر و مسلمبنعوسجه و بُرِیر بلند شدند که بروند، امام حسین فرمودند شماها بنشینید. این عبداللهبنعمیر از جا بلند شد، امام حسین ـ خیلی هم با او آشنا نبود ظاهراً ـ دید مرد گندمگونِ بلندبالای قویهیکلِ ستبربازویی است. گفت: یا اباعبدالله! اجازه بده من بروم با این دو نفر مبارزه کنم، حریف آنها خواهم شد. امام حسین با تحسین یک نگاهی به چهرۀ مردانۀ او کردند، گفتند باشد تو برو.
این مرد آمد در میدان جنگ، شروع کرد با اینها به جنگیدن، یکی از آنها را به خاک هلاک انداخت و به قتل رساند؛ آن دیگری از یک فرصتی استفاده کرد و یک ضربتی را بر عبداللهبنعمیر وارد کرد، سرانگشت او یا دست او مجروح شد و یکقدری متوجه به خودش شد. در این هنگام همه دیدند که یک خانم محجبۀ پوشیدهای، با کمال شجاعت آمد در میدان جنگ؛ همسرش اُمّوهب بود. همسر این مرد مسلمان، عبداللهبنعمیر، آمد که به شوهرش کمک کند. این چوبی را که وسط خیمه نصب میکنند، این را در دست گرفت و آمد به میدان جنگ. این مرد تا دید که زن او بیتاب شده و به میدان جنگ آمده، خواست همسر خودش را بهطرف خیمههای زنها برگرداند. با اصرار، زنش را میکشید بهطرف خیمههای حرم؛ زن فریاد زد، گفت من را نفرست به خِیام حرم، بگذار من هم مجاهدت کنم و با تو به شهادت برسم. مرد کوشش میکرد زنِ خودش را به یک محل امنی برساند و زن مقاومت میکرد. امام حسین علیهالسلام از آن عقب فریاد زدند و زن را خواستند، گفتند برگرد بیا، تو نجنگ. این خانم برای اطاعت امر سیدالشهدا علیهالسلام برگشت بهطرف خیمههای حرم. اما چند لحظهای نگذشته بود که یک صدایی نظرش را جلب کرد، نگاه کرد دید که شوهر محبوب و عزیزش ضربت شدیدی خورده و روی خاکهای گرم کربلا افتاده؛ زن بیتاب شد، دیگر نتوانست خودش را نگه دارد، آمد بالای سر شوهر محبوبش نشست و بنا کرد خاکها و خونها را از چهرۀ عبداللهبنعمیر پاککردن و ستردن. در همین هنگام شمر آمد بالای سر این زن و با یک ضربۀ عمود، آنچنان بر این زن کوبید که او هم در کنار شوهرش افتاد و به شهادت رسید. بنابراین در شهدای کربلا نام یک زن شجاع و مسلمان را هم در عداد شهدا مشاهده میکنیم. (66/6/6)
وَهَببنوَهَب؛ جوانی [است] که تازه هم مسلمان شده، مسیحی بوده. خودش آمده میدان جنگ، مادرش آمده، همسرش آمده. چه آب حیاتی است این اسلام انقلابی، چه کیمیایی است! روز عاشورا، حسینبنعلی علیهالسلام سختش بود اجازه بدهد به وهب که برود میدان، او هم بجنگد، کشته بشود. با هر مصیبتی بود، اجازه گرفت و رفت میدان و شهید شد. مادر داشت نگاه میکرد، وقتی دید که پسرش شهید شد، همه خیال کردند عصبانی میشود، ناراحت میشود؛ میهمانهای اسلام بودند اینها. یک نفری سر این جوان را از بدن جدا کرد، جلوی چشم مادر؛ سر را پرتاب کرد بهطرف خیمهها. این پیرزن، سر جوانش را برداشت، بوسید، خاک را از اطراف صورت او پاک کرد با دستش، بعد با صدای بلند فریاد زد، گفت ما هدیهای را که در راه خدا دادیم، پس نمیگیریم؛ سر را پرتاب کرد طرف دشمن! (62/7/2)
[مسلمبنعوسجه]، این پیرمرد محاسنسفید میآید خدمت اباعبدالله، عرض میکند یابنرسولالله! من بروم مبارزه کنم؟ اویی که باید در رختخواب خانۀ خود بِلَمد، هشتاد سال، نود سال [سن دارد]، از کوفه بلند شده، سوار اسب شده، آمده اینجا، تشنگی کشیده، حالا هم در آخرین لحظاتِ این امتحانِ بزرگ، میخواهد برود امتحان خود را پس بدهد. بعد هم میرود در میدان ـ حالا چطور جنگ میکند کاری نداریم ـ و میافتد روی زمین. بعد حسینبنعلی علیهالسلام میرود به بالینش. به بالین همۀ شهدا حسینبنعلی میرفت. این یک کار عاطفی است، لزومی هم ندارد که خیلی جنبۀ فکری داشته باشد؛ عاطفی است. اینها باهم زندگی کردهاند، باهم میمیرند، باهم محشور میشوند؛ پیوند حسین با یارانش و اصحابش یک پیوند معمولی نیست. حسین میرود بالای سر مسلمبنعوسجه، این پیرمرد محاسنسفید. (51/11/20) [و میفرماید] که انشاءالله از خدا اجر بگیری. (63/7/20) رفیق قدیمیِ مسلمبنعوسجه، حبیببنمظاهر هم میآید. (51/11/20) حبیببنمظاهر و مسلمبنعوسجه از اصحاب پیغمبر بودند. (60/9/26) میآید بالای سر رفیقش. بعد در همان لحظات آخر، در همان دیدار آخری که این دو دوست در کنار هم، یکی بر روی خاک و غرقۀ در خون و دیگری منتظر مرگ، دیدار میکنند و رهبرشان، برانگیزانندهشان، سَرورشان حسینبنعلی هم کنار اینهاست، حبیببنمظاهر رو میکند به مسلمبنعوسجه، میگوید من میدانم که ساعتی بعد از تو، چند لحظهای بعد از تو، من هم به تو ملحق خواهم شد و شهید خواهم شد، اما درعینحال اگر در همین مدت کم، یک خواهشی از من داری بکن، یک وصیتی داری، یک توصیهای داری که از من برمیآید، بگو تا این توصیه را انجام بدهم. چنین نقل میکنند، میگویند مسلمبنعوسجه نتوانست حرف بزند، اما با گوشۀ چشم به حسینبنعلی اشاره کرد، یعنی تو را توصیه میکنم که از این جهاد دست برنداری، در کنار حسینبنعلی بجنگی، به این مبارزه ادامه بدهی، از حق و حقیقت دفاع کنی. این وصیتی است که دو مسلمان راستین، دو مؤمن واقعی در دم مرگ به یکدیگر میکنند. واقعاً چه روحیههای عجیبی است این روحیههای اسلامی. اینها برای ما باید آموزنده باشد. (51/11/20)
بعد از آنکه اصحاب یکییکی با اصرار و با گریه اجازه گرفتند و به قتلگاه رفتند و جنگیدند و به شهادت رسیدند، (62/7/15) [امام] نگاهی به اطراف میکند، میبیند همین مردان زبانآور دیشب، همه بهصورت اجساد تکهتکه و پارهپاره شدهای روی زمین افتادهاند، لذاست که باز برای اینکه این صدا در تاریخ بماند، برای اینکه این نامها فراموش نشود، [ندا میدهد:] «فَنادَی یا مُسلِمِبنِعَقیلٍ وَ یا هانِیَبنِعُروَةَ وَ یا حَبیبَبنَمَظاهِرٍ»، اسمهای پاک را بر زبان جاری میکند. (52/11/13) [دیگر] کسی جز جوانان بنیهاشم، آن حلقۀ متصل به حسینبنعلی، باقی نمانده. اولجوانی که آمد خدمت امام حسین، خواهش کرد که اجازه بدهد به میدان برود و بجنگد و شهید بشود، علیاکبر بود. (62/7/15)
من میخواهم از روی مقتل، چند صحنه از این صحنههای عظیم را برای شما عزیزان، از کتاب مقتل ابنطاووس بخوانم که کتاب «لهوف» است؛ این مقتل، مقتل بسیار معتبری است. سیدبنطاووس ـ که علیبنطاووس باشد ـ این بزرگوار فقیه است، عارف است، بزرگ است، صدوق است، موثّق است، مورد احترام همه است، استاد فقهای بسیار بزرگی است؛ خودش ادیب، شاعر، خیلی شخصیت برجستهای است، (77/2/18)
و از علمای بزرگ شیعه در قرن ششم و [هفتم] هجری است. خانوادۀ عِلمند، خانوادۀ دینند، همهشان یا خیلیشان خوبند؛ بهخصوص این دو برادر، علیبنموسی بن جعفربنطاووس و احمدبنموسی بن جعفربنطاووس، از علمای بزرگ، مؤلفین بزرگ و ثِقات بزرگند. این کتاب برای سید علیبنموسی بن جعفربنطاووس است. (74/3/19) ایشان اولین مقتل بسیار معتبر و موجز را نوشتند. البته قبل از ایشان مقاتل زیادی هست؛ استادشان ـ ابننَما ـ مقتل دارد، شیخ طوسی مقتل دارد، دیگران هم دارند، خیلیها، مقتلهای زیادی قبل از ایشان نوشته شده؛ اما وقتی «لهوف» آمده، تقریباً همۀ آن مقاتل، تحتالشعاع قرار گرفته است. این بسیار مقتلِ خوبی است؛ چون عبارات، خیلی خوب و دقیق و خلاصه انتخاب شده است. (77/2/18) در تعبیرات منبریهای ما، عین عبارات این کتاب ـ مثل روایت ـ خوانده میشود، ازبس متقن و مهم است. من از روی این میخوانم. (74/3/19)
یک منظره، منظرۀ میدانرفتن علیاکبر علیهالسلام است که یکی از آن مناظرِ بسیار پُرماجرا و عجیب است؛ واقعاً عجیب است، از همه طرف عجیب است. از جهت خود امام حسین، عجیب است، از جهت این جوان، علیاکبر عجیب است، از جهت زنها و بهخصوص جناب زینب کبری، عجیب است. علیاکبر را هجدهساله تا بیستوپنجساله نوشتهاند؛ یعنی حداقل هجده سال، حداکثر بیستوپنج سال. حالا یک جوان مثلاً هجده نوزدهساله، بیستساله، بیستودوساله، در عنفوان جوانی؛ میگوید: (77/2/18)
«فَلَمّا لَمْ یَبقَ مَعَهُ سِوَی اَهلِ بَیتِهِ» یعنی وقتیکه همۀ اصحاب امام حسین به شهادت رسیدند و غیر از خانوادۀ او کسی با او باقی نماند، «خَرَجَ عَلِیُّ بنُ الحُسَیِنِ عَلَیهِالسَّلام» (74/3/19) علیبنالحسین از خیمهگاه امام حسین خارج شد برای جنگیدن. راوی میگوید: «وَ کَانَ مِن اَصبَحِ النّاسِ وَجهاً وَ اَحسَنِهِم خُلُقاً» این جوان، جزو زیباترین جوانان عالم بود، زیبا، رشید، شجاع. «فَاستَأذَنَ اَباهُ فِی القِتالِ» از پدر اجازه گرفت که برود بجنگد، «فَاَذِنَ لَهُ» حضرت بدون ملاحظه اذن داد. (77/2/18) عجیب این است، بدون هیچگونه تأملی اجازه داد که علیاکبر به میدان برود.
من نگاه میکردم در حالات حسینبنعلی علیهالسلام در این چند ساعتِ عاشورا، درمقابل هر یک از اینکسانیکه تقاضای میدانرفتن کردند، امام حسین یکطور برخورد میکند؛ وقتی قاسمبنالحسن میآید، امام حسین به او اجازه نمیدهد. او فرزند نابالغِ برادر اوست، بچۀ سیزدهساله است و امام حسین او را مثل امانتی در دست خود میداند، لذا وقتی قاسم آمد و به امام حسین عرض کرد که اجازه بده بروم میدان، حضرت، قاسم را در آغوش گرفت و بنا کرد هایهای گریهکردن. اما وقتی علیاکبر آمد از امام حسین تقاضای رفتن میدان بکند، حسینبنعلی علیهالسلام هیچ مقاومتی نکرد. (62/7/15) این دیگر، اصحاب و برادرزاده و خواهرزاده نیست که امام به او بگوید نرو، بایست، این پارۀ تن خود اوست، پارۀ جگر خود اوست، حالا که میخواهد برود، امام حسین باید اجازه بدهد؛ این انفاق امام حسین است، این اسماعیل حسین است که میرود به میدان. «فَاَذِنَ لَهُ» اجازه داد که برود، اما همینکه علیاکبر راه افتاد بهطرف میدان، «ثُمَّ نَظَرَ اِلَیهِ نَظَرَ آیِسٍ مِنهُ» یک نگاهی از روی نومیدی به قد و قامت علیاکبر انداخت، «وَ اَرخَی عَلَیهِالسَّلامُ عَینَهُ وَ بَکَی ثُمَّ قالَ اللَّهُمَّ اشهَد» (74/3/19) چشمش را رها کرد و بنا کرد اشکریختن. یکی از خصوصیات عاطفی دنیای اسلام همین است؛ اشکریختن در حوادث عاطفی و پدیدههای عاطفی. شما زیاد میبینید در قضایا که حضرت گریه کردند؛ این گریۀ جزع نیست، این همان شدت عاطفه است؛ چون اسلام این عاطفه را رشد میدهد در فرد. حضرت بنا کردند گریهکردن، بعد این جمله را فرمودند: خدایا خودت گواه باش «فَقَد بَرَزَ اِلَیهِم غُلامٌ» جوانی بهسمت اینها رفته است برای جنگ، که «اَشبَهُ النّاسِ خَلقاً وَ خُلُقاً وَ مَنطِقاً بِرَسولِکَ»، [شبیهترین مردم است به رسول خدا از نظر صورت و رفتار و سخنگفتن].
یک نکتهای در اینجا هست که من به شما عرض بکنم. ببینید، امام حسین در دوران کودکی محبوب پیغمبر بود، خود او هم پیغمبر را به نهایت دوست میداشت. حضرت شش هفتساله بودند که پیغمبر از دنیا رفته است. چهرۀ پیغمبر بهصورت یک خاطرۀ بیزوالی در ذهن امام حسین مانده است و عشق به پیغمبر در دل او هست. بعد خدای متعال، علیاکبر را به امام حسین میدهد. وقتی این جوان یکخرده بزرگ میشود، یا به حد بلوغ میرسد، حضرت میبیند که چهره، درست چهرۀ پیغمبر است؛ همان قیافهای که اینقدر به او علاقه داشت، اینقدر عاشق او بود. حالا این به جَد خودش شبیه شده است؛ حرف میزند، صدا شبیه صدای پیغمبر است، حرفزدن، شبیه حرفزدن پیغمبر است، اخلاق، شبیه اخلاق پیغمبر است؛ همان بزرگواری، همان کَرم، همان شَرف. لذا اینطوری میفرماید: «کُنّا اِذَا اشتَقنا اِلَی نَبِیِّکَ نَظَرنا اِلَیهِ» هر وقتیکه ما دلمان برای پیغمبر تنگ میشد، به این جوان نگاه میکردیم.
این جوان رفت به میدان، «فَصاحَ وَ قالَ یَا ابنَ سَعدٍ قَطَعَ اللهُ رَحِمَکَ کَما قَطَعتَ رَحِمی». (77/2/18) [پس حضرت با صدای بلند فریاد زدند و گفتند: ای ابنسعد! خدا رَحِم تو را قطع کند، همانطورکه رَحِم مرا قطع کردی.] نقل میکند مرحوم ابنطاووس که این جوان رفت به میدان جنگ «فَتَقَدَّمَ نَحْوَ القَومِ» و چطور جنگید و بعد برگشت پیش پدرش و گفت: پدر جان! تشنگی دارد من را میکُشد، اگر آبی داری به من بده. حضرت در جواب به او فرمود که برو بجنگ، طولی نخواهد کشید که به دست جَدت سیراب خواهی شد. «فَرَجَعَ اِلَى مَوقِفِ النُّزّالِ» علیاکبر برگشت به جای جنگ، به صحنۀ جنگیدن «وَ قاتَلَ اَعظَمَ القِتالِ» ـ این ابنطاووس است، آدم ثقهای است؛ اینطور نیست که حالا برای گریهگرفتن، بهصورت مثلاً گرمکردن مجلس بخواهد حرفی بزند، نه، عباراتش عبارات متقنی است ـ میگوید: «قاتَلَ اَعظَمَ القِتالِ» بزرگترین جنگ را علیاکبر کرد، در نهایت شجاعت و شهامت جنگید. بعد از آنکه مقداری جنگید، «فَرَماهُ مُنقِذُبنُمُرَّةَ العَبدِیُّ لَعَنَهُ اللُ»هه یکی از افراد دشمن «بِسَهمٍ» با یک تیری هدف گرفت آن حضرت را، «فَصَرَعَهُ» او را از روی اسب به روی زمین انداخت با آن تیر. (74/3/19) صدای علیاکبر از وسط میدان به گوش همه رسید که صدا میزد: «یا اَبَتاه عَلَیکَ السَّلامُ» پدر جان خداحافظ. (62/7/15) «هَذا جَدّی یُقرِؤُکَ السَّلامَ» این جَدم پیغمبر است، به تو سلام میرساند، «وَ یَقولُ لَکَ عَجِّلِ القُدومَ عَلَینا» میگوید زود بیا فرزندم حسین! بر ما وارد شو. همین یک کلمه را علیاکبر بر زبان جاری کرد، «ثُمَّ شَهَقَ شَهقَةً فَمَاتَ» بعد آهی کشید، یا فریادی کشید و جان از بدنش بیرون رفت.
«فَجاءَ الحُسَینُ عَلَیهِالسَّلام» امام حسین تا صدای فرزند را شنید، آمد بهطرف میدان جنگ، آنجایی که جوانش روی زمین افتاده است، «حَتَّی وَقَفَ عَلَیهِ» آمد تا بالای سر این جوان رسید، «وَ وَضَعَ خَدَّهُ عَلیَ خَدِّهِ» صورتش را روی صورت علیاکبر گذاشت، «وَ قالَ قَتَلَ اللهُ قَوماً قَتَلوکَ ما اَجرَاَهُم عَلیَ اللهِ» و این کلمات را بنا کردند گفتن: [«وَ قالَ قَتَلَ اللهُ قَوماً قَتَلوکَ ما اَجرَاَهُم عَلَی اللهِ وَ عَلَی انتِهاکِ حُرمَةِ الرَّسولِ عَلَی الدُّنیا بَعدَکَ العَفاءُ» خدا بکُشد گروهی را که تو را کشتند. چقدر آنها بر خدا و بر دریدن حرمت رسولالله گستاخی کردند. بعد از تو خاک بر سر دنیا باد.] «قالَ الرّاوی» راوی نقل میکند ـ کسی که این قضایا را از نزدیک به چشم خودش دیده است و نقل کرده است، میگوید ـ «قالَ الرّاوی وَ خَرَجَت زَینَبُبِنتُعَلیٍّ عَلَیهِمَاالسَّلام» یکوقت دیدیم زینب از خیمهها خارج شد. «تُنادی یا حَبیباهُ یَا ابنَ اَخاه» صدایش بلند شد: ای عزیز من! ای برادرزادۀ من! «وَ جاءَت فَاَکَبَّت عَلَیهِ» آمد خودش را انداخت روی پیکر بیجان علیاکبر. «فَجاءَ الْحُسَینُ عَلَیهِالسَّلامُ فَاَخَذَها وَ رَدَّها اِلَی النِّساءِ» حضرت آمدند، بازوی خواهرشان را گرفتند، او را از روی جسد علیاکبر بلند کردند، فرستادند پیش زنها؛ مناسب نبود در میدان جنگ.
«ثُمَّ جَعَلَ اَهلُ بَیتِهِ صَلَواتُاللهِوَسَلامُهُ عَلَیهِم، یَخرُجُ الرَّجُلُ مِنهُم بَعدَ الرَّجُلِ». آنوقت دنبالۀ این قضیه را نقل میکند. البته اگر این عبارات را بخواهیم بخوانیم، واقعاً دل انسان آب میشود از شنیدن این کلمات!
من یک مطلبی به ذهنم رسید از این عبارت ابنطاووس که میگوید: «فَاَکَبَّت عَلَیهِ»، آنچه در این جملۀ ابنطاووس هست ـ که حتماً از روایات و اخبار صحیحی نقل کرده ـ نمیگوید امام حسین خودش را انداخت روی بدن علیاکبر، امام حسین فقط صورتش را گذاشت روی صورت جوانش؛ اما آنکه از روی بیتابی، خودش را انداخت روی بدن علیاکبر، حضرت زینب کبری است. من به نظرم رسید که خب، این زینب بزرگوار، این عمۀ سادات، این عقیلۀ بنیهاشم، دوتا جوان خودش هم در کربلا شهید شدند. دو پسر خودش، دوتا علیاکبرِ خودش هم شهید شدند، یکی «عون» و یکی «محمد»؛ بنده در هیچ کتابی، در هیچ مقتلی ندیدم که وقتی پسرهای زینب کبری به شهادت رسیدند، زینب کبری عکسالعملی نشان داده باشد، مثلاینکه فریاد کشیده باشد، صدایی بلند کرده باشد، گریۀ بلندی کرده باشد، یا خودش را روی بدن اینها انداخته باشد. این مادرهای شهدای زمان ما، حقیقتاً نسخۀ زینب را دارند عمل میکنند و پیاده میکنند؛ بنده ندیدم، یا کمتر دیدم مادری را ـ مادر دو شهید، مادر یک شهید، مادر سه شهید ـ که وقتی انسان او را میبیند، احساس ضعف و عجز در او بکند! دو پسر جوانش، عون و محمد شهید شدند، حضرت زینب سلاماللهعلیها عکسالعملی نشان ندادند؛ اما دو جای دیگر دارد که خودش را انداخت روی جسد شهید؛ یکی همینجاست که آمد بالای سر علیاکبر و بیاختیار خودش را انداخت روی بدن علیاکبر. (74/3/19)
یکی [دیگر] از این قضایا، قضیۀ بهمیدانرفتن قاسمبنالحسن است که بسیار صحنۀ عجیبی است. (77/2/18) امام حسن اگرچه که ده سال قبل از واقعۀ کربلا از دنیا رفته بود، اما در واقعۀ کربلا دو گوهر گرانبها را در راه خدا و در راه حقیقت قربانی کرد. 1352/1 قاسمبنالحسن علیهالصلاةوالسلام یکی از جوانان کمسالِ دستگاهِ امام حسین است. یک نوجوانی که «لَمْ یَبلُغِ الحُلُمَ» هنوز به حَد بلوغ و تکلیف نرسیده بود. در شب عاشورا وقتیکه امام حسین علیهالسلام گفتند که این حادثه اتفاق خواهد افتاد و همه کشته خواهند شد، گفتند که شما بروید و اصحاب قبول نکردند که بروند. این نوجوان سیزده چهاردهساله عرض کرد: عمو جان! آیا من هم به شهادت خواهم رسید در این میدان؟ امام حسین خواستند این نوجوان را آزمایش کنند، گفتند: عزیزم! ـ به تعبیر ما ـ کشتهشدن در ذائقۀ تو چگونه است؟ گفت: «اَحلَى مِنَ العَسَلِ» از عسل شیرینتر است. ببینید! این، آن جهتگیری ارزشی است در خاندان پیغمبر؛ تربیتشدههای اهلبیت اینطورند. این نوجوان از کودکی در آغوش امام حسین بزرگ شده است؛ یعنی سهساله بوده است تقریباً، سه چهارساله بوده که پدرش از دنیا رفته است و امام حسین این نوجوان را بزرگ کرده؛ مُربّیٰ به تربیتِ امام حسین است.
روز عاشورا که شد، این نوجوان آمد پیش عمو؛ اینجا اینطور ذکر میکند، میگوید: «قالَ الرّاوی: وَ خَرَجَ غُلامٌ»، راویهایی بودند آنجا که ماجراها را مینوشتند و ثبت میکردند، چند نفرند که از قول آنها نقل میشود قضایا، از قول یکی از آنها نقل میکند، میگوید: همینطور که نگاه میکردیم، ناگهان دیدیم ازطرف خیمههای ابیعبدالله، یک پسر نوجوانی آمد بیرون، «خَرَجَ غُلامٌ کَانَّ وَجهَهُ شِقَّةُ قَمَرٍ» چهرهاش مثل پارۀ ماه میدرخشید؛ زیبا. (77/2/18)
آمد درمقابل عموی بزرگوارش ایستاد این کودک سیزدهساله؛ اینقدر کوچک است قاسمبنالحسن، اینقدر جثۀ او برطبق معمولِ یک بچۀ سیزدهساله کوچک است که هیچ زرهی بر تن قاسمبنالحسن راست نمیآید، هیچ کلاهخودی بر سرش قرار نمیگیرد، بر روی اسب نمیتواند خودش را نگه دارد، وقتیکه پیاده راه میرود، شمشیرش بر روی زمین کشیده میشود. آمده پیش عموی بزرگوارش، عرض میکند: عمو جان! اجازه بده من هم بروم و جانم را به قربان هدف و دینم کنم. دربارۀ هیچیک از شهدا این مطلب را بنده ندیدهام و نشنیدهام که امام حسین اینقدر دیر اجازه داده باشد...اما قاسمبنالحسن وقتی میآید درمقابل عمو از او اجازۀ میدان میگیرد، آنقدر امام حسین اجازه نمیدهد که قاسمبنالحسن بنا میکند هایهای گریستن، و آنقدر اشک میریزد که دل عمو را هم نرم میکند. و اباعبدالله هم بنا میکند هایهای گریهکردن. و بنا به قولی این برادرزاده و عمو دست در آغوش یکدیگر بنا میکنند گریهکردن و زارزدن، و بالاخره قاسمبنالحسن فائق میشود! بنا میشود برود و جنگ کند و کشته بشود.
..گفتیم کلاهخود بر سرش قرار نمیگیرد، پس چه بکنند؟ یکوقت دیدند اباعبدالله یک عمامهای بر سر قاسمبنالحسن پیچیده، پیراهنی بر تنش کرده، و شمشیری به کمرش بسته. قاسمبنالحسن آمد در میدان، میجنگد، جهاد میکند، اما جهادِ باهدف، جهادی که برای یک جهتی است، بهسوی یک هدفی است، برای خداست؛ و فرزند امام مجتبی باید اینطور باشد، فرزند آنکسیکه همۀ وجودش در راهِ جهت و هدف الهی بود. بنا کرد رجزخواندن: «اِن تُنکِرونی فَاَنَا ابنُالحَسَنِ» اگر من را نمیشناسید ای مردم! بدانید که این ضرباتِ من را از کجا میخورید، بدانید که من فرزند امام حسن مجتبایم، «سِبطُ النَّبِيِّ المُصطَفَى وَ المُؤتَمَنِ» من فرزندزادۀ پیغمبرم، من از دودمان پاک رسول خدایم. «هَذَا الحُسَیْنُ کَالاَسیرِ المُرتَهَنِ» اینکسیکه اینجا ایستاده و شما دارید درمقابل او میجنگید، ای لشکریان! نبادا او را نشناسید، نبادا ندانید به روی چه کسی دارید شمشیر میکشید! بشناسید، این حسین است که اینچنین درمقابل شما ایستاده است، جگرگوشۀ پیغمبر است. در عالم اسلام کیست که حسین را نشناسد! کیست که نداند پیغمبر اکرم بر لب و دندان اباعبدالله در کودکی بوسه میزده است! لذا نقشش را ایفا میکند، حسینبنعلی را معرفی میکند، هدفش را بیان میکند و میرود بهسوی مرگ و شهادت. 1352/1
«فَجَعَلَ یُقاتِلُ» آمد مشغول جنگیدن شد. این را هم بدانید، جزئیات حادثه، که چه کسی کدام ضربه را زد، چه کسی اول زد، چه کسی فلانچیز را دزدید؛ همۀ اینها ذکر شده است. آنکسیکه مثلاً قطیفۀ حضرت را دزدید و به غارت برد، بعداً به او میگفتند: «قَیسُ القَطیفَة». جزئیات ثبت شده و معلوم است؛ یعنی خاندان پیغمبر و دوستانشان نگذاشتند که این حادثه در تاریخ گم بشود. «فَضَرَبَهُ ابنُ فُضَیلٍ الاَزدیُّ عَلَی رَأسِهِ فَفَلَقَهُ» [ابنفضیل ازدی ضربهای زد و] فرق این جوان را شکافت، «فَوَقَعَ الغُلامُ لِوَجهِهِ» پسرک با صورت روی زمین افتاد. (77/2/18) اباعبدالله در بلندی ایستاده، صحنۀ میدان جنگ را نگاه میکند، قلب حسین میلرزد و میتپد، نگرانِ حال برادرزاده است. یکوقت دید فریاد قاسمبنالحسن از میان لشکر بلند شد، یا عمّاه به فریادم برس. 1352/1 «وَ صاحَ یا عَمّاه فَجَلَّی الحُسَینُ کَما یُجَلِّی الصَّقرُ» دقت کنید به این خصوصیات و زیباییهای تعبیر. صَقُر یعنی بازِ شکاری، میگوید حسین علیهالسلام مثل بازِ شکاری، خودش را رساند بالای سر این نوجوان، «ثُمَّ شَدَّ شَدَّةَ لَیثٍ اَغضَبَ»، شَدَّ بهمعنای حملهکردن است، حمله کرد مثل شیر خشمگین، «فَضَرَبَ ابنَفُضَیلٍ بِالسَّیفِ» اول آن قاتل را با یک ضربۀ شمشیر زد و انداخت زمین. آنها آمدند تا این قاتل را نجات بدهند، حضرت حمله کرد به همۀ آنها. جنگ عظیمی در همان دوروبَر بدن قاسمبنالحسن به راه افتاد. آمدند جنگیدند و حضرت اینها را پس زد. گرد و غبار بلند شد، تمام محوطه را گرد و غبار میدان گرفت. راوی میگوید: «وَ انجَلَتِ الغُبرَةُ» بعد از لحظاتی گرد و غبار فرونشست. این منظره را که تصویر میکند، قلب انسان را خیلی میسوزاند. «فَرَاَیتُ الحُسَینَ عَلَیهِالسَّلام» میگوید من نگاه کردم، حسینبنعلی علیهالسلام را آنجا دیدم، «قائِماً عَلَى رَأسِ الغُلامِ» بالای سر این نوجوان ایستاده است، دارد با حسرت به او نگاه میکند، «وَ هُوَ یَفحَصُ بِرِجلَیهِ» آن نوجوان هم با پاهایش دارد زمین را میشکافد، در حال جاندادن است و دارد پا را تکان میدهد. «وَ الحُسَینُ عَلَیهِالسَّلامُ یَقولُ بُعداً لِقَومٍ قَتَلوکَ» [و حسین علیهالسلام میگوید:] دور باشند از رحمت خدا، آنکسانیکه تو را به قتل رساندند. (77/2/18) که مرگ قاسمبنالحسنها اول زندگی است. مرگ این است، اول زندگی است؛ لذا مشتاقانه مرگ را در آغوش میگیرد و میرود. 1352/1 این [هم] یک منظره، که منظرۀ بسیار عجیبی است؛ نشاندهندۀ عاطفه و عشق امام حسین به این نوجوان، و درعینحال فداکاری او و فرستادن این نوجوان به میدان جنگ و عظمت روحی این نوجوان و جفای آن مردمی که با این نوجوان هم اینطور رفتار کردند. (77/2/18)
آنطورکه از مجموع قراین بهدست میآید، از مردان رزمآور ـ غیر از حالا کودک ششماهه مثلاً، یا بچۀ یازدهساله ـ از رزمآوران، اباالفضل العباس آخرین کسی است که قبل از امام حسین به شهادت رسیده است؛ و این شهادت هم باز در راه یک عمل بزرگ، یعنی آوردن آب برای لبتشنگان خیمههای اباعبدالله الحسین است. (62/7/24)
اباالفضل العباس کیست؟ آیا پیرمردی است که از زندگی دیگر سیر شده است؟ آیا کسی است که زندگی برایش سخت گذشته و گفته حالا که بناست اینطوری [باشد]، بروم آنجا و خودم را قربانی کنم، خودم را فدا کنم؟ اینطوری است؟ از جانش سیر شده بود؟ آنچه در مقاتل نوشتهاند و در تاریخ بهطورکلی نوشتهاند ـ گمانم اختلافی نیست ـ اباالفضل العباس صلواتاللهعلیه یک جوان سیوچهارساله است. اولاً بسیار زیبارو بود، جوانی بود که وقتی در مدینه راه میرفت، ازبس صورتش درخشنده و زیبا و جاذب بود، به او میگفتند ماه، ماه بنیهاشم، قمر بنیهاشم؛ این اسم از آنجا شروع شد. سالم، شجاع، نیرومند، بدن ورزیده، قد بلند، صورت زیبا؛ از همهچیز، تمام. آنوقت با این جوانی و زیبایی، راوی میگوید روی پیشانیاش آثار سجده و عبادت شبانه بود؛ متعبّد، اهل عبادت ـ و قربان این عبادتگر ـ عبادتی که اثرش را بخشید، سجدههایی که برای خدا میکرد، او را چنان ساخت که روز عاشورا، با اینچنین وضعی، توانست دنیایی را درمقابل شهامت خود به سجده دربیاورد. امام سجاد صلواتاللهعلیه میگوید: «رَحِمَ اللهُ عَمِّیَ العَبّاسَ» خدا رحمت کند عمویم عباس را. امام صادق میفرماید که عمویم عباس، مرد بایقینِ صُلبالایمانی بود، قوی بود. (52/11/12)
در این زیارات و کلماتی که از ائمه علیهمالسلام راجعبه اباالفضل العباس رسیده است، روی دو جمله تأکید شده است: یکی بصیرت، یکی وفا. بصیرت! بصیرت اباالفضل العباس کجاست؟ خب، همۀ اینها صاحبان بصیرت بودند، اما او بصیرت را بیشتر نشان داد که در روز تاسوعا وقتی یک فرصتی پیدا شد که او خود را از این بلا نجات بدهد، یعنی آمدند به او پیشنهاد تسلیم و اماننامه کردند، گفتند ما تو را امان میدهیم؛ آنچنان برخورد مردانه و جوانمردانهای کرد که دشمن را پشیمان کرد. من از حسین جدا بشوم! وای بر شما! اُف بر شما و اماننامۀ شما! (62/7/24)
آنچنان قوی، آنچنان متقن و محکم.
با شمر، قوم و خویش مادریاند، از قبیلۀ کَلبند، از قبایل معروف عرب. وقتی حکم کشتار عام مسافران کربلا ازطرف آن جنایتکار صادر شد، رفیقی که همراه شمر بود، بلند شد و گفت، شمر هم گفت که چند نفر از فرزندان علی، خواهرزادههای ما هستند، پسرعمههای شمر و آن دیگری بودند، اینها را امان بده، اجازه بده که اینها سالم بیرون بیایند. در آن مهلکۀ عجیب، این اماننامه به دست اباالفضلالعباس رسید. آمد بیرون و گفت خدا لعنت کند تو را و اماننامهات را؛ آن اماندهنده و امان را، خدا از رحمت خود دور کند. فرزند پیغمبر، با این رسالت عظیم، با این مسئولیت بزرگ، ما را در بوتۀ امتحان قرار داده، حالا او را تنها بگذاریم و بیاییم به امان تو سر ببریم! به او نمیگفتند بیا داخل لشکر ما، میگفتند تو آزادی، بیا برو، برو خانهات و راحت زندگی بکن، با تو کاری نداریم. صحبت این نبود که میگفتند بیا در لشکر ما باش؛ ابداً! هرگز از او انتظار نداشتند که برود در لشکر آنها؛ نه، میگفتند تو آزادی، برو. او هم این آزادی را نمیخواست، میگفت من اینجا میمانم و کشته میشوم. (52/11/12)
نمونۀ دیگرِ بصیرت او این بود که در روز عاشورا، سهتا از برادرانش هم با او بودند؛ ـ میدانید اینها چهار برادر از یک مادر بودند؛ اباالفضل العباس، برادر بزرگ بود و جعفر بود و عبدالله بود و عثمان ـ اباالفضل به سه برادر خود دستور داد که قبل از او بروند به میدان و مجاهدت کنند؛ و به شهادت رسیدند. اینهم بصیرت اوست. انسان برادران خود را درمقابل چشم خود، برای حسینبنعلی قربانی بکند، به فکر مادر داغدارش نباشد که بگوید حالا یکی از این برادران برود مثلاً، که مادرم دلخوش باشد؛ به فکر سرپرستی فرزندان صغیر و کوچک خودش نباشد که در مدینه هستند؛ این همان بصیرت است. (79/1/26) روز عاشورا یک نقش عجیبی دارد اباالفضل العباس. از اول صبح هر چند نفری که میرفتند میان لشکر دشمن ـ شما میدانید که جنگ روز عاشورا بهمنظور فتحکردن که نبود، هفتادودو نفر آدم درمقابل حداقل سیهزار چهکار میتوانند بکنند! بهمنظور شهیدشدن بود، بهمنظور ریختهشدن این خون بود، تا پای این ورقۀ رسالت و ورقۀ مسئولیت، با خون امضا بشود، تا مسجّل باشد، تا رنگش در تاریخ ثابت باشد؛ لذا بود که میزدند به قلب لشکر و میرفتند تا دیگر برنگردند ـ هر عدهای که میرفتند آنجا و در مخمصهای گیر میکردند، اباالفضل العباس که پرچم این جبهه در دست او بود، از دور و بالای بلندی نگاه میکرد، تا میدید که بین یک جمعیتی گیر کردهاند و یک نفر یا دو نفر سربازِ مجاهدِ فداکار محاصره شدهاند، فوراً خودش را میرساند و این حلقۀ محاصره را پاره میکرد، میدرید، و این چند نفر را بیرون میآورد. بعد از مدتی آنها میرفتند و کشته میشدند؛ زنده برنمیگشتند. اول صبح چهار نفر از اصحاب حسین رفتند، محاصرۀ دشمن، اینها را سخت دربرگرفت. اباالفضل العباس رفت اینها را آورد بیرون؛ تا عصر و تا همان لحظهای که خودش به میدان رفت و شهید شد، کار اباالفضل العباس این بود که کسانی را که در محاصره قرار میگرفتند میرفت و نجات میداد. (52/11/12)
وفاداری حضرت اباالفضل العباس هم از همهجا بیشتر در همین قضیۀ واردشدن در شریعۀ فرات و ننوشیدن آب است. (79/1/26) از روز هفتم مُحرم آب در خیمهگاه نیست؛ سه روز است که آب بهطور رسمی در خیمهگاه نیست. گاهی شبی، نیمهشبی، کسانی میروند یک مقدار آب برمیدارند، میآورند. لبها تشنه است، آنهم روز عاشورا، آنهم عصر، بعدازظهر، با آن گرما، عطش بچهها اباالفضل را بیشتر از آنچه که هست شجاعت میبخشد. (62/7/24) البته این نقل معروفی که در همۀ دهانها هست که امام حسین علیهالسلام اباالفضل را فرستادند برای آوردن آب، آنچه که من در نقلهای معتبر ـ مثل ارشاد مفید و لهوف ابنطاووس ـ دیدم، اندکی با این نقل تفاوت دارد که شاید اهمیت حادثه را هم بیشتر میکند. در این کتابهای معتبر، روایاتی که هست اینطوری است که در آن لحظات آخر یا ساعت آخر، اینقدر تشنگی فشار آورد بر این بچهها، بر این کودکان، بر این دختران صغیر، بر اهل حرم، که خود امام حسین و اباالفضل باهم به طلب آب رفتند. اباالفضل تنها نرفت، خود امام حسین هم با اباالفضل باهم حرکت کردند و رفتند بهطرف همان شریعۀ فرات ـ آن شعبهای از نهر فرات که در این منطقه بود ـ بلکه بتوانند آبی بیاورند.
دربارۀ جنگ پشتبهپشتِ همِ این دو برادر در میدان، حرفهای خیلی عجیبی زدهاند. آنچنان این دو برادرِ شجاع و قویپنجه ـ آن یکی امام حسین است در سن نزدیک به شصتسالگی، اما ازلحاظ قدرت و شجاعت، جزو نامآورانِ بینظیر است؛ اینهم که برادرش اباالفضل العباس است، با آن خصوصیاتی که همه شناختهاند، جوانی سیوچندساله ـ باهم، دوشبهدوش هم، گاهی پشتبهپشت هم، در وسط این دریای لشکر دشمن، لشکر را میشکافند برای اینکه خودشان را برسانند به آب فرات، بلکه بتوانند آبی بیاورند. (79/1/26) گاهی اوقات غبار میدان جنگ که خیلی زیاد میشد، این دو برادر شجاعِ شمشیرزن ـ فرزندان علی که شهامت را، هم از علی به ارث بردهاند، هم از جوشش دل پُر ایمان خود دارند ـ از هم کنار میافتادند؛ بعد اباالفضل العباس فریاد میزد اللهاکبر، حسینبنعلی میفهمید که برادرش عباس هنوز دارد میجنگد. (52/11/12) در اثنای این جنگِ سخت هست که ناگهان امام حسین احساس میکند که بین او و برادرش عباس در میدان جنگ، جدایی افتاد؛ لشکر بین این دو را فاصله انداختهاند. در همین حیصوبیص است که اباالفضل به آب نزدیکتر شده، خودش را به لب آب میرساند. هر انسانی در اینجا به خودش حق میدهد که یک کف آبی هم به لبهای تشنۀ خودش برساند؛ اینجا آن وفاداری خودش را نشان داد؛ اباالفضل العباس وقتیکه آب را برداشت، تا چشمش به آب افتاد، «فَذَکَرَ عَطَشَ الحُسَینِ» به یاد لبهای تشنۀ امام حسین [افتاد]، شاید به یاد فریادهای العطش دختران و کودکان، شاید به یاد گریۀ عطشناکانۀ علیاصغر، دلش نیامد که آب را بنوشد. آب را ریخت روی آب. (79/1/26)
مَشک را پُر از آب کرد، با شوق و رغبت زیاد که بیاید بچههای امام حسین را از عطش بیرون بیاورد. آمد سوار اسب شد، راه افتاد از شریعه بیرون آمد. اطرافش را گرفتند، بنا کرد جنگیدن با کمال قدرت. برای اینکه راه را بیخطرتر بکند، یک راهی از میان نخلستان انتخاب کرد آمد. مدام میجنگید، مدام لشکریان دشمن را که به او حمله میکنند، تارومار میکند. با شوق، با نگرانی، نبادا نتواند خودش را به خیمهها برساند، نبادا بچههای حسین منتظر بمانند و آب به آنها نرسد. در همین حین ـ که هم شمشیر میزند، هم نگران است ـ یکوقت دیدند صدای اباالفضل بلند شد: «وَ اللّهِ اِن قَطَعتُم یَمینی، اِنّی اُحامی اَبَداً عَن دینی» یعنی به خدا قسم اگر دست راست مرا قطع کردید، من از دین خودم دست نخواهم کشید. نقل میکنند که امام حسین علیهالسلام..ناگهان صدایی شنید از وسط نخلستان، صدای اباالفضل، برادرش را که فریاد میزند: «یا اَخا اَدرِک اَخاکَ» یعنی ای برادر! برادرت را دریاب. (62/7/24)
معروف است که مادر اباالفضل، یعنی امّالبنین، مادرِ پسران، بعد از آنکه چهار پسر را یکجا از دست داد ـ قربان شهامت این زن! قربان بزرگواری این زن! ـ خیال میکنید بنا کرد شیون و ناله کردن؟ بنا کرد دشمن را بر خود جریکردن؟ ابداً! گریه میکرد، اما گریۀ او خون از درودیوار میباراند. دست بچۀ کوچک اباالفضل را که عبیداللهبنعباس است، میگرفت و میآورد در قبرستان بقیع ـ حالا قبرستان بقیع کجا، کربلا کجا، بچههایش در کربلا افتادند و دفن شدند، اما او دنبال یک شعار تبلیغاتی است، کاری ندارد کجا افتادند ـ چهار صورت قبر درست میکرد، مینشست بالای سر اینها، بعد بنا میکرد حرفزدن؛ ببینید شعرهایی که َّمیخواند چه بود: (52/11/12)
این مادر از عاشورا یک منظرهای در ذهن خودش ترسیم کرده ـ شاید قضایای کربلا هنوز درست برای این مادر تشریح نشده ـ میدان جنگی در ذهن خودش درست کرده، مثل همۀ مادرهایی که بچههایشان میروند میدان جنگ، یک منظرهای در ذهنشان هست، شاید این منظره خیلی واقعبینانه هم نیست، اما مادر دلش به آن منظره خوش است. این مادر یک منظرهای درست کرده، چهار پسر شجاعش رفتند میدان جنگ، و بزرگتر از همۀ آنها اباالفضل است و اباالفضل معروف به شجاعت است، همه میدانند اباالفضل چقدر شجاع است؛ این مادر خیال میکند، در ذهن خودش ترسیم کرده که در میدان جنگ، لابد اباالفضل جلو حرکت میکرده، سهتا برادر کوچکتر از خودش هم دنبالش حرکت میکردند، مثل شیری که به گلۀ گوسفندی حمله بکند، این دشمنها را مدام به اینطرف و آنطرف میریختند. لذا خطاب میکند، میگوید ای کسی که عباس مرا در حالی دیدی که بر گلههای گوسفندان دشمن، بر دشمنانِ گوسفندوار، حمله میکند، درحالیکه بچههای امیرالمؤمنین ـ برادران خودش ـ پشت سرِ او را گرفتند، مدام به اینطرف، مدام به آنطرف حمله میکنند، دشمنان را میکُشند. این منظرۀ ذهنی خودش را این مادر از دور بیان میکند؛ بعد ناگهان یادش میآید که یک خبر تأسفانگیز و مهمی به او دادند که برایش غیر قابل تحمل بوده، میگوید: «اُنبِئتُ اَنَّ ابنی اُصیبَ بِرَأسِهِ مَقطوعَ یَدٍ» برای من خبر آوردند که پسر عزیزم درحالیکه دستش قطع شده بود، بر سرش ضربهای وارد شده است. «وَیلی عَلیَ شِبلی اَمالَ بِرَأسِهِ ضَربُ العَمَدِ» واویلا بر این بچهشیر شجاعِ من که با ضرب عمود، سر او را، سرِ برافراشتۀ او را خم کردند. یک واقعیتی از میدان جنگ به ذهن این مادر هست، آن را بیان میکند. بعد میگوید: «لَوکانَ سَیفُکَ فی یَدیکَ لَمَا دَنا مِنهُ اَحَدٌ» ای پسر! اگر شمشیرت در دست تو بود، هیچکس جرئت نمیکرد به تو نزدیک بشود. اگر شنیدهایم که سر تو را با ضرب عمود شکافتند، این بهخاطر این است که شمشیر در دست تو نبوده است. واقعه و حادثه را آنچنانی که هست، آنوقت این مادر داغدیده در شعر میآورد و بیان میکند. حقیقت قضیه هم همین است، اباالفضل با شمشیر، با جَهاز کامل، با قدرت، بهطرف میدان جنگ میرود، اما نه برای جنگیدن؛ اباالفضل میرود تا برای فرزندان برادر که از تشنگی به جان آمدهاند و فریاد «وا عَطَشاه» آنها بلند است آب بیاورد. (62/7/24)
[اما] به نظر من اوج مصیبت در کربلا، شهادت علیاصغر، این طفل ششماهه، در آغوش پدر است. معمولاً تشنگی اصحاب سیدالشهدا و خاندان پیغمبر را، بهعنوان مصیبت عطش، بیان میکنند؛ اما عطش فرق میکند، عطش آدم بزرگ با عطش بچۀ کوچک، آنهم بچۀ شیرخوار، که قابل مقایسه نیست. من وقتی ترسیم میکنم در ذهن خودم آن حالتی را که در خیمههای حسینبنعلی در حدود عصر عاشورا، که این بچۀ ششماهه به شهادت رسیده، وقتی ترسیم میکنم در ذهنم آن هیجان را، آن نگرانی را، آن ناراحتی را که بهخاطر عطشِ این بچه پیش آمده بود، واقعاً برایم قابل تحمل نیست و طاقت نمیآورم که تصور کنم حتی این مسئله را. حالا یک گوشهای از آن منظرۀ ذهنی را برای شما میگویم.
شما ببینید؛ اگر در خانهای آب قطع بشود برای دو ساعت، برای سه ساعت در روز تابستان، اولین چیزی که به ذهن خانم خانه یا مرد خانه میرسد، غذای ظهر نیست، اولین چیز آب وضو نیست، اولین چیز حتی آب مشروب بزرگها نیست، اولین نگرانیای که پیش میآید، این است که اگر این بچۀ کوچک ششماهه، یکساله، دوساله در این خانه تشنه شد، با تشنگی او چه بکنیم. اگر بنا باشد همه هم تشنگی بکِشند، حرفی ندارند؛ مرد بزرگ، زن بزرگ، بچههای بزرگتر حاضرند سهم خودشان از این آب را ـ اگر جیرهبندی باشد ـ بدهند، نگه دارند برای اینکه این بچۀ کوچک که زبان نمیفهمد، طاقت نمیآورد و تحمل نمیکند، متحمل تشنگی نشود. وضع بچۀ کوچک اینطوری است.
یک روزی، دو سه ساعت برق خانۀ شما در تابستان قطع بشود؛ پدر و مادر ناراحت از گرمازدگی خودشان نیستند، زن و مرد خانه ناراحت از کلافهشدن و عرقریختن خودشان نیستند، اما مادر خانه وقتی نگاه میکند میبیند این بچۀ قنداقیاش، این بچۀ شیریاش، از گرما خوابش نمیبرد، طاقت نمیآورد، آرام نمیگیرد، جگر او آتش میگیرد. حالا شما در عصر عاشورا، ببینید در خیمههای سیدالشهدا با آن گرما، با آن عطش، با آن تشنگی، چه میگذشت، بهخاطر همین بچۀ کوچک. بعضیها بودند که شاید بیش از یک شبانهروز بود در آن گرما آب ننوشیده بودند. یقیناً اینها به فکر خودشان نبودند وقتی علیاصغر را میدیدند. من گمان میکنم علت اصلیِ بردن علیاصغر بهوسیلۀ سیدالشهدا به مقابل لشکر دشمن، امید بسیار ضعیفی بود که اینها ـ این مردم وحشی ـ دلشان بسوزد و آب بدهند. علت اصلی این بود که امام حسین راه چارۀ دیگری نداشت، کار دیگری نمیتوانست بکند. (65/6/21)
وقتی حسینبنعلی علیهالسلام برای آخرین خداحافظی به خیمهها آمدند و خواهرشان زینب را صدا زدند، و همۀ دخترها و بچهها و زنها با شنیدن صدای امام حسین و اینکه فهمیدند حضرت از میدان برگشته، آمدند دور حضرت را گرفتند. حسینبنعلی علیهالسلام به خواهرشان رو کردند و فرمودند: «ناوِلینی وَلَدِیَ الصَّغیرَ حَتَّیٰ اُوَدِّعَهُ» یعنی خواهر، بچۀ ششماههام را به من بده تا با او هم خداحافظی کنم. اگر این روایت درست باشد، امام حسین وقتی این بچه را در آن حال میبیند، با آن چهرۀ افسرده، با آن گردن خمشده، با آن صورت زردشده و ازحالرفته، دلش میسوزد و میگوید این بچه را من ببرم میان لشکر دشمن، شاید یک مقداری احساس انسانی در اینها زنده بشود و بیدار بشود و حاضر بشوند به این بچه مقداری [آب] بدهند.
اگر این روایت درست باشد، آنوقت اینطور میشود که حضرت این بچه را زیر عبا میگیرند، میآیند طرف لشکر دشمن؛ آنها خیال میکنند که حضرت قرآن آورده زیر عبا گرفته، که آنها را به قرآن سوگند بدهد. بعد که حضرت عبا را پس میزنند، با کمال تعجب میبینند یک بچۀ کوچک قنداقی را حضرت بر روی دست بلند کردند. (61/10/9) و به همه نشان دادند. حالت خود این بچه تأثرانگیز بود؛ هر دلی را، هر دل سنگی را یقیناً به ترحم وادار میکرد. حضرت مخصوصاً استرحام کردند، این حرف درست است که «اِن لَمَ تَرحَمونی فَارحَموا هذَا الطِّفلَ الرَّضیعَ» یعنی رحم کنید به این بچۀ کوچک. یک پدر برای بچۀ کوچک در این مواقع اضطراری این کار را میکند، آن نفْس اَبیِ[2] حسینبنعلی علیهالسلام اجازه میدهد به او که برای حفظ جان این بچه، یک مقداری آب از آنها بگیرند، از آنها طلب بکنند. (65/6/21) اگر شما با من دشمن هستید، اما این بچۀ کوچک که با شما کاری نکرده، او تشنه است. «اَما تَرَونَه کَیفَ یَتَلَظَّی عَطَشاً» آیا نمیبیند این بچه از عطش چگونه به خودش میپیچد! خیلی کار آسانی بود که اینها، هم حسینبنعلی را بکُشند، هم این بچه را سیراب کنند، هیچ مشکلی بهوجود نمیآمد. یک بچۀ شیرخواره، بهقدر یک قاشق بیشتر، مصرف آبش نیست که رفع عطشش بشود؛ امام حسین هم همین را بیشتر نمیخواست؛ نمیخواست یک ذخیرۀ آبی برای بچه بگیرد، علیالعِجاله میخواست تشنگی او را برطرف کند؛ اما متأسفانه این کار را نکردند. (61/10/9)
[ناگهان] در همین حالی که حسینبنعلی ـ لابد با یک حال بحرانی، با یک هیجان، با یک ناراحتی ـ این بچه را روی دست بلند کرده، دارد حرف میزند، یکوقت یک چیز عجیبی را احساس کرد! دید این بچهای که از گرسنگی و تشنگی بیحسوحال افتاده بود، سر خودش را نمیتوانست نگه دارد، گردنش یک طرف کج شده بود، آنچنان این بچه دستوپا میزند روی دست پدر! همینطور که نگاه کرد، دید خون از گلوی علیاصغر سرازیر شده. (65/6/21) «صَلَّی اللهُ عَلَیکَ یا اَباعَبدِاللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیکَ یَابنَ رَسوُلِاللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیکَ وَ عَلَی اَصحابِکَ وَ اَولادِکَ المُستَشهَدینَ بَینَ یَدَیکَ» (61/10/9)
[حالا دیگر] لحظات وداع حسینبنعلی علیهالسلام با زینب کبری سلماااللهعلیها است، یعنی خواهر و برادری که اینقدر باهم مأنوس بودند، اینقدر به هم محبت داشتند، از هم جدا نمیشدند ـ واقعاً این لحظهها را انسان اگر دقت بکند، میبیند چقدر باعظمت است؛ منهای جنبههای گریهآور و تأثرانگیز این ماجراها، دقت در جنبههای روانی این ماجرا، انسان را دچار حقارت میکند درمقابل آنهمه عظمت، آدم احساس [کوچکی] میکند، واقعاً اگر آنها [انسان] بودند، ما چه هستیم! ـ این خواهر و برادری که اینقدر به هم محبت دارند، خب طبیعی هم هست، یک خانوادهای دوتا برادر، یکی دو تا مثلاً خواهر، اینها از کوچکی باهم بزرگ شدند، سنهایشان نزدیک به هم، همبازی، دردهایشان باهم، رنجهایشان باهم، شادیهایشان باهم؛ مرگ پیغمبر را باهم درک کردند، ناراحتی مادر را باهم کشیدند، پدر را باهم از دست دادند؛ در یک خانوادۀ اینطوری، هرچه که این خانواده کوچکتر میشود، یعنی افرادی از این خانواده میروند، آن بقایا صمیمیت بیشتری پیدا میکنند دیگر. حالا از آن جَد و آن مادر و آن پدر و آن برادران، برای زینب مانده فقط یک حسین، یک برادر. طبیعی است که همۀ محبتهایی که به پیغمبر و به امیرالمؤمنین و به مادر و به آن برادر داشت، متمرکز بشود در این برادر. این یک چیز طبیعی است که زینب و امام حسین ـ که بقایای آن خانوادۀ کوچک پرماجرا و پررنج دوران تاریخ اسلامند ـ محبتهایشان خلاصه بشود در هم؛ یعنی آنقدر همدیگر را دوست بدارند که از یک خواهر و برادر معمولی، اینهمه دوستی معقول نیست.
..حالا با یکچنین محبتی و این اندازه سختیِ جدایی از برادر، در آن لحظۀ وداع، زینب کبری با آن شرایط تهدیدآمیز، میبیند برادرش آمده دارد از او خداحافظی میکند، برای اینکه برود به میدان که از میدان دیگر برنگردد. یک طرف، این محبتها و احساس غربت و تنهایی در نبودن آن عزیز است، یک طرف، مسئولیت سنگینی که زینب کبری بر دوش خواهد گرفت؛ تا حالا به برادر متکی بود، اما حالا که امامش را از دست میدهد و برادر از سرش سایه برمیچیند، تمام این مسئولیتها به عهدۀ اوست، و اوست که باید این کاروان را هدایت و رهبری کند. لذا میبینید که چقدر لحظه، لحظۀ حساسی است. آنوقت در یکچنین لحظهای معلوم است که چه حالی و چه خصوصیاتی زینب کبری خواهد داشت. (64/7/4)
آنوقتیکه حسینبنعلی علیهالسلام از اسب روی زمین افتاد ـ یعنی در آن لحظات آخر ـ و اسبِ بیصاحبِ امام حسین به خیمهها برگشت، و زن و بچه و اهل حرم فهمیدند که حادثه برای حضرت ابیعبدالله پیش آمده، خب هرکدام یک عکسالعملی نشان دادند. یک بچۀ یازدهسالهای بود که در آغوش امام حسین بزرگ شده بود. در حادثۀ کربلا ده سال از شهادت امام حسن میگذشت، یعنی این بچه از یکسالگی در دامان عمو تربیت پیدا کرده بود و با عمو اُنس گرفته بود، مثل پدر. شاید بهخاطر اینکه یتیم بوده، امام حسین از فرزندان خودش هم بیشتر به او محبت میکرده. خب پیداست که یکچنین محبتی، چگونه این بچه را سراسیمه کرد، وقتی فهمید که عمویش در وسط میدان روی زمین افتاده. با شتاب آمد و رسید بالای سر ابیعبدالله. آنطوریکه نقل کردند و نوشتند؛ هنگامیکه این بچه رسید، یکی از سربازان خبیث و قسیالقلب ابنزیاد، شمشیر را بلند کرده بود که بر بدن مجروح ابیعبدالله فرود بیاورد، این بچه در همین حال رسید و دید عمویش افتاده روی زمین و یک ظالمی هم شمشیر بلند کرده که فرود بیاورد، این بچه آنقدر ناراحت شد، آنقدر سراسیمه شد که این دستهای کوچک خودش را بیاختیار جلوی شمشیر گرفت. اما این کار موجب نشد که آن حیوان درنده شمشیر را فرود نیاورد، شمشیر را فرود آورد، دست این بچه قطع شد. فریاد این بچه بلند شد، بنا کرد استغاثهکردن. اما این گرگ خونخوار به همین هم اکتفا نکرد، پشت سر این بچه رفت، بچۀ یازدهساله را روی زمین انداخت و او را به شهادت رساند؛ اینجا بود که امام حسین خیلی منقلب شد.
حالا دشمنان، دور بدن حسینبنعلی علیهالسلام حلقه زدند و هرکدامی یک ضربهای وارد میکنند و این جسمِ پاکِ بیدفاع، روی زمین افتاده. هرچه اینجا وحشیگری است، اینجا خباثت است، اینجا روح حیوانی و انتقامگیری است، در خِیام حرم ابیعبدالله، روح توجه به خدا، روح انسانیِ رقیق و عاطفۀ شدیدی است که موج میزند و همۀ زنها و کودکان،..همۀ اینها نسبت به حسینبنعلی و سرنوشت او آن حالت نگرانی را دارند. از خیامِ حرم بیرون آمدند، و میروند به آن طرفی که فکر میکنند حسینبنعلی علیهالسلام در آنجا روی زمین افتاده. نقل میکنند وقتیکه این زنها از خیمهها بیرون آمدند ـ زنهای عرب دیدید شما چطور ندبه میکنند یا شنیدید، هنوز هم معمول است بین زنهای عرب که بر کشتههای خودشان، بر عزیزان ازدستداده، بهشکل دردناکی گریه میکنند، به صورتشان میزنند، مو از سرشان میکَنند، یکچنین حالت فوقالعادهای دارند ـ خب اینها عزیزی را از دست دادند مثل حسینبنعلی، زینب پیشاپیش این جمعیت زنها دارند میآیند بهطرف قتلگاه. (64/7/5) پیکر مجروح و زخمخورده و پارهپارهشدۀ حسینش را پیدا کرد. (59/6/17) جسد عزیزش را روی زمین گرم کربلا افتاده دید، بهجای هرگونه عکسالعملی، بهجای هرگونه شکایتی، رفت بهطرف جسد عزیزش، ابیعبدالله. (64/7/5) و خطاب به پیغمبر عرض کرد: «یا مُحَمَّداه! صَلَّی عَلَیکَ مَلائِکَةُ السَّماءِ هَذَا الحُسَینُ مُرَمَّلٌ بِالدِّماءِ مُقَطَّعُ الاَعضاءِ مَسلوبُ العِمامَةِ وَ الرِّداءِ» (73/3/17) یعنی ای جد عزیزم! ای پیغمبر بزرگوار! یک نگاهی به صحرای گرم کربلا بکن، این حسین توست که در میان خاک و خون میغلتد و افتاده. (64/7/5) [عرض کردم]، دو جا دارد که خودش را انداخت روی جسد شهید؛ یکی وقتیکه آمد بالای سر علیاکبر و بیاختیار خودش را انداخت روی بدن علیاکبر، یکی هم عصر عاشوراست، آنوقتیکه خودش را انداخت روی بدن برادرش حسین. (74/3/19) بعد هم نقل میکنند زینب دستها را زیر جسد حسینبنعلی کرد، صدایش بلند شد: «پروردگارا! این قربانی را از آل محمد قبول بفرما». (64/7/5) قربان جسد پارهپارهات یا اباعبدالله!..و با آن صدای حزین، با آن آهنگ، بیاختیار، کلمات را در فضا پراکند و در تاریخ گذاشت. فریاد زد: «بِاَبِی المَهمومُ حَتَّى قَضَى بِاَبِی العَطشانُ حَتَّىٰ مَضَىٰ» پدرم قربان آنکسیکه تا آن لحظۀ آخر تشنه ماند و تشنهلب جان داد. (67/6/4)
در روز عاشورا آن راویای که حوادث را نقل کرده است و در کتابها دهانبهدهان نقل کردهاند، میگوید: «فَوَاللهِ ما رَاَیتُ مَکثوراً»، مکثور یعنی آنکسیکه امواج غم و اندوه بر سر او بریزد، بچهاش بمیرد، دوستانش نابود بشوند، ثروتش از بین برود، همۀ امواج بلا بهطرف او بیاید؛ این را عرب میگوید مکثور. میگوید من ندیدم هیچ کسی را در چارموجۀ بلا، «اَربَطَ جَأشاً» محکمدلتر، استوارتر از حسینبنعلی. در میدانهای گوناگون جنگها، در میدانهای اجتماعی، در میدان سیاست، انسان به آدمهای گوناگونی برخورد میکند، کسانی که دچار غمهای گوناگونند، میگوید هرگز ندیدم کسی در چنین هنگامهای مثل حسینبنعلی، چهرۀ شاد، مصمم، حاکی از عزم و اراده، متوکل به خدا، با اینهمه مصیبت. این همان عزت الهی است. (79/1/26)
تمام مردها در روز عاشورا به شهادت رسیدند. عصر عاشورا یک نفر مرد در تمام این خیمهگاه نبود، مگر امام سجاد که او هم مریض بود، آنجا افتاده بود و شاید در حالت اِغما به سر میبُرد. حالا شما ببینید این خیمهگاه و اردوگاهی که در آن، هشتاد نفر، هشتادوچهار نفر زن و بچه هستند و در میان یک دریای دشمن محاصرهاند، اینها چقدر کار دارند؛ بعضی تشنهاند، بعضی گرسنهاند، یا بشود گفت همه تشنهاند و همه گرسنهاند، دلها همه لرزان و خائف است، جسدهای شهدا همه قلمقلمشده روی زمین افتاده است، بعضی برادر اینهایند، بعضی فرزند اینهایند؛ بههرحال یک حادثۀ بسیار تلخ و وحشتآوری است. یک نفر باید این جمعیت را جمع کند. آن یک نفر زینب است. زینب فقط این نبود که برادرش را از دست داده بود، یا دو فرزندش را، یا برادرهای دیگرش را، یا اینهمه عزیزان را و هجده نفر جوانان بنیهاشم و اصحاب وفادار را؛ اینهم بود و شاید این اهمیتش کمتر از آنهم نبود که در میان اینهمه دشمن، بار سنگین اداره و حراست و مدیریت این خرگاهِ شکستخوردۀ پراکندهشده و متفرقشده را به عهده دارد؛ حتی امام سجاد را هم بایستی او اداره کند. (63/7/20)
َاَلسَّلامُ عَلَیکَ یا اَباعَبدِاللهِ وَ عَلَی الاَرواحِ الَّتی حَلَّت بِفِنائِکَ عَلَیکَ مِنّی سَلامُ اللهِ اَبَداً ما بَقیتُ وَ بَقِیَ اللَّیلُ وَ النَّهارُ وَ لا جَعَلَهُ اللهُ آخِرَ العَهدِ مِنّی لِزیارَتِکُم اَلسَّلامُ عَلَی الحُسینِ وَ عَلَی عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ وَ عَلَی أَوْلادِ الْحُسَینِ وَ عَلَی اَصحابِ الحُسَینِ اَلَّذینَ بَذَلوا مُهَجَهُم دونَ الحُسَینِ عَلَیهِالسَّلام ..سلام یک انسانِ دورافتاده و مشتاق، یک خصوصیاتی دارد؛ بیروح نیست، سرد نیست، لفظی نیست، ظاهرسازانه نیست. وقتیکه در این سلام در زیارت عاشورا، شیعۀ مخلص و محب امام حسین رو میکند به آن قبر یا به یاد آن حضرت در دل خود، از اعماق دل میگوید: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا اَباعَبدِاللهِ» یعنی سلام من، درود من، احترام من و دل من حامل هدیهها و تحفههای معنوی، نثار توست ای اباعبدالله.
اگرچه محور این عشق و شور و عاطفه، حسین علیهالسلام است، لکن در گِرد این محور، انسانهای برجسته و بزرگی وجود دارند که بهحق در طول تاریخ بشر بینظیرند. (64/7/4) [هفتادودو نفر] شجاعِ دلدارِ قویِ ازهیچکسنترسِ همۀ دنیای کفر را با چشم حقارت نگاه بکن، حاضر شدند که از همهچیز هم بگذرند، بگویند ما میخواهیم برویم در کنار پسر پیغمبر و کشته بشویم. اهمیتش بهخاطر این بود که کار سختی بود، تصمیمگیریاش آسان نبود، کار سخت بود. سختیاش نه بهخاطر این بود که شمشیر تیز است ـ خب شمشیر در همۀ جنگها تیز است؛ در همۀ جنگها هم شمشیر بود ـ سختیاش بهخاطر این بود که قیام درمقابل آنچنان ظلم همهگیر و مُسَیطِر، دل میخواهد،..و کسی این گُردۀ قوی و نیرومند را نداشت، جز همان یک عدۀ معدود. (63/8/19) [همانها] که تا لحظۀ آخر با امام حسین ماندند؛ شب عاشورا هم آنجا بودند، روز عاشورا هم برای کشتهشدن از یکدیگر سبقت میجستند و باهم شوخی میکردند که دارند به لقای الهی میرسند و شهید میشوند. (67/5/29)
حسین و یاران او سیدالشهدای تاریخ اسلامند؛ یعنی امروز هم شهیدان ما یکذرهای از وجود باعظمت شهدای کربلا هستند، شهدای کربلا نظیر دیگر ندارند...لذاست که میبینید افتخار، محورش حسین است، اما از این کانون، شعاعهای درخشندۀ بسیار زیادی سرچشمه میگیرد، لذا «وَ عَلیَ الاَرواحِ الَّتی حَلَّت بِفِنائِکَ» سلام ما و درود ما بر آن روانهای پاکی که در آستانۀ تو نثار شدند و فرود آمدند، «عَلَیکَ مِنِّی سَلامُ ٱللَّهِ» بر تو باد ای حسین عزیز، سلام ما و درود ما، «اَبَداً ما بَقیتُ» تا هر وقتیکه من بمانم، در سراسر عمر من «وَ بَقِیَ اللَّیلُ وَ النَّهارُ» تا وقتیکه شب و روز بماند. «اَلسَّلامُ عَلَی الحُسَینِ وَ عَلَی عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ».
واقعاً ماجرای بسیار بسیار عجیبی است این ماجرای عاشورا، که ترسیم و توصیف این ماجرا هنوز که هنوز است امکانپذیر نیست، یعنی اینهمه ماها روضه خواندیم و شنیدیم و سینه زدیم و گفتیم، اما دقایق و جزئیات این ماجرا اصلاً قابل ترسیم نیست، که هر بخشی از آن را اگر چنانچه شما دقت کنید و در اعماقش خوض کنید، خواهید دید که یک جلوهای از روحِ بزرگِ بینظیرِ انسانهای فرشتهصفت است، که نظیر دیگر واقعاً ندارد. (64/7/4) همانطورکه پیغمبر فرمود، امیرالمؤمنین فرمود، امام حسن فرمود ـ بنابر آنچه که در روایات هست ـ که «لا یَومَ کَیَومِکَ یا اَباعَبدِاللهِ» هیچ روزی مثل روز تو، مثل روز عاشورای تو، مثل کربلای تو، مثل حادثۀ تو نیست. (74/3/19) این را انسان از روی اطلاع و آگاهی میتواند بگوید. واقعاً ما در این ایام خطیرۀ تاریخ، چه صدر اسلام، قبل از اسلام، بعد از اسلام، دیگر مثل کربلا سراغ نداریم؛ من سراغ ندارم. این است که امام حسین میشود سیدالشهدا و اصحابش میشوند سادات شهیدان تاریخ، از همه والاتر. (63/8/19)
بسم الله الرحمن الرحیم
این حسین کیست که عالم همه دیوانهی اوست این چه شمعی است که جانها همه پروانهی اوست
اى شعلهى فروزان، اى فروغ تابان، اى گرمابخش دلهاى خلایق، تو کیستى با این شکوه و جلال، با این شیرینى و دلنشینى، با این هیبت و اقتدار، با اینهمه لشکر دل بههمراه، با غلغلهى فرشتگان که در کنار موکب تو با آدمیان رقابت میکنند؟ تو کیستى اى نور خدا اى نداى حقیقت، اى فرقان، و اى سفینةالنجاة.. چه کردهئى در راه خدایت، که پاداش آن خدائىشدنِ هر آن چیزى است که به تو نسبت میرساند.. ً بِنَفسى أنت، بِروحى أنت، بِمُهجَةِ قَلبى أنت وَ سَلامُ اللهِ عَلَیکَ یَومَ وُلِدتَ وَ یَومَ اُستُشهِدتَ مَظلوما وَ یَومَ تُبعَثُ فاخِراً وَ مَفخَراً.. (جانم فدای تو، روحم فدای تو، خون قلبم فدای تو، و سلام خدا بر تو، در آن روز که متولد شدی و در آن روز که مظلومانه به شهادت رسیدی و در آن روز که با افتخار مبعوث میشوی و مایۀ فخر همگانی)