در روزی که امیرمؤمنان [در سن شصتوسهسالگی] به شهادت رسید و مردم با امام حسن علیهالسلام بیعت کردند به خلافت، امام مجتبی در حضور مردم بر منبر برآمد و چند جمله در باب امیرالمؤمنین به اختصار سخن گفت. امام حسن به مردم اینچنین فرمود: «لَقَد قُبِضَ فی هَذِهِ اللَّیلَةِ رَجُلٌ لا یَسبِقهُ الاَوَّلونَ بِعَمَلٍ وَ لا یُدرِکُهُ الآخَرونَ»[1] یعنی ای مردم، خدا دیشب کسی را به جوار خود پذیرفت که نه گذشتگان و نه مردم آینده، از حیث عمل و تلاش و کار برای خدا، به پایۀ او نرسیدهاند و نخواهند رسید. «وَ قَد کانَ رَسولُاللهِ صَلَّیاللهُعَلَیهِوَسَلَّمَ یُعطیهِ رایَتَهُ فَیُقاتِلُ وَ جِبریلُ عَن یَمینِهِ وَ میکائیلُ عَن یَسارِهِ فَما یَرجِعُ حَتَّی یَفتَحَ اللهُ عَلَیهِ» یعنی پیامبر پرچم جهاد را به علی میسپرد و علی به صحنۀ جنگ میرفت، جبرئیل امین در جانب راست او و میکائیل در سمت چپ او بودند و او میجنگید. و از میدان برنمیگشت، مگر آنوقتیکه فتح کرده بود و دشمن را سرکوب کرده بود. «وَ ما تَرَکَ عَلَی اَهلِ الاَرضِ صَفراءَ وَ لا بَیضاءَ اِلّا سَبعَ مِائَةِ دِرهَمٍ فَضَلَت مِن عَطایاهُ اَرادَ اَن یَبتاعَ بِها خادِمًا لِاَهلِهِ» مردی که در هنگام ترک این دنیا، درحالیکه خلیفه بود ـ یعنی حاکم مطلق کشورهای اسلامی بود ـ از مال دنیا، فقط هفتصد درهم از اینهمه زر و سیمی که در آفاق کشورهای اسلامی بود و او میتوانست در آنها تصرف بکند، فقط هفتصد درهم باقی گذاشت؛ آن را هم جمع نکرده بود تا برای او بماند، میخواست برای خانوادۀ خود، خادمی، خدمتکاری فراهم کند، پولش را نداشت، باید تدریجاً جمع میکرد، و جمع کرده بود، شده بود هفتصد درهم. این تعریف امام حسن از امیرالمؤمنین است.
به نظر من امام مجتبی صلواتاللهوسلمااهعلیه در این سخن، مهمترین نمودارهای زندگی یک انسان مؤمن را ترسیم کرده است. انسانی که در صحنۀ زندگی مشغول تلاش و عمل است، ممکن است فضایل زیادی داشته باشد، علمش، تقوایش، نسبش، اخلاقش، و بسیاری از نفسیاتش ممکن است بسیار والا و ارجمند باشد، اما آنچه مردم به چشم خود میبینند، آنچه مردم میتوانند از آن تقلید بکنند، آن چیست؟ فلانی بسیار عالم است، من علم او را ستایش میکنم، اما من به آن علم دسترسی ندارم. فلانی باتقواست، من توفیق کسب اینهمه تقوا را نیافتهام. فلانی دارای نسب ارجمند و والایی است، من از آن محرومم. اینها چیزی نیست که من بتوانم از آن تقلید کنم، هرگاه و به هر کیفیتی که بخواهم. اما عملکردهایی وجود دارد که برای من قابل تقلید است. در آن بلبشوی دوران خلافت امام حسن و در آن جبههگیریهایی که میان مسلمین وجود داشت و مسلمانها با سستی، با تغافل، با جنگهای داخلی، با میداندادن به رذالتها و دنائتها، داشتند خودشان و اسلام را از بین میبردند؛ در یکچنین اوضاعی، اگر کسی بخواهد علیبنابیطالب علیهالسلام را با نمودهای خارجیِ زندگی او بشناسد و از او الهام بگیرد، سه نکتۀ مهم وجود دارد. و این سه نکته در بیان امام حسن بهطور وضوح نمایان است.
درحقیقت، امام مجتبی با این بیان خط میدهد به مردم، راه نشان میدهد به مردم. سه خصلت را از علیبنابیطالب علیهالسلام ذکر میکند. خصلت اول، خصلت تلاشگری علی است. علیبنابیطالب شصتوسه سال از خدا عمر گرفت، از این شصتوسه سال، پنجاهوسه سال تقریباً با اعتقاد به اسلام و ایمان اسلامیِ مشخص و روشن گذشت. قبل از آن هم، علی، هرگز غیر خدا را عبادت نکرده بود، هرگز! درمقابل هیچ بتی ـ چه جاندار و چه بیجان ـ سرِ تسلیم فرود نیاورده بود. اما در این پنجاهوسه سال زندگی، امیرالمؤمنین به پیغمبر و به اسلام و به این مکتب و به مبارزهاش ایمان آورده بود. این پنجاهوسه سال را شما نگاه کنید، در این پنجاهوسه سال، شما یک روزِ بیکار در زندگی علیبنابیطالب نمیبینید؛ دائماً کار، دائماً تلاش، دائماً عمل، آنهم بهطور خالص برای خدا و در راه اسلام.
تا وقتی در مکه بودند، سرباز فداکار و پاکباختۀ پیغمبر؛ آنوقتیکه همه پیغمبر را رد کردند او ایمان آورد؛ آنوقتیکه همه او را تنها گذاشتند، او محکم دامان پیغمبر را چسبید؛ آنوقتیکه دیگران جرئت اظهار همکاری و همراهی با پیامبر را نداشتند، او صریحاً و با صدای بلند نام پیامبر و آوازۀ اسلام را به همهجا پراکنده کرد؛ و آنوقتیکه دیگران به فکر جان خود بودند، او به فکر جان پیغمبر بود. و او بود که در بستر پیغمبر خوابید؛ و او بود که سه سال در شعب ابیطالب، این بارهای نان و خرمایی را که از این گوشه و آن گوشه بهدست میآمد، بر دوش گرفت و از این پیچوخمهای کوه شعب بالا بُرد، و فریاد و فغان کودکان گرسنه را فرونشاند؛ و او بود که بعد از هجرت پیغمبر، چند روز با همۀ خطر و زحمت در مکه ماند، «وَ اَنتَ تَقضی دَینی وَ تُنجِزُ عِداتی»[2]، قرضهای پیغمبر را ادا کرد، امانتهای پیغمبر را به صاحبانش رد کرد؛ استوار، آزاد، آخرین بقایای خانوادۀ پیغمبر را با خود به مدینه آورد و وارد مدینه شد. از اولین جنگ پیغمبر قبل از جنگ بدر، تا آخرین لحظاتی که پیغمبر با دشمنان میجنگید، امیرالمؤمنین یکلحظه شمشیر را بر زمین نگذاشت. (59/3/9) و در جنگهای دوردست، در جنگهای نزدیک، در خطرات. و شخص اول هم بود، یعنی کسی نبود که بعد نوبت به او برسد. آن روز هم در جنگها میدانید، پهلوانها و شجاعان درجهیک بیشتر در معرض شهادت بودند، برای خاطر اینکه جنگ به آنها نگاه میکرد. وقتی صفها آراسته میشد، نگاه میکردند ببینند از طرفین چه کسی شجاعتر است، او باید میآمد و از صف خود دفاع میکرد، و امیرالمؤمنین شجاعترین بود. (62/4/12)
علی نگفت من سیزده سال در دوران غربتِ اسلام جنگیدم، حالا دیگر تازهواردها بجنگند؛ علی نگفت همۀ زحمات را تا حالا بر دوش گرفتم، حالا دیگر دیگران بکنند؛ علی نگفت نتیجۀ مجاهدتها و زحمتها و شکنجههایی که من بردم چه شده است، چرا در حکومت اسلامی به مقامی نرسیدم! حکومتش هم، حکومت مقام نبود. و حکومت اسلام، حکومتِ مقام نیست. همیشه کار کرد. بعد از آنیکه پیغمبر از دنیا رفت، هر لحظه هرچه را که وظیفۀ خود میدانست با کمال اخلاص انجام داد. آن روزی که باید فاطمۀ زهرا دختر پیامبر را در معرض دید مهاجر و انصار بگذارد، گذاشت؛ آن روزی که باید به مسجد نرود، نرفت؛ آن روزی که باید به مسجد برود، رفت؛ آن روزی که خلفای راشدین مشورتِ او و نظر او را میخواستند، با اخلاص، با صدق، با صفا، نظر خود را در اختیار آنها گذاشت. در جنگ، در صلح، در سیاست، در علم، در دین، همه را راهنمایی کرد. آن روزی که باید به انسانسازی و فردسازی بپردازد، پرداخت. اینکه میگویند علی خانهنشین شد، دروغ است! علی یک روز هم خانهنشین نشد، یک روز هم از فعالیت اجتماعی دست نکشید؛ علی یک روز هم با جامعهاش، با انقلابش، با امتش ـ که امت او بود، چون امت پیغمبر بود ـ قهر نکرد. از کار کنارهگرفتن، زودرنجبودن، دلنازک بودن، از حوادث و رویدادهای کوچک فوراً رنجیدن و زبان به داد و بیداد گشودن، از شأن علی پایینتر بود و علی دامانش به آن آلوده نشد. کار کرد.
«لا یَسبِقهُ الاَوَّلونَ بِعَمَلٍ وَ لا یُدرِکُهُ الآخَرونَ» تا روز قیامت هم هیچکس در عمل، در تلاش، در فعالیت، به پای علی نرسیده است و نمیرسد. و ای شیعۀ علی! و ای دوستداران علی ـ چه شیعه و چه سنّی ـ ای برادران مسلمان در سراسر آفاق اسلامی! این امامِ امت اسلام، این فرزند بزرگ اسلام، این شاگرد بزرگ پیغمبر و این معلم بزرگ قرآن، علی است که همۀ ما را به عمل و تلاش و مبارزه و مجاهده دعوت میکند؛ نهفقط با زبانش، بلکه هم با زبانش و هم با عملش، «لا یَسبِقهُ الاَوَّلونَ بِعَمَلٍ وَ لا یُدرِکُهُ الآخَرونَ»؛ این خصلت اول علی. این را من و شما میتوانیم تقلید کنیم، این چیزی نیست که بگویی علیبنابیطالب کار میکرد، من نمیتوانم. البته کمیّت و کیفیت کار من و شما، با علی فرق دارد؛ خود آن حضرت هم فرمود که شما نمیتوانید مثل من و در حجم من عمل کنید، «وَ لَکِن اَعینون بِوَرَعٍ وَ اجتِهادٍ»[3] به من کمک کنید،..هر چه میتوانید کوشش کنید؛ به سر قله نرسیدید، به دامنه خواهید رسید، به پیچوخمهای بالا خواهید رسید؛ عمل و عمل! امیرالمؤمنین ما را به عمل و تلاش دعوت میکند، این کلام علی است؛ این خصلت اول امیرالمؤمنین است. امام حسن اول روی این خصلت دست میگذارد و اول این خصلت امیرالمؤمنین را درمقابل چشم ما قرار میدهد.
و اما خصلت دوم، «وَ قَد کانَ رَسولُاللهِ صَلَّیاللهُعَلَیهِوَسَلَّمَ یُعطیهِ رایَتَهُ» پیغمبر پرچم به او میسپرد. این به نظر من و آنچنانی که من میفهمم، یک تعبیر سمبلیک است. پیغمبر اکرم به خیلیها پرچم میداد و پیغمبر اکرم خیلیها را به میدان جنگ میفرستاد و خیلیها بودند که میرفتند و معمولاً تا فتح نمیکردند، برنمیگشتند؛ اما اینجا امام حسن آنطوریکه من احساس میکنم، چیز دیگری را میخواهد بیان کند. امام حسن میخواهد بگوید امیرالمؤمنین، بازوی توانای پیغمبر بود، تسلیم محض پیغمبر بود. این بازوی شما تا وقتی بازوی شماست که از شما فرمان میبرد، درمقابل مغز شما و فرمان مغزتان تسلیم است. و علی بهمعنای واقعیِ کلمه، بازوی پیغمبر بود؛ اینجا را بکوب، اینجا را بنواز، بهسوی فلانی به دوستی دراز شو، و به سوی فلانی به دشمنی، تهدیدکنان برافراشته شو؛ تسلیم محض و مطلق!
علی علیهالسلام خصوصیت بزرگش این است که درمقابل پیغمبر سِلمِ محض است. آنوقتیکه رسول خدا به او میگوید در مکه بمان، میماند؛ آنوقتیکه در جنگ تبوک به او میگوید در مدینه بمان، میماند؛ آنوقتی هم که به او میگوید با عمروبنعبدود بجنگ و جانت را در خطر بینداز، میاندازد. «لا یَسبِقونَهُ بِالقَولِ وَ هُم بِاَمرِهِ یَعمَلونَ»[4] درمقابل خدا و درمقابل پیامبر و درمقابل اسلام، باید از علی این خصلت را آموخت؛ تسلیم محض بودن. اسلام دین زندگی و دین سعادت ماست، برای این سعادت همهچیز را هم اسلام به ما آموخته است؛ باید بهطور مطلق تسلیم اسلام باشیم، از اسلام سخن بشنویم، از اسلام راهنمایی بجوییم؛ امروز ما میتوانیم این کار را انجام بدهیم.
..تسلیم درمقابل رهبر، «فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤمِنونَ حَتّیٰ یُحَکِّموکَ فیما شَجَرَ بَینَهُم ثُمَّ لا یَجِدوا فی اَنفُسِهِم حَرَجاً مِمّا قَضَیتَ وَ یُسَلِّموا تَسلیماً»[5] این شرط ایمان است، درمقابل پیغمبر باید همۀ اختلافها را آنچنان مطرح کرد که هنگامیکه «لَا وَ نَعَم»[6] گفت، بیدغدغه پذیرفت. و نهفقط در عمل پذیرفت، بلکه در جان و دل پذیرفت. آنوقتیکه پیغمبر به او وصیت میکند که چنین عمل کن، میکند؛ آنوقتیکه به او میگوید آنچنان در میدان جنگ حرکتکن، بدون ذرهای تردید عمل میکند؛ آنوقتیکه پیغمبر صلح میکند در حدیبیه، تسلیم صلح پیغمبر است؛ آنوقتیکه میجنگد در بدر، تسلیم جنگ پیغمبر است.
و اما نکتۀ سوم در زندگی امیرالمؤمنین به روایت امام حسن مجتبی. امام حسن در پایان این خطبۀ شریفه میفرماید: «وَ ما تَرَکَ عَلَی الاَرضِ صَفراءَ وَ لا بَیضاء» از طلا و نقرۀ عالم، علی هیچ از خود باقی نگذاشت، مگر هفتصد درهم. هفتصد درهم مبلغ بسیار ناچیزی است که همین مبلغ ناچیز هم در زندگی علی اندوخته بهحساب نمیآید، زیرا علی آن را برای روز مبادا نیندوخته بود. خرج لازمی داشت و پول علی کفاف نمیداد، مجبور بود حقوق خودش را از بیتالمال مقداری کنار بگذارد و بر خودش زحمت و رنج را تحمیل کند تا بتواند این خلأ را در زندگی پُر کند. ..«وَ مَن یوقَ شُحَّ نَفسِهِ فَاولٰٓئِکَ هُمُ المُفلِحونَ»[7] لذا در زندگی علیبنابیطالب هیچ میراثی از این مال دنیا باقی نیست. (59/3/9)
پاورقیها
۱.المُستدرک علی الصحیحین (حاکم نیشابوری، متوفی 405 ق)/ ج3/ ص 188، مشابه این عبارت در کتاب الارشاد شیخ مفید، در جلد دوم، ابواب تاریخ زندگانی امام حسن، در بیانِ اتفاقاتِ هنگام بیعت مردم با ایشان، آمده است.
۲.مفاتیحالجنان/ دعای ندبه
۳.نهجالبلاغه/ نامۀ 45 / نامه به عثمانبنحُنَیف، کارگزار حضرت در بصره
۴.سوره مبارکه انبیاء/ آیه 27
۵.سوره مبارکه نساء/ آیه 65، «چنین نیست، به پروردگارت قَسم که ایمان نمیآورند، مگر آنکه تو را در مورد آنچه میان آنان مایۀ اختلاف است داور کنند؛ سپس از حکمی که کردهای در دلهایشان احساس ناراحتی [و تردید] نکنند، و کاملاً سرِ تسلیم فرود آورند.»
۶.خیر و آری
۷.سوره مبارکه حشر/ آیه 9، «و کسانی که از بخل نفس خود در امان بمانند، آنها هستند که رستگارند.»