امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام بهخاطر همین عظمتها، بهخاطر تراکم همین ارزشهای ممتاز، ضربت خورد. و این فاجعۀ بزرگ انسانی، بهوسیلۀ انسانهای شقی و گمراه، نسبت به این بزرگوار بهوجود آمد. (82/8/23)
ما برای این ذکر مصیبت میکنیم که باز از گوشه و کنارهای زندگی این بزرگواران، آگاهی بیشتری بهدست بیاوریم. البته فاجعهآمیز است، دلسوز است، نشاندهندۀ جنایتها و دَدمنشیهای بشری از سویی، و فضیلتها و درخششهای انسانی از سوی دیگر است. بنابراین ایبسا که کسانی را منقلب کند، متأثر کند، اشک بر چهرۀ آنها جاری بشود؛ اما من خیلی اصراری بر این معنا ندارم که شما حتماً با ذکر مصیبت گریه کنید. (53/7/17) ما لازم است بدانیم که علیها چگونه کشته میشوند و بهدست کهها کشته میشوند. امروز زمانی است که ما این را باید بیشتر و بهتر از همیشه بدانیم.
علی یعنی اسلام مجسم، یعنی قرآن ناطق، یعنی بزرگترین شاگرد اسلام، بهدست ابنملجم کشته شد. ابنملجم کیست؟ ابنملجم یکی از خوارج است. چند تا ویژگی دارد؛ اولاً به ظاهر مسلمان است، آنهم مسلمان بسیار متعبّد؛ مسلمانی که قرآن را هم از بر و بهخوبی میخواند؛ خیلی هم در اسلامِ خود متعصب و پایبند است. ویژگی دومش این است که هیچکس را قبول ندارد، حتی علی را! علی را هم مسلمان نمیدانست. او معتقد است که علی سازشکار است، او معتقد است که علی یک عنصر غیر انقلابی است! او بهخاطر اینکه علی با معاویه، در لحظهای بسیار حساس و خطیر و بهخاطر ضرورتی بزرگ، جنگ را به آتشبس کشانید، مخالفت میکند.
آیا انگیزۀ واقعی او هم دفاع از اسلام است؟ تردید باید داشت. ظاهراً به نام اسلام، بزرگترین مسلمانها را متهم به سازشکاری میکند، متهم به ارتجاع میکند. چون علی را مرتجع میداند، پس خود، مدعی ترقیخواهی و انقلابیگری است. با نام اسلام، با نام قرآن، با نام انقلابیبودن، با نام پارسایی و پایبندی به اسلام و اخلاق اسلامی، با نام قاطعیت، مسلمانترین، پارساترین، قاطعترین، مفیدترین، ارزندهترین و بزرگترین پیروان اسلام را به خاک و خون میکشد. خوارجِ نهروان یکچنین گره، مشکل و معضلی بودند در زمان علی، و این شخص همیشه باقی است و امروز هم هست؛ این خط، همیشه باقی است، امروز هم هست. در تمام دورانهای صدر اول اسلام تا قرن دوم و سوم ـ که رد پای خوارج پیداست ـ آنها را با همین چهره، با همین نما میبینیم، با ادعای اسلام، با متهمکردن فرزندان راستین اسلام، با دشمنیکردن با مغزها و لُبّهای اسلام و قرآن.
امیرالمؤمنین شهید یک فاجعه است، شهید یک توطئه است، شهید یک غلط بزرگ در متن جامعۀ اسلامی آن روز. آن غلط چیست؟ آن غلط این است که کسانی مانند ابنملجم که بویی از اسلام نشنیدهاند، هیچ از اسلام درک نکردهاند، با نام اسلام ـ آنهم اسلامِ انقلابی و اسلامِ تند و تیز ـ به جان بهترین خلق خدا بیفتند. این یک فاجعه است؛ خودِ این یک فاجعه است. اگر علیبنابیطالب را هم نمیکشتند، خودِ وجود اینچنین خَبطی، یک فاجعۀ بزرگ است، فاجعۀ تأسفانگیز. امروز ما عمق این فاجعه را درک میکنیم.
البته در کنار این، حرفهای دیگر هم هست؛ در کنار این، این حرف هم هست که همین مسلمانِ بهاصطلاح انقلابیِ آیۀ قرآنخوان، از معاویه پول گرفته است، بهوسیلۀ معاویه تحریک شده؛ و ترور نافرجام معاویه و عمروعاص، یک صحنهسازی بیشتر نبود؛ اینهم گفته میشود. احتمالاتی است که هست و معقول هم هست،[1] چرا بیدلیل این احتمالات را رد کنیم؟ وجود یکچنین خطی و یکچنین فکری بهمعنای این است که اسلام، قالبی بشود، پوششی بشود برای گرایشهای جنایتکارانه که از سوی جناحهای ضد اسلامی تعقیب میشود؛ و علی علیهالسلام پیشوای بزرگ و رهبر عظیمالشأن مسلمانان، شهیدِ اینچنین فاجعهای شد. شما ببینید در یک جامعه، یک رهبر، رهبر یک انقلاب چقدر عزیز است، چطور دلها به او متوجه است، چطور نبض جامعه با حرکت او، با قدرت و امداد او میزند، چطور جسمِ جامعه با حضور او گرم است و زنده است؛ و اگر چنانچه این رهبر از مردم گرفته بشود، مردم چه احساسی دارند، چه حالتی دارند؛ ناگهان همۀ رؤیاهای خود را باطلشده میدانند، همۀ آرزوهای خود را مبدلشدۀ به فراق میدانند؛ مسلمانان کوفه چنین حالتی داشتند. (58/5/24)
[شب نوزدهم ماه رمضان سال 40 قمری] علیالظاهر، شب جمعه بوده است. البته بعضی از روایتها این است که شب نوزدهم، شب جمعه بوده است، بعضی روایتها این است که شب بیستویکم، شب جمعه بوده است. (80/9/16) امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام به خانۀ دختر خودشان امکلثوم رفتند ـ طبق آنچه که در نقل هست ـ و وقتی دیدند که در افطاری امکلثوم، شیر و نمک در سفره گذاشته شده است، فرمودند یکی از اینها را بردار، تو کِی دیدهای که پدرت دو خورشت در یک سفره داشته باشد! اینها درس است. بعد هم به خواست امیرالمؤمنین، شیر را برداشتند و ایشان با نان و نمک افطار کردند. در این نقلهایی که شده است، معلوم میشود اینکه حضرت شب را در همانجا بیتوته کردند و ماندند، فقط برای افطار نبوده است. از امکلثوم نقل شده است که آن بزرگوار مشغول عبادت میشد، نماز میخواند، تضرع میکرد، اعمال شب قدر را انجام میداد و گاهی هم میآمد به آسمان نگاه میکرد. (72/12/10) و دائماً تکرار میکرد که رسول خدا به من خبر داده است، صادق مصدَّق به من خبر داده است، «ما کَذَبتُ وَ لا کُذِبتُ»[2] دروغ نگفتهام، و به من دروغ گفته نشده است. پیامبر خبر داده که محاسن سفیدت از خون سرت رنگین خواهد شد و امشب همان شب است. (52/7/24) آن حالت اضطرابِ آن بزرگوار از لقای پروردگار، حالتی است که یک مؤمن دارد. یعنی همان امیرالمؤمنینی که در جنگها، آنطور شجاعانه به استقبال مرگ رفته است، آن مرد بزرگ، آن بندۀ خالص خدا، امشب درمقابل حادثهای که میداند اتفاق میافتد و به لقای پروردگار خواهد رفت، دلش میلرزد. (72/12/10)
و اضطراب لقای الهی، اضطراب از مرگ نیست؛ چون از مرگ که اینها واقعاً بهآنمعنا نمیترسیدند، اما دیدار با خدا، حتی برای اولیای با این قرب و با این مقام، اضطراب دارد. لذا حضرت آن شب واقعاً در یک حال اضطرابی بودند، که روایات، این را نشان میدهد. مرتب میرفتند بیرون از اتاق، به آسمانها نگاه میکردند و آیات قرآن را میخواندند، کلماتی میفرمودند، از وعدۀ پیغمبر یادشان میآمد. تا اینکه قبل از اذان صبح، وقت عبادت، وارد مسجد شدند و پیش از آنکه نماز صبح شروع بشود، در محراب عبادت مشغول عبادت بودند. (67/2/17) ضبط کردهاند که امیرالمؤمنین در آن نافله، آیات شریفۀ سورۀ انبیا، «وَ اقتَرَبَ الوَعدُ الحَقُّ فَاِذا هِیَ شاخِصَةٌ اَبصارُ الَّذینَ کَفَروا» را خوانده. در روایت هست که ده آیه از این آیات را شنیدند که امیرالمؤمنین خواندهاند. در خلال اینها، آیات «اِنَّ الَّذینَ سَبَقَت لَهُم مِنَّا الحُسنیٰ اُولٰٓئِکَ عَنها مُبعَدونَ * لا یَسمَعونَ حَسیسَها وَ هُم فی مَا اشتَهَت اَنفُسُهُم خالِدوَ»[3] را که منطبق با حال خود آن بزرگوار است، در آن نافله خواندهاند. بعد هم وقتیکه حضرت به رکوع یا به سجده رفته، آن اشقیالاشقیا (70/1/16) با آن شمشیر زهرآلود، ضربۀ کُشنده را بر فرق آن حضرت وارد آورد. و همه نقل کردند که وقتی در آن ساعت، این حادثه واقع شد، مردم کوفه شنیدند که یک صدایی، یک سروش غیبی، یک هاتف غیبیای فریاد بلند کرد: «تَهَدَّمَت وَ اللهِ اَرکانُ الهُدَی»[4] به خدا قسم پایههای هدایت فروریخت. (67/2/17) بنای هدایت فروریخت. (82/8/23) مردم صدایی را شنیدند، متوجه شدند و نفهمیدند که چیست، اما جملۀ بعدی مطلب را روشن کرد، و آن جمله این بود که «قُتِلَ وَ اللهِ عَلِیٌّ المُرْتَضَی» به خدا قسم علی را کشتند. (67/2/17)
لوطبنیحیی ابیمخنف، نقل میکند میگوید: «فَلَمّا اَحَسَّ الاِمَامُ بِالضَّربِ لَمْ یَتَاَوَّهْ» یعنی وقتیکه حضرت در محراب، این ضربه بر مغز بزرگوارش وارد شد و پیشانی حضرت را شکافت، «لَمْ یَتَاَوَّهْ» هیچ آه و نالهای حضرت نکردند، اظهار درد بکنند اول، مطلقاً! «لَمْ یَتَاَوَّه وَ صَبَرَ وَ احتَسَبَ» خودشان را حفظ کردند و صبر کردند، اظهار دردی نکردند. اما «وَ وَقَعَ عَلَىٰ وَجهِهِ وَ لَیسَ عِندَهُ اَحَدٌ» حضرت با رو، یعنی با صورت به روی زمین افتادند. اطراف حضرت هم در آغاز کار کسی نبود، چون هنوز نماز که شروع نشده بود. مسجد هم تاریک بود. مردم بهطور متفرق در مسجد مشغول خواندن نافله بودند؛ کسی نفهمید اولِ کار که چه اتفاق افتاد. «قَائِلًا بِسمِ اللهِ وَ بِاللهِ وَ عَلَ مِلَّةِ رَسولِاللهِ» میگوید حضرت اولین جملهای که بعد از ضربتخوردن بر زبان جاری کردند، همین جملاتی بود که در مواردی دیگر هم به گوشمان رسیده است؛ از قول سیدالشهدا سلماااللهعلیه بعد از اینکه ضربت خوردند و بر زمین افتادند، همین جملات نقل شده، «بِسمِ اللهِ وَ بِاللهِ وَ عَلَ مِلَّةِ رَسولِاللهِ»[5] به نام خدا، برای خدا، در راه خدا، بر طریقۀ رسول خدا. حاصل زندگی را تقدیم این راه کردن. و این جمله هم نقل شده است که فرمود: «فُزتُ وَ رَبِّ الکَعبَةِ»[6] به خدای کعبه من موفق شدم، فائز شدم. یک روایت دیگر دارد که حضرت فرمود: «لِمِثلِ هَذا فَلیَعمَلِ العامِلونَ»[7] یعنی هرچه که برای رسیدن به یکچنین سرانجامی انسان عمل بکند، زیادی عمل نکرده. برای چنین سرانجامی، عمل باید کرد. ببینید، این نشاندهندۀ این است که این روح مطهر و پاکیزه، چطور متصل به عوالم ملکوت است؛ حتی در همان وقتیکه هنوز جسم او در این دنیاست و زنده است. «ثُمَّ صاحَ وَ قالَ قَتَلَنِی ابنُ مُلجَمٍ قَتَلَنِیَ اللَّعینُ» بعد از آنکه این ذکر را، این مناجات را حضرت کردند، بعد فریاد کشیدند که مردم متوجه باشند و قاتل را نگذارند که بگریزد و فرار بکند. «فَلَمّا سَمِعَ النّاسُ الضَّجَّةَ» مردم وقتی صدای امیرالمؤمنین را شنیدند، «ثارَ اِلَیهِ کُلُّ مَن کانَ فِی المَسجِدِ» (82/8/23) مردم سراسیمه همینطور میدویدند، بلکه بتوانند این قاتل را پیدا کنند. (84/7/29)
«ثُمَّ اَحاطوا بِاَمیرِالمُؤمِنینَ» بعد آمدند اطراف امیرالمؤمنین، همه جمع شدند، «وَ هُوَ یَشُدُّ رَأسَهُ بِمِئزَرِهِ وَ الدَّمُ یَجرِی عَلَی وَجهِهِ وَ لِحیَتِهِ» دیگر وقتیکه مردم جمع شدند، دیدند حضرت در همان حال ضعف و درحالیکه فرقشان شکافته است، دارند سر خودشان را و زخم خودشان را خودشان با یک دستمالی میبندند و خون بر صورت و بر محاسن آن بزرگوار جاری است. (82/8/23) «وَ قَد خُضِبَت بِدِمائِهِ وَ هُوَ یَقولُ هَذا ما وَعَدَ اللهُ وَ رَسولُهُ وَ صَدَقَ اللهُ وَ رَسولُهُ» حضرت زخم سرشان را میبستند، میفرمودند این همان چیزی است که خدا و پیغمبر به من وعده کرده بودند. پیغمبر قبلاً فرموده بود که این حادثه پیش میآید.
امام حسن علیهالسلام سر رسیدند، سر پدر را در دامن گرفتند، خونها را شستند، زخم را بستند. «وَ هُوَ یَرمُقُ السَّماءَ بِطَرفِهِ» این در حالی بود که حضرت همانطورکه خوابیده بودند، با گوشۀ چشم، آسمان را نگاه میکردند، «وَ لِسانُهُ یُسَبِّحُ اللهَ وَ یُوَحِّدُهُ» زبانشان در حال تسبیح و حمد پروردگار بود در آن حالت.
حضرت از هوش رفتند. امام حسن مشغول گریه شد؛ «وَ جَعَلَ یُقَبِّلُ وَجهَ اَبیهِ وَ ما بَینَ عَینَیهِ وَ مَوضِعَ سُجودِهِ» امام حسن چشمش به چهرۀ پدر بود. وقتی دید از هوش رفت، خم شد پیشانی امیرالمؤمنین، محل سجدههای طولانی امیرالمؤمنین را بوسید، صورتش را بوسید، مابین دو چشمش را بوسید. «فَسَقَطَ مِن دُموعِهِ قَطَراتٌ عَلَی وَجهِ اَمیرِالمُؤمِنینَ عَلَیهِالسَّلام» از اشک چشم امام حسن، چند قطرهای روی صورت امیرالمؤمنین ریخت. «فَفَتَحَ عَینَیهِ» حضرت چشمشان را باز کردند. «فَرَآهُ باکیاً» دیدند امام حسن دارد گریه میکند. «فَقالَ یا حَسَنُ ما هذَا البُکاءُ؟» فرمود حسن جان! چرا گریه میکنی؟ «یا بُنَیَّ لا رَوعَ عَلیَ اَبیکَ بَعدَ الیَومِ» پسرم! بعد از این لحظه، دیگر پدرِ تو هرگز هیچ ناراحتی و ترسی ندارد؛ «هَذا جَدُّکَ» این جدت پیغمبر است، «وَ خَدیجَةُ» این خدیجه است، «وَ فاطِمَةُ» این فاطمه است، «وَ الحورُ العینُ مُحدِقونَ» همه اطراف من را گرفتهاند. «مُنتَظِرونَ قُدومَ اَبیکَ» همه منتظرند که من بروم زودتر به اینها ملحق بشوم، «فَطِب نَفساً وَ قَرَّ عَیناً وَ اکفُف عَنِ البُکاءِ» اشک نریز پسرم! (84/7/29)
بعد حضرت را برداشتند. بعد از اینکه امام حسن علیهالسلام نماز را خواندند در مسجد، حضرت هم نشستند، نشسته نماز خواندند. روایت دارد، راوی میگوید که حضرت گاهی متمایل میشد به یک طرفی که بیفتد، گاهی خودش را نگه میداشت. بالاخره حضرت را بلند کردند بهطرف منزل حرکت دادند. (88/6/20)
البته امیرالمؤمنین، خودشان بارهاوبارها خبر داده بودند؛ همه میدانستند. از نزدیکان امیرالمؤمنین، تقریباً همه میدانستند. از زمان پیغمبر، در جنگ خندق، وقتیکه امیرالمؤمنین که یک جوان نوخاستهای بود ـ آن حضرت آنوقت شاید کمتر از سی سال داشتند ـ وقتی رفتند با عمروبنعبدود مبارزه کردند و آن پهلوان معروف عرب که قریش و غیر قریش و همه، او را بزرگ میشمردند و یقین داشتند که او دیگر کار پیغمبر و مسلمانها را یکسره خواهد کرد، امیرالمؤمنینِ جوان رفت او را به درک واصل کرد و برگشت. در این مبارزه، پیشانی حضرت زخم برداشت و خون از پیشانی مبارک امیرالمؤمنین نازل شد. آمد خدمت پیغمبر، پیغمبر یک نگاهی کردند، خونِ چهرۀ امیرالمؤمنین، دل پیغمبر را سوزاند. این جوان مبارز، این جوان فداکار، این جوان محبوب و عزیز، رفته این کار بزرگ را هم کرده است و برگشته است، حالا صورت خونآلود، پیشانی خونآلود. پیغمبر فرمودند: علی جان! بنشین. امیرالمؤمنین نشست. پیغمبر دست مالیدند، خونها را پاک کردند. بعد دستمال خواستند، شاید خودشان خونها را تمیز کردند. بعد هم به دوتا از آن خانمهایی که مأمور بستن زخمها بودند، فرمودند که زخم علی را خوب ببندید، مرتب کنید. وقتی این سفارشها را کردند، ناگهان مثلاینکه یک چیزی به یاد پیغمبر آمد ـ شاید چشمهای پیغمبر پر اشک شد ـ یک نگاهی کردند به امیرالمؤمنین، گفتند: علی جان! امروز زخم تو را بستیم؛ اما آن روزی که محاسن تو از خون سرت خضاب خواهد شد، من کجا هستم! «اَینَ اَکونُ اِذا خُضِبَت هَذِهِ مِن هَذِهِ». همه انتظار داشتند یکچنین روزی را؛ خود حضرت هم بارها میفرمودند.
این زُهریِ معروف، محمدبنشهاب زهری در روایتی میگوید: «کانَ اَمیرُالمُؤمِنینَ عَلَیهِالسَّلامُ یَستَبطِئُ القاتِلَ» یعنی [امیرالمؤمنین] همینطور بیتابانه، کأنّه منتظر این بود که این قاتل، این شقی بیاید کار خود را انجام بدهد. کُند میشمرد حرکت زمان را، که این حادثه انجام بگیرد.[8] حضرت منتظر بودند[9]، نزدیکان هم میدانستند؛ اما حادثه اینقدر بزرگ بود که بااینکه از پیش خبر داده شده بود، همه را منقلب کرد. (75/11/12)
[در] کوفه غوغایی به پا شد. راوی میگوید مثل روز وفات پیغمبر، در کوفه ضجّه و گریه بلند شد؛ آن شهر بزرگ کوفه، یکپارچه مصیبت و حزن و اندوه بود. حضرت را که میآوردند، امام حسین علیهالسلام آمد نزدیک. چشمان حضرت از اشک [پر بود]، در این روایت دارد که از گریهای که کرده بودند، پلکهای حضرت مجروح شده بود. در همین مدت کوتاه، آنقدر حضرت گریه کرده بودند! امیرالمؤمنین چشمش افتاد به امام حسین، گفت حسینِ من گریه نکن، صبر داشته باشید، صبر کنید؛ اینها چیزی نیست، این حوادث میگذرد؛ و امام حسین را هم تسلا داد. حضرت را آوردند داخل منزل، بردند در آن مصلای حضرت ـ آنجایی که حضرت در خانه نماز میخواندند ـ فرمود ببرید مرا آنجا. آنجا برای حضرت بستری گستردند. حضرت را آنجا گذاشتند. (88/6/20) حضرت گاهی از هوش میرفتند، گاهی به هوش میآمدند. (75/11/12)
مردم با شتاب بهطرف خانۀ محقّر امیرالمؤمنین حرکت کردند. مردم امام خود را عاشقانه دوست میداشتند، برای آنها قابل تحمل نبود، قابل شنیدن نبود که امام عزیزشان، این معلم همیشهبیدار، این قلب تپندۀ امت، این حاکم عادل، این فریاد خروشِ زمان و تاریخ، که همیشه برای مردم سخن میگفته است، درس میداده است، تسلا میداده است، از بدیهای آنها به خود آنها شکایت میکرده است، به آنها اینهمه مهربان بوده است، این امام عزیز و محبوب، مورد سوءقصد دشمن قرار گرفته است. شما اگر خودتان را در عالم ذهنتان، در کوفۀ سال 40 و بهجای آن مردم قرار بدهید، و دلتان را بگذارید پهلویِ دلِ آن مردمی که جان امامشان را در خطر میبینند، میفهمید که من چه میگویم. زنها ناراحت، مردها ناراحت، پیر و جوان در اضطراب، مخصوصاً طبقۀ مستضعفین مردم که امام همیشه از آنها طرفداری کرده است، ناراحت، دُور خانۀ علی را مثل حلقۀ انگشتر احاطه کردهاند و ناراحتند.
امیرالمؤمنین در بستر بیماری، با حالت ضعف، درحالیکه فرقش شکافته است، محاسنش خونآلود است، زهر در بدنش اثر گذاشته است، (59/5/10)
ساعتهای آخر عمر را میگذرانَد. حالا میخواهد به فرزندانش، به اهل کوفه، به مسلمانان سرگشتۀ آن روزگار و به همۀ تاریخ، پیامی را خلاصه کند و بدهد. (72/12/13) به نظر شما برادران و خواهرانی که امروز از دور نسبت به این قضیه قضاوت میکنید، آن مردمی که داغدار علی بودهاند، باید چهکار میکردند؟ آیا این کافی بود که بر علی گریه کنند، اما ندانند که علی چرا کشته شد؟ علی از آنها چه میخواست؟ علی برای چه مبارزه میکرد؟ برای علی گریه بکنند، اما درد علی، راه علی، کار علی، هدف و مقصود علی را ندانند، آیا این درست است؟ یقیناً نه! امیرالمؤمنین برای اینکه این خلأ را پر بکند، یک وصیتنامۀ کوتاه داده است. این وصیتنامه در بخش اول، خطاب به امام حسن و امام حسین است؛ اما بعد از چند کلمه، خطاب به همه است. تصریح کردند، فرمودهاند که ای حسن و ای حسین! این نامۀ من مخصوص شما دو نفر نیست، هرکس در هر زمانی که این نامۀ من به او برسد، مخاطب به خطابِ من است.
برادران و خواهران عزیز! ما، برای علی گریهکردنمان، یاد امیرالمؤمنین را زنده نگاهداشتنمان، برای چه بود؟ شیعه چرا 1350 سال است که فضیلت علی و نام علی و یاد علی را در منابر، در کتابها، در نوشتهها، در گفتههای خصوصی و عمومی تکرار میکند؟ چرا؟ برای این است که امیرالمؤمنین یک خطی را در دنیا ترسیم کرده است؛ شیعه خواسته است این خط زنده بماند، شیعه خواسته است مقصودِ علی در دنیا نمیرد. خود پیغمبر و خود امیرالمؤمنین و همۀ اولیای بزرگ خدا از این دنیا میروند، آنچه که اگر برود و بمیرد و فراموش بشود خطرناک است، راه پیامبران، آرمان اولیای خدا، هدف و مقصود پیامبر و علی است. (59/5/10)
آن پیام، در این یک صفحه است، خیلی دقیق انتخاب شده است. با چشم معمولی که نگاه کنیم، جملات این وصیت، گاهی ممکن است به نظر، ناهمخوان بیاید. یک جا یک مطلبِ بسیار مهم را از نظر دیدها و تحلیلهای معمولی ما بیان میکند، بعد ناگهان یک مطلبی را که از نظر ما آنقدر اهمیت ندارد، میگوید. اما دید علیبنابیطالب، دید الهی است، دیدِ صائب است، مثل نگاه خداوند متعال به موجودات عالم. کوچک و بزرگ در معیار خدایی و در دید علوی، با کوچک و بزرگ در دید ما، فرق دارد. لذا با این دید اگر کسی نگاه بکند ـ که البته ما دستمان کوتاه است، ما تحلیل میکنیم از دور ـ با همین تحلیل، آنوقت عباراتْ همخوان است. (72/12/13)
من فقط یک جمله در حاشیۀ این وصیت عرض میکنم، ما در گذشته این وصیت را میخواندیم، بهعنوان یک درس اخلاقی. اما امروز حق نداریم فقط بهعنوان یک درس اخلاقی به این وصیت نگاه کنیم. این وصیت، امروز برای ما دستور زندگی باید باشد. (59/5/10)
«وَ مِن وَصِیَّةٍ لَهُ عَلَیهِالسَّلامُ لِلحَسَنِ وَ الحُسَینِ عَلَیهِالسَّلامُ لَمَّا ضَرَبَهُ ابنُمُلجَمٍ لَعَنَهُ اللُ»هه[10] این وصیت را به امام حسن و امام حسین کرد، آنها را خواست، با آنها حرف زد و این کلمات را بعد از ضربت گفت...«اوصیکُا بِتَقوَی اللهِ» بیمقدمه، اولین کلمه تقواست. تقوا، یعنی همهچیزِ یک انسان، دنیا و آخرت یک ملت، زاد و توشۀ حقیقی در این راه طولانی که بشر مجبور است آن را بپیماید، تقوا. اول و آخر در کلام امیرالمؤمنین تقواست. (72/12/13) ای حسن! ای حسین! من شما دوتا را وصیت میکنم به تقوا. تقوا برای همه است، اما شما ـ گویا مضمون کلام علی این است ـ اما شما به من نزدیکید، شما مسئولین امور هستید. حسن من، فردا تو زمامدار این جامعهای، تقوا برای تو زیبنده است. ای زمامدار! ای مسئول دولت! ای کسی که مردم بهدنبال تو باید راه بیفتند و حرکت کنند، اگر تو تقوا نداشته باشی دیگر نمیشود از مردم، انتظار تقوا داشت. «اُوصِیکُما» شما دوتا را که فرزند پیغمبرید، شریفالنَسَبید، فرزند خلیفۀ شهیدشده هستید، شما را من وصیت میکنم به تقوای خدا، این یک.
«وَ اَن لا تَبغیَا الدُّنیا وَ اِن بَغَتکُمٰا» به شما وصیت میکنم دنبال دنیا نروید، (59/5/10)
اگرچه دنیا دنبال شما بیاید؛ اینهم نکتۀ دوم. اینهم از لوازم تقواست البته. همۀ کارهای نیک از لوازم تقواست، ازجمله این. نمیگوید که ترک دنیا بکنید، میگوید: «لا تَبغیا» دنبال دنیا حرکت نکنید، طلب نکنید. درحقیقت، با تعبیر فارسی ما، ندوید دنبال دنیا. دنیا یعنی چه؟ یعنی آبادکردن روی زمین؟ یعنی احیاکردن ثروتهای الهی؟ این است معنای دنیایی که گفتند [دنبال] نکنید؟ نه! دنیا یعنی آنکه شما برای خودتان و تمتّعات خودتان میخواهید، برای لذات خودتان میخواهید؛ این را میگویند دنیا. واِلّ آبادکردن روی زمین، اگر با هدف خیر و صلاح بشریّت انجام بگیرد، عین آخرت است. این، همان دنیای خوب است. دنیایی که مذمّت شده است و نباید دنبالش برویم؛ یعنی آن چیزی که ما را، نیروی ما، تلاش ما، همت ما را متوجه خود میکند و ما را از راه باز میدارد. یعنی خودخواهی ما، خودپرستی ما، ثروت را برای خود خواستن، لذت را برای خود خواستن، این دنیاست. (72/12/13)
این حرف، آنقدری که به مسئولانی مثل حسن و حسین ارتباط پیدا میکند، به تودۀ مردم آنقدر ارتباط پیدا نمیکند. اگر دنیا به سراغ شما هم آمد، شما به سراغ دنیا نروید. برای شما مسئولان دولتی افتخار نیست که از دنیایی که بهرایگان در اختیارتان قرار میگیرد، استفاده کنید، افتخار این است که از این دنیا استفاده نکنید؛ افتخار این است که غذای خوب نخورید؛ افتخار این است که پولِ زیاد خرج نکنید؛ افتخار این است که از خانههای خوب، از فرشهای خوب، از لباسهای گرانقیمت، از تجملات استفاده نکنید؛ بهدنبال دنیا نروید، اگرچه دنیا بهدنبال شما بیاید.
«وَ لا تَأسَفا عَلَی شَیءٍ مِنها زُوِیَ عَنکُما» اگر چیزی از دنیا گیر شما نیامد، تأسف مخورید؛ این برای شما افتخار و سربلندی دارد. «وَ قولا بِالحَقِّ» حق را بگویید. ای حسن! ای حسین! بر سر حق با هیچکس معامله نکنید، هیچ مصلحتی بالاتر از حق و حقیقت نیست. نگویید امروز مصلحت ایجاب نمیکند که تو این حرف حق را بزنی، پس نزن؛ نه! این حرف دروغ است. مصلحت ایجاب میکند که من حرف حق را بزنم، اگرچه مصلحت دیگری از دست برود، این بالاترین مصلحتهاست و اصلاً زندگی علی یعنی حقگرایی و مصلحتناگرایی. علیبنابیطالب میتوانست در آن شورایی که بعد از وفات عمر، خلیفۀ دوم تشکیل شد، مصلحتگرایی بکند و خلافت را بِبَرد، [اما] نکرد. علیبنابیطالب میتوانست بعد از آنکه به خلافت رسید، مصلحتگرایی بکند، با فرمانداران و استانداران و مسئولان ناصالح دولتی بسازد، [اما] نساخت. اگرچه خیلی از مصالح از دست علی و از کیسۀ علی رفت، اما یک مصلحت بزرگ به کیسۀ علی و امت اسلام و اسلام آمد، و آن این است که علی یک خط را مشخص کرد، خط ناسازگاری با باطل. مسلمان! مؤمن! ای زن و مرد! ای نمازگزار و روزهدار! بر سر حق با هیچکس معامله نکن. بگذار بدشان بیاید، بگذار به تو بدگویی کنند؛..بگذار به تو بگویند تو آدم خودخواه و جاهطلبی هستی، حرف حقت را بزن؛ بگذار بگویند انحصارطلبی، حرف حقت را بزن، حق را رها مکن.
«وَ قولا بِالحَقِّ وَ اعمَلا لِلاَجرِ» کار بیهوده نکنید، کار را برای اجر خدایی و ثواب الهیاش بکنید. این زندگی، این تلاش، این توان را، مفت و بیخودی از دست ندهید. «وَ کونا لِلظّالِمِ خَصماً وَ لِلمَظلومِ عَوناً». (59/5/10) خصم ظالم باشید. خصم، غیر از دشمن است؛ یکوقت کسی دشمنِ ظالم است، خیلی خب، از ظالم بدمان میآید، دشمن او هستیم؛ این کافی نیست. «خصم» یعنی مدعیاش باش؛ دشمنی که مدعی اوست، دشمنی که گریبان ظالم را میگیرد؛ ظالم را رها نکنید. بشریّت بعد از امیرالمؤمنین و تا امروز، بدبخت و روسیاه شد، بهخاطر نگرفتن گریبان ظالمها. اگر گریبان ظالمها را دستهای باایمان میگرفت، ظلم در دنیا اینقدر پیش نمیرفت؛ بلکه بر میافتاد. امیرالمؤمنین این را میخواهد: «کُونا لِلظّالِمِ خَصماً» خصمِ ظالم باش. در دنیا، هرجا ظلم هست و یک ظالمی هست، تو اینجا خودت را خصم او بدان. ببینید بهخاطر عملنکردن به همین یک کلمه وصیت امیرالمؤمنین، چه منجلابی است در دنیا، چه بدبختیای دارد بشریّت، چه مظلومیتی دارند ملتها، بهخصوص مسلمانها! همین یک وصیت امیرالمؤمنین اگر عمل میشد، امروز بسیاری از این ظلمها و مصیبتهای ناشی از ظلمها، وجود نمیداشت. «وَ لِلمَظلومِ عَوناً» هرجا مظلومی هست، کمک او باش. نمیگوید طرفدارش باش؛ نه آقا، کمک! باید کمکش کنی، هرچه میتوانی، هرطور میتوانی.
تا اینجا خطاب به امام حسن و امام حسین است ـ البته این حرفها مخصوص امام حسن و امام حسین هم نیست، خطاب به آنهاست، اما برای همه است ـ جملات بعدی را امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام عمومی میفرماید: «اوصیکُما وَ جَمیعَ وَلَدِی» به شما دو پسرم و به همۀ فرزندانم وصیت میکنم، «وَ اَهلی» به همۀ اهل و کسانم، «وَ مَن بَلَغَهُ کِتابی» به هرکسی که این نامۀ من به او خواهد رسید. با این حساب، من و شما هم مخاطب همین کلام امیرالمؤمنین هستیم. همۀ شما را وصیت میکنم به چه چیز؟ باز دوباره «بِتَقوَی اللهِ» مجدداً تقوا. اولین و آخرین کلمۀ امیرالمؤمنین تقواست. بهدنبال آن «وَ نَظمِ اَمرِکُم» نظم امرتان. یعنی چه؟ یعنی کارهایتان را که در زندگی میکنید، همهاش منظم باشد؟ این است معنایش؟ خب، ممکن است معنایش اینهم باشد. نفرمود نَظمَ اُمورِکُم، کارهایتان را منظم کنید، [فرمود] «نَظمِ اَمرِکُم»؛ آن مسئلهای که باید منظم باشد، محکوم نظم و انضباط باشد، آن یک چیز است؛ آن یک چیزی است که بین همه مشترک است. به نظر من میرسد آن عبارت است از همین اقامۀ نظام اسلامی، اقامۀ حکومت و ولایت اسلامی. با انضباط و نظم با قضیۀ حکومت و نظام رفتار کنید، بلبشو نباشد. (72/12/13)
«وَ صَلاحِ ذاتِ بَینِکُم» اختلافاتتان را برطرف کنید مردم. این خطاب به همه است؛ این خطاب به آن کسانی هم است که دوست میدارند همیشه آتش فتنه و اختلاف را مشتعل کنند. ای آتشبیاران معرکه! گوش کنید، خطاب به شما هم است؛ ای غیبتکنندگان! ای تفتینکنندگان[11]! ای کسانی که سعی میکنید دل این مسئول را با آن مسئول بد کنید، ای مگسانی که دور شیرینیِ مسئولان را میگیرید برای منافع خودتان، ای دُوروبریها! ای اطرافیها! ای خودخواهها! خطاب به شما هم است، گوش کنید، «وَ صَلاحِ ذاتِ بَینِکُم»، نگذارید اختلافات اوج پیدا کند. ای کسانی که دو طرف اختلافات قرار دارید، ممکن نیست در یک اختلافی، هر دو طرف راست بگویند؛ البته ممکن است بگویید هر دو طرف بهطور مطلق درست نمیگویند، هر دو طرف هم بهطور مطلق غلط نمیگویند؛ بسیار خوب، برگردید به خودتان، بینکم و بینالله، ببینید کجا دارید از معیارها تخطی و تجاوز میکنید، برگردید به معیارها، به فکر اسلام باشید. (59/5/10)
این جمله را که بیان میفرماید، یک شاهد از کلام پیغمبر هم میآورد. پیداست که بر روی این خیلی تکیه دارد و از آن میترسد. نهاینکه صلاح ذات البین، اهمیتش بیشتر از نظم امر است؛ از باب اینکه صلاح ذات البین، آسیبپذیرتر است. لذاست این عبارت را نقل میکند از پیغمبر، «فَاِنِّی سَمِعتُ جَدَّکُما» از جدتان شنیدم که فرمود: «یَقولُ صَلاحُ ذاتِ البَینِ اَفضَلُ مِن عامَّةِ الصَّلاةِ وَ الصِّیامِ» صلاح ذاتالبین، صفای میان مردم، از هر نماز و روزهای بهتر است؛ نهاینکه از همۀ نمازها و روزهها، از هر نماز و روزهای بهتر است. شما میخواهی بروی دنبال نمازت، دنبال روزهات، خیلی خب، یک کاری هست که از هر دوی اینها فضیلتش بیشتر است. آن چیست؟ آن اینکه اصلاح ذاتالبین بکنی. اگر دیدی یک جایی، در بین امت اسلامی، یک اختلافی وجود دارد و یک شکافی وجود دارد، بروی آن شکاف را پر کنی. این فضیلتش از نماز و روزه بیشتر است.
بعد که این چند جمله را بیان فرمود، حالا کلماتِ دیگر، کوتاه، پرمغز، جانسوز، و انتخابشده؛ «اَللهَ اَللهَ فِی الاَیتامِ» یعنی ای مخاطبین من! الله الله در یتیمان. «اللَهَ الَلَ»هه ترجمۀ فارسی ندارد؛ ما معادل نداریم برایش در فارسی. اگر بخواهیم ترجمه کنیم، باید بگوییم جان تو و جان خدا، در یتیمان؛ یعنی هرچه میتوانید، به یتیم برسید. نبادا آن را فراموش بکنی! خیلی مهم است. ببینید چقدر این انسانشناسِ خداشناسِ روانشناسِ دلسوز، نکتههای ریز را میبیند! بله! فقط مسئلۀ یک ترحم شخصی و یک عاطفۀ معمولی نیست. فرزندی که پدرش را از دست داده است، یک انسانی است که یکی از اساسیترین نیازهایش را از دست داده است و آن نیاز به پدر است. باید شما جبران کنی یکطوری؛ نمیشود که جبران کرد، اما بایستی مواظب باشید ضایع نشود این جوان، این نوجوان، این کودک. «اَللَّهَ اَللَّهَ فِی الاَیتامِ فَلا تُغِبّوا اَفواهَهُم» نبادا بگذارید اینها گرسنگی بکشند، گاهی چیزی به اینها برسد و گاهی نرسد، «لا تُغِبّوا» معنایش این است. به اینها برسید ازلحاظ وضع زندگی. «وَ لا یَضیعوا بِحَضرَتِکُم» نبادا اینها ضایع بمانند و مورد بیاعتنایی قرار بگیرند با بودن شما! اگر حضور نداشته باشید، بیاطلاعید؛ اما نبادا بگذاری شما باشی و یتیمی ـ یتیمِ هرکسی ـ مورد بیاعتنایی و اهمال قرار بگیرد! در این بیابان هرکسی دنبال کار خودش، این بچه تنها؛ شما نباید بگذارید.
خب، جملۀ بعد: «وَ اللهَ اللهَ فی جیرانِکُم» یعنی الله الله در همسایگان! مسئلۀ همسایگی را کوچک نگیرید؛ این بسیار چیز مهمی است. این یک پیوند عظیم اجتماعی است که در اسلام هست و برطبق فطرت انسانهاست؛ منتها در پیچوخم این تمدنهای دور از فطرت انسانی، این چیزها گم شده است. چند سال در یک خانهای زندگی میکند، نمیداند که آن خانۀ بغلی چه کسی هست، چه هست! خب، پس چه کسی به نیازها و ضرورتها و اضطرارها و بیچارگیهای افراد در هنگام بلاها و مشکلات، رسیدگی بکند! اگر همین یک حکم را شما عمل بکنید، آقا همسایهتان را رعایت کنید ـ همسایه را رعایت کنید، نهفقط ازلحاظ مسئلۀ اقتصادی و مالی، که آنهم مهم است البته، از همۀ جهات، از جهات انسانی ـ ببینید چه الفتی در جامعه بهوجود میآید، چطور دردهای مشکلی دوا پیدا میکند. خب، «فَاِنَّهُم وَصِیَّةُ نَبِیِّکُم» این وصیت پیغمبر است که «ما زالَ یوصی بِهِمْ حَتَّیٰ ظَنَنّا اَنَّهُ سَیُوَرِّثُهُمْ» آنقدر وصیت همسایه را پیغمبر میکرد که ما خیال کردیم برایشان ارث معیّن خواهد شد! (72/12/13)
«وَ اللهَ اللهَ فِی القُرآنِ» ای مردم مسلمان! خدا را، خدا را، قرآن. قرآن را فراموش نکنید. قرآن کتاب خداست، «لا یَسبِقُکُم بِالعَمَلِ بِهِ غَیرُکُم» نبادا در عمل به قرآن و مفاهیم قرآنی، شما از دیگران عقب بمانید. ای مردم! ما در عمل به قرآن از همۀ مردم دنیا عقبافتادهتر بودیم. مسلمانها از غیر مسلمانها عقبافتادهتر بودند در عمل به قرآن، چرا؟ زیرا در سراسر جهان، جنبشهای آزادیبخش بهوجود آمده بود و جنبش آزادیبخش، عمل به قرآن است. مبارزۀ با ظلم، عمل به قرآن است، سعی در ایجاد حکومت عدل، عمل به قرآن است. و همه به قرآن عمل میکردند، حتی کسانی که به قرآن اعتقادی نداشتند، اما ما عقب مانده بودیم؛ اما ما امروز جلو هستیم. امروز مستضعفینِ دیگر باید از ما یاد بگیرند که ما عمل به قرآن کردیم و عمل به قرآن خواهیم کرد و اجازه نخواهیم داد که دشمنان بشریّت، بار دیگر این دُوروبرها بگردند. ما این عملِ به حکم الهی را پایش خواهیم ایستاد. اما باز بایستی مواظب باشیم که دیگران در عمل به قرآن، گامهای دیگری بر میدارند. ما امروز باید جامعهمان را قرآنی کنیم. (59/5/10) نبادا دیگران مفاهیم قرآن را که به آن اعتقاد ندارند، عمل کنند و جلو بیفتند؛ و شما که اعتقاد دارید، عمل نکنید و عقب بیفتید...نهاینکه امیرالمؤمنین نمیخواهد کسی به قرآن عمل کند؛ چرا، همۀ دنیا به قرآن عمل کنند، علی خوشحالتر است؛ میگوید [مبادا] آنهایی که به قرآن عقیده ندارند، عمل کنند به مفاهیم قرآن، بعد بر شما مسلط بشوند، جلو بیفتند، شما عقب بمانید. این پیش نیاید.
«وَ اللهَ اللهَ فِی الصَّلاةِ» نماز «فَاِنَّها عَمودُ دینِکُم» پایۀ دین شماست. «وَ اللهَ اللهَ فی بَیتِ رَبِّکُم» دربارۀ خانۀ خدا، «لا تُخَلّوهُ ما بَقیتُم» تا هستید، نگذارید خانۀ خدا خالی بماند. «فَاِنَّهُ اِن تُرِکَ لَمْ تُناظَروا» اگر خانۀ خدا ترک بشود، شما مهلت داده نمیشوید یا امکان زندگی نمییابید، که معانی مختلفی کردهاند این کلمه را.
«وَ اللهَ اللهَ فِ الجِهادِ بِاَموالِکُم وَ اَنفُسِکُم وَ اَلسِنَتِکُم فی سَبیلِ اللهِ» یعنی الله الله در جهاد. جان شما و جان جهاد فیسبیلالله؛ نبادا جهاد در راه خدا را ترک کنید، با مال، با جان، با زبان! جهادی که امت اسلامی تا آن را داشت، ملت نمونۀ دنیا بود، وقتی آن را از دست داد، شد ذلیل. نویسندگان مسیحی که در انجیلشان، از قول مسیح نقل کردهاند که اگر کسی به اینطرف صورتت سیلی زد، آنطرف را جلو بیار، یعنی ما اصلاً اهل جنگ نیستیم، صلح، سازش مطلق، مهربانی ـ اینها شعارهایشان است، هنوز هم میگویند، هنوز هم از رو نرفتهاند ـ آنهایی که شعارشان آن بود، شروع کردند به مسلمانها طعنزدن که آقا شما اهل جهادید، شما اهل جنگید، شما اهل شمشیرید، شما اهل خونریزی هستید. آنقدر گفتند، گفتند، گفتند، که مسلمانها را از رو بردند؛ نویسندگان و دانشمندانِ مسلمانها نوشتند که نه آقا! ما جهاد نداریم؛ جهاد ما، دفاع است درحقیقت! یعنی چه! خدای متعال میگوید جهاد کن! این آقا میگوید جهاد، دفاع است! خدا میگوید: «اِذا لَقیتُمُ الَّذینَ کَفَروا زَحفاً فَلا تُوَلّوهُمُ الاَدبارَ»[12] کسانی که نزدیک شما هستند، با اینها مقاتله کنید، «قاتِلُوا الَّذینَ یَلونَکُم مِنَ الکُفّارِ»[13]، این آقا میگوید جهاد فیسبیلالله، تهاجمی نیست، تدافعی است. این بر اثر عکسالعمل آن تبلیغات مسیحیهاست که آنها ازبس اسم صلح و سازش را آوردند و گفتند که، آقا جنگ بد است، آقا شمشیرکشی بد است، آقا به کسی حمله نکنید؛ اینقدر گفتند، که مسلمانهایی که اهل جهاد بودند و با جهاد عزت داشتند، اینها را خانهنشین کردند. آنوقت خودِ آن آقایانِ اهل صلح، هرجا توانستند دمار از روزگار مسلمانها درآوردند! هرچه توانستند، از جنگهای صلیبی[14] به اینطرف ـ مسیحیها یکطور، آنهای دیگر یکطور ـ هرچه توانستند با مسلمانها مبارزه کردند و جنگیدند و کشتند. نهخیر! جهاد با همان شکل اسلامیاش. که البته حدودی دارد. در جهاد، ظلم نیست؛ در جهاد، تعدّی نیست؛ در جهاد، تجاوز به حقوق انسانها نیست؛ در جهاد، بهانهگیری بر کشتن اینوآن نیست؛ در جهاد، ازبینبردن هرکسی که مسلمان نیست، نیست! جهاد یک حکم الهی است، خیلی هم باعظمت. اگر آن باشد، ملتها سربلند خواهند شد. این است که امیرالمؤمنین میفرماید.
بعد میفرماید: «وَ عَلَیکُم بِالتَّواصُلِ وَ التَّباذُلِ» باهم ارتباط داشته باشید، بههم کمک کنید، بذل کنید. «وَ اِیّاکُم وَ التَّدابُرَ وَ التَّقاطُعَ» بههم پشت نکنید، قطع نکنید پیوندها را. «لا تَتَرکُوا الاَمرَ بِالمَعروفِ وَ النَّهیَ عَنِ المُنکَرِ» امربهمعروف و نهیازمنکر را، هرگز ترک نکنید، که اگر ترک کردید، «فَیُوَلَّی عَلَیکُم شِرارُکُم» آنجایی که نیکی، دعوتکننده نداشته باشد، بدی، نهیکننده نداشته باشد، خاصیت این حالت این است که اشرار بر سر کار میآیند، اشرار زمام حکومت را در دست میگیرند. اگر مردم عادت نکنند به بد بگویند بد، بدها میآیند سرِ کار و زمام امور را میگیرند؛ «ثُمَّ تَدعونَ» بعد شما خوبها میروید دعا میکنید که خدایا، ما را از شرّ این بد نجات بده، «فَلا یُستَجابُ لَکُم» خدا هم دعای شما را مستجاب نخواهد کرد.
خب، در این وصیت، امیرالمؤمنین، از اول تا آخر وصیت، حدود بیست موضوع از مهمترینها را، دستچین کرده و بیان فرموده است. بعد هم یک مطلبِ عمدۀ اساسیِ حساسِ همان لحظه را بیان میکند. آن چیست؟ مسئلۀ انتقامجویی. فرمود: «یا بَنی عَبدِالمُطَّلِبِ» ای قوم و خویشهای من که خود را صاحب خون من میدانید؛ «لا اُلفِیَنَّکُم تَخوضونَ دِماءَ المُسلِمینَ خَوضاً» نبادا ببینم که بعد از کشتهشدن من، بیفتید به جان اینوآن؛ «تَقولونَ قُتِلَ اَمیرُالمُؤمِنینَ» به بهانۀ اینکه امیرالمؤمنین کشته شده، با هرکس خردهحسابی دارید، پای او را بکِشید میان و بخواهید پدرش را دربیاورید. «اَلا لا تَقتُلُنَّ بی اِلّا قاتِلی» وقتی من کشته شدم، بعد از من، فقط قاتل من را اعدام کنید و بس! «اُنظُروا اِذا اَنا مِتُّ مِن ضَربَتِهِ هَذِهِ فَاضرِبوهُ ضَربَةً بِضَربَةٍ» وقتی من با این زخم از دنیا رفتم، او را با یک ضربت از بین ببرید و اعدام کنید. یک ضربت، درمقابل یک ضربت. «وَ لا تُمَثِّلوا بِالرَّجُلِ»، خوف این بود که بریزند به سر این مرد شقی خبیث، تکهپارهاش کنند مردم. امیرالمؤمنین، آن دلِ خداشناس و خداجو و دقیق، مواظب این نکته هم هست که نبادا دشمنِ او را مردم بگیرند، از خشم و ناراحتی و انتقام، تکهپارهاش کنند. [لذا] فرمود: «وَ لا تُمَثِّلوا بِالرَّجُلِ» نبادا او را مُثله کنند، یعنی اعضای او را قطع کنند. «فَإِنِّی سَمِعتُ رَسولَاللهِ صَلَّیاللهُعَلَیهِوآلِهِوَسَلَّمَ یَقولُ اِیّاکُم وَ المُثلَةَ وَ لَو بِالکَلبِ العَقورِ» حتی سگ را هم تکهپاره نکنید، مثله نکنید، چه برسد به انسان. این، آخرین وصیت امیرالمؤمنین است. (72/12/13)
امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام این وصیت را فرمودند...[البته] یک جملۀ دیگر هم در نهجالبلاغه هست، آن را هم بنده بخوانم. در نهجالبلاغه این جمله است که گویا خطاب به امام حسن فرمودند: «مَلَکَتنی عَینی وَ اَنَا جالِسٌ»[15] در شب نوزدهم، قبل از سحر که بروم به مسجد، چشمم گرم شد؛ «فَسَنَحَ لی رَسولُاللهِ» پیغمبر را در خواب دیدم؛ «فَقُلتُ یا رَسولَاللهِ ما ذا لَقیتُ مِن اُمَّتِکَ مِنَ الاَوَدِ وَ اللَّدَدِ» به پیغمبر شکایت کردم از دست امت. امیرالمؤمنین درمقابل پیغمبر، مثل فرزندی درمقابل پدر است؛ در آغوش پیغمبر بزرگ شده است؛ پیغمبر پدر او بوده است در همۀ ادوار. حالا هم که پیرمرد شصتوسهسالهای است، وقتی پیغمبر را در خواب میبیند، باز همان احساس کودکانه را درمقابل پیغمبر دارد؛ مثل بچهای که به پدرش شکایت کند. امیرالمؤمنین به پیغمبر شکایت میکند؛ «فَقُلتُ یا رَسولَاللهِ ما ذا لَقیتُ مِن اُمَّتِکَ مِنَ الاَوَدِ وَ اللَّدَدِ» عرض کردم یا رسولالله! از دست امت تو، چه کشیدم من! چه دشمنیها با من کردند، چه لجاجتها با من ورزیدند، سختیها کشیدم از دست امتت! در یک عبارت دیگر، اینطوری دارد که «اِنِّی قَدَ مَلِلتُهُم وَ مَلّونی»[16] یعنی آنها هم از من خسته شدند، من هم دیگر از دست آنها خسته شدهام. «فَقالَ ادعُ عَلَیهِم» پیغمبر فرمود: علی جان! نفرینشان کن. حالا امیرالمؤمنین میخواهد نفرین کند این امتی را که اینقدر او را اذیت کردند. ببینید نفرین علی چیست: «فَقُلتُ ابدَلَنِی اللهُ بِهِم خَیراً مِنهُم» خدا بهجای آنها، بهتر از آنها را به من بدهد؛ «وَ اَبدَلَهُم بی شَرّاً لَهُم مِنّی» و بهجای من، کسی بدتر از من را به آنها بدهد. معنای این جملهها این است که خدایا! مرگ علی را برسان؛ و این دعا مستجاب شد. (72/12/13)
ابوالطُّفَیلْ نامی نقل میکند، میگوید امیرالمؤمنین در دوران حیات خود به یتیمها خیلی اهمیت میداد و نوازش میکرد یتیمها را[17]. میگفت من پدر این یتیمها هستم، بایستی به آنها محبت کنم تا مثل پدرشان با آنها رفتار شده باشد. میگوید آنقدر امیرالمؤمنین با این انگشت مبارکِ خود، عسل از ظرف برداشته بود و این بچۀ یتیم را که روی زانوی خود نشانده بود، عسل در دهان این بچۀ یتیم گذاشته بود؛ که فلانی، یکی از مسلمانهای آن روز، گفته بود من آرزو میکردم کاش من هم یتیم بودم که اینقدر مورد لطف و محبت امیرالمؤمنین قرار میگرفتم. این رفتار امیرالمؤمنین با ایتام است. لذا این حرفی که معروف است بین گویندگان ـ شاید در بعضی از کتابها هم باشد، بعید نیست ـ که میگویند (71/1/7) وقتی امیرالمؤمنین را آوردند داخل خانه، جراح آوردند. جراح با وسایل مخصوص آن زمان تشخیص داد که زهر بهشدت عمق پیدا کرده. چون زخم عمیقی بوده، این زهر رسیده بود به اعصاب مغزی. یک راه علاج احتمالی وجود داشت از نظرش، و آن این بود که یکقدری به امیرالمؤمنین شیر زیادتر بخورانند تا این زهر را خنثی کند. دستور داد که برای امیرالمؤمنین شیر فراهم کنید. این خبر پیچید؛ مردم فهمیدند که امیرالمؤمنین شیر لازم دارد. هرکسی از هر وسیلهای که میتوانست استفاده کند، استفاده میکرد تا یک مقداری برای امیرالمؤمنین شیر فراهم بکند.
منظرۀ جالب در اینجا این است، همینطورکه مردم اطراف خانۀ علی طواف میکردند، با نگرانی فراوان راه میرفتند و از حال علی خبر نداشتند، دیدند یکمشت بچههای یتیم، هرکدام یک کاسۀ شیری را در دست گرفتند، اطراف خانۀ علی گرد آمدند. اینها تا دیشب نمیدانستند آن مردی که هر شب میآید، برایشان غذا میآورد، به زندگیشان سر میزند، از آنها دلجویی میکند، مادرهایشان را دلداری میدهد، چهکسی بوده؛ نمیدانستند که رئیس و زمامدار وقت، رئیس دولت و حکومت اسلامی است که هر شب میآید از پایینترین طبقات جامعه سرکشی میکند. ضمن اینکه دارد جامعه را میسازد تا در آن جامعه فقیری نباشد، ضمن اینکه مشغول اصلاحات عمیقی در آن جامعه میشود تا فقر و ثروت، هر دو بَر افتد؛ ضمن این، همین فقیرهایی را هم که هنوز موجودند، بالاخره بیچیزند، فراموش نمیکند. شبانه راه میافتد، انبان خرما و نان و بقیۀ تنقلات را روی دوش خودش میگیرد ـ به دیگری هم نمیدهد، به غلامش قنبر هم نمیدهد، کمک هم نمیخواهد ـ با دست خود، بر روی دوش خود میبَرد درِ خانۀ یتیمها. اینها نمیدانستند، دیشب که دیدند آن مرد نیامد، فهمیدند مولایشان امیرالمؤمنین بوده است که هر شب میآمده. (53/7/15) ببینید شما، اینها چه حالی پیدا میکنند، چه غوغایی و چه ضجهای!
یکی از دوستان امیرالمؤمنین نقل میکند، میگوید: داشتم شب میرفتم. دیدم که در میان تاریکی، یک هیکل مبهم سیاهی دارد حرکت میکند. در کوچهها چراغ نیست؛ پاسی هم از شب گذشته، نمیشود شناخت. یکقدری که راه رفتم، از کیفیت حرکاتش شناختم، دیدم امیرالمؤمنین علیهالسلام است. آخر شب کجا میرود؟ شهر بزرگ کوفه را طی کرد. گذشت و گذشت و گذشت، رفت به یک منطقهای که بیشترِ فقرا، ایتام، مساکین، طبقات ضعیف در آنجا مسکن و خانه دارند. آهسته درمقابل درِ کوتاه و حقیر یک خانهای توقف کرد. در را کوبید. یک انسان معمولی است؟ بیکار است؟ روز را گرفته خوابیده، شب بیخوابی به سرش زده! روز در میدانهای جنگ، در میدانهای پیکار، در پیکارهای اجتماعی با آنهمه گرفتاری سیاسی، یک زمامدار است؛ نیمۀ شب راه افتاده در کوچههای خلوت ـ کاری که بنده و شما با همۀ فراغتمان، با همۀ کوچکیمان، حال و حوصلهاش را نداریم، علی با آن عظمت، عظمتِ سیاسی میگویم، حوصله و حال این کار را دارد؛ فراغتش را برای خودش فراهم میکند ـ درِ یک خانۀ محقری ایستاده، در میزند. بعد در باز میشود، مختصر نور ضعیفی از داخل به خارج میتابد؛ سیمای منوّر امیرالمؤمنین در شعاع این نور دیده میشود. تا علی را میبینند، آشنا دیدهاند، راه را باز میکنند. علی وارد خانه میشود. بچهها بعضی خوابند، بعضی بیدارند؛ تا معلوم میشود که این مرد آشنای همهشب، وارد خانه شد، از خواب بیدار میشوند. دور امیرالمؤمنین را میگیرند و از سر و کولش بالا میروند. بعد کولهپشتی را میگذارد روی زمین، از داخلش غذا در میآورد. در پختن نان کمک میکند. غذاها را با دست خود در دهان کودکان میگذارد و چون کودکان دلشکسته هستند و پدرشان بالای سرشان نیست و دلگرفته هستند، بازیشان هم میدهد. مثل یک حیوانی، چهاردستوپا میشود، بچهها را روی دوشش سوار میکند، ادای گوسفند در میآورد و در خانه راه میرود. اینها را شما به چه حمل میکنید؟ شما را به خدا، با کدامیک از معیارها میشود این را اندازه گرفت و عظمتش را فهمید!
..مردم گروهگروه، دستهدسته میآیند به خانۀ امیرالمؤمنین. (53/7/17) حالا که شنیدند امیرالمؤمنین شیر لازم دارد و طبیب برایش شیر تجویز کرده، هرکدامی یک ظرفی برداشتند، از هر سویی، از هر جانبی، از هر جایی که ممکن بوده، یکقدری شیر فراهم کردند، آوردند؛ و این از شیواترین و پرشکوهترین منظرههاست. (53/7/15) اطراف خانه محاصره شده بود از عاشقان امیرالمؤمنین و گریه میکردند. امام حسن علیهالسلام آمد، فرمود که پدرم حال ندارد، متفرق بشوید. اینها را متفرق کردند و رفتند. (72/12/13) اَصبَغبننُباته میگوید رفتم برای اینکه از حال مولایم امیرالمؤمنین خبری بگیرم، دیدم اطراف درِ خانه، عدهای از مسلمانها جمع شدند، منتظرند وقتی و فرصتی پیدا بشود بروند عیادت کنند؛ اما مثلاینکه حال آقا خوب نیست.[18] زهر و بیماری بر آن وجود مقدس و مبارک، غلبه پیدا کرده؛ کسی را نمیتوانند بپذیرند. میگوید در همان حینی که با مردم ایستاده بودیم دمِ درِ خانۀ امیرالمؤمنین، دیدیم فرزندش حسنبنعلی در را باز کرد و در آستانۀ در ظاهر شد. گفت: برادران مسلمان! پدرم حالش خوش نیست. خوب است متفرق بشوید بروید، بعد اگر بهتر شد حالش، بیایید عیادت کنید. میگوید رفتند، من ماندم. چرا ماندم؟ چون دلم طاقت نیاورد. دیدم نمیتوانم امیرالمؤمنین را در این حال بگذارم و بروم. دلبستگی و محبت شدیدی داشته. یکقدری گذشت، امام حسن رفت داخل؛ باز آمد بیرون نگاه کرد، دید همه رفتند، من ایستادم. گفت چرا ایستادی؟ مگر نشنیدی چه گفتم؟ گفتم: آقا، من دلم نمیآید بروم، من برای امیرالمؤمنین نگرانم، دلم میخواهد یک خبری، اطلاعی [بگیرم]، ببینمش. [امام حسن] رفت داخل، آمد بیرون، گفت بیا داخل.
رفتم داخل. شرح بیماری شدید امیرالمؤمنین را اَصبَغبننباته دیده، اینها را منظور دارم [که] عرض میکنم. (53/7/15) وارد خانۀ امیرالمؤمنین شدم و رفتم بر بالین آن حضرت، آن خانۀ ساده و محقر و آن بستر خشن، آن چهرۀ تابناک و ملکوتی. دیدم که حضرت بر روی بستر افتاده، اما رنگ حضرت پریده. (68/2/8) رنگ صورتش خیلی زرد است، ازبس خون از بدنش رفته و ازبس آن زهر، زهر شدیدی بوده، رنگ چهرۀ امیرالمؤمنین، رنگ رخسارهاش، بهشدت زرد است. جایی که شمشیر ابنملجم به فرق سر خورده و سر را شکافته، یک دستمالی هم بستهاند، رنگ آن دستمال هم زرد است. میگوید هرچه نگاه کردم، نتوانستم بفهمم که دستمال زردتر است یا صورت امیرالمؤمنین زردتر است. در یکچنین حالتی است علی علیهالسلام. میگوید تا نشستم، چشمانش را باز کرد، گفت اصبغبننباته چه میگویی؟ گفتم دلم میخواهد یک جملهای از شما بشنوم. تا لحظۀ آخر آموزش، تا لحظۀ آخر احساس مسئولیت، تا لحظۀ آخر درس، تا لحظۀ آخر نمیگوید دیگر حالا من مریضم از من تکلیف برداشته است، تا همان لحظۀ آخر هم آدمسازی، تربیت انسان و مسلمان. گفت که بگذار یک خاطرهای برایت بگویم بهعنوان درس. انگشتهای من را گرفت [و] گفت: همینطوری که انگشتهای دست تو را گرفتم، کنار بستر پیغمبر، در معرض وفاتش، پیغمبر این انگشتهای من را گرفت؛ بعد به من گفت: ای علی! برو در مسجد ـ شرح مفصّلی دارد ـ به مردم چنین بگو، چنین بگو. رفتم، گفتم، وقتی برگشتم، به من گفت که ای علی! من و تو دو پدر این امت هستیم. هرکسی از این امت که ما را ترک کند، ما را وا بگذارد، عاق والدین است؛ چون پدرِ خودش را، دو والدِ خودش را عاق کرده، یعنی دور کرده، ترک کرده و این مستوجب خشم و غضب خداست. ای علی! من و تو دو مولای این امتیم ـ یعنی دو آزادکنندۀ این امت، یا بگویید دو رهبر و پیشوای این امت، یا بگویید دو زمامدار این امت ـ و اگر کسی ما را ترک بکند، مسلّم به خشم و غضب خدا گرفتار شده.
میگوید بنا کرد این حرفها را به من زدن؛ خب، اینها جزو معارف شیعه است، جزو معارف اسلامی است: شناخت پیغمبر، شناخت علی، تهییج مردم به حرکت، به دنبالهرَوی از پیغمبر، به دنبالهرَوی از علی. مثل رهبری که در یک راهی دارد میرود، راهی بسیار سخت، راهی بسیار دشوار، در راهی که انسانهای نیرومند آن راه را نمیتوانند بپیمایند، هرازگاهی یکبار، برمیگردد عقب، [میگوید] بیایید، بیایید دنبال سرِ من؛ نمیخوابد در خانه، به مردم بگوید بروید؛ من اینجا نشستم، شما بروید از این راهِ پرخطر، از این راهِ پرزحمت و پردردسر، از این راه دشوار؛ [بلکه] خودش میافتد جلو. پیغمبر اینطوری بود، امیرالمؤمنین هم اینطوری بود. رهبر واقعی هم اینهایند. در همان لحظۀ آخر که در این راه پرخطر دارد از پا در میافتد، زمان مردنش فرا میرسد، در همان دم آخر هم میگوید مردم! من داشتم این راه را میرفتم، دنبال من بیایید. من پیشوای شمایم، باید دنبالهرو باشید؛ اگر میخواهید به سعادت و رستگاری برسید، باید این راه پرخطر را طی کنید. این گفتۀ امیرالمؤمنین است به اصبغبننباته در آن شب. میگوید در اثنای همین صحبتها بود، دیدم امیرالمؤمنین از حال رفت و زهر بهشدت بر وجود مقدسش غلبه پیدا کرد. (53/7/15) بعد، اصبغبننباته میگوید من از منزل آمدم بیرون. (63/4/1)
دختران امیرالمؤمنین آمدند؛ زینب و امکلثوم آمدند، نشستند پهلوی حضرت، بنا کردند اشکریختن. امیرالمؤمنین آنجایی که امام حسن گریه کرد، امام حسن را نصیحت کردند، تسلا دادند؛ آنجایی که امام حسین گریه میکرد، حضرت تسلا دادند، گفتند صبر کن؛ اما اینجا اشک دخترها را تحمل نکردند. (88/6/20) یکبار که حضرت چشمشان را باز کردند، این تعبیر را دارد، فرمودند: «لا تُؤذِینی یا اُمَّکُلثومٍ»[19] به زبان ما، یعنی دخترم! با گریۀ خودت، با اشکهای خودت، دل من را جریحهدار نکن و نسوزان. «فَاِنَّکَ لَو تَرَینَ مَا اَرَی لَمْ تبکی» اگر تو میدیدی آن چیزی که من دارم میبینم در مقابلم، گریه نمیکردی. «اِنَّ المَلائِکَةَ مِنَ السَّماواتِ السَّبعِ بَعضُهُم خَلفَ بَعضٍ وَ النَّبِیُّونَ یَقولونَ» فرمود که فرشتگان آسمانها از هفت آسمان پشت سر یکدیگر «بَعضُهُم خَلفَ بَعضٍ» همه جمع شدهاند درمقابل من، پیغمبران بزرگ الهی همه اجتماع کردهاند، همه خطاب به من «یَقولونَ انطَلِق یا عَلِیُّ» علی جان! بیا بهطرف ما. (75/11/12)
اصبغبننباته میگوید قدری که از منزل امیرالمؤمنین فاصله پیدا کردم، یکوقت دیدم صدای شیون از خانۀ امیرالمؤمنین بلند شد، فهمیدم که مولایم از دنیا رفت. آن روز در کوفه، ضجه و غوغایی به پا شد. مردم، معشوقشان، عزیزشان، امام محبوبشان را از دست داده بودند، ضجه میکردند و ناله میکردند. که میگویند هیچ روزی مثل آن روزِ کوفه دیده نشده بود از شدت ناراحتی و گریه و زاری مردم بر امام عزیز و محبوبشان. (63/4/1) همۀ کسانی که در جامعۀ کوفۀ آن روز، غمخواری جز امیرالمؤمنین نداشتند، عزادار بودند. (59/5/10)
امیرالمؤمنین وصیت کرده است که بدن طیب و طاهر او را شب غسل بدهند و دفن بکنند. لاالهالاالله! در خاندان پیغمبر، عجب سنتی قرار داده شد؛ همانطورکه بدن فاطمۀ زهرا را شب غسل دادند، غریبانه و نیمۀ شب بردند دفن کردند، بدن امیرالمؤمنین را هم شب غسل دادند و غریبانه بردند دفن کردند. آنکسانیکه سالها علی را لعن کردند روی منبرها، چه بُعدی داشت[20] که بیایند قبر را بشکافند ـ اگر میدانستند کجاست ـ و یک اهانتی بکنند به جسد مطهر امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسل ام! چشم تیزبین امیرالمؤمنین اینها را میداند. [آنهایی که] بدن را بردند نیمۀ شب؛ چه کسانی بودند؟ لابد فرزندان امیرالمؤمنین و بعضی خواصِ اصحاب بودند؛ بردند دفن کردند و برگشتند.
بنده با خود فکر میکردم در این قضایا، در این شهادت مظلومانه، در این تشییع مظلومانه، در این دفن مظلومانه، در این خانۀ تاریک امیرالمؤمنین، در این روزها، به چه کسی از همه سختتر گذشت؟ به نظرم رسید که به زینب کبری سلماااللهعلیها از همه سختتر گذشته است. زینب کبری که دفن مادر را در آن نیمهشب دید؛ دفن پدر را در این نیمهشب دید؛ تشییعجنازۀ امام حسن را با آن وضع دید و تیرهایی که بهطرف جنازۀ امام حسن پرتاب شد؛ و در روز عاشورا هم، آن منظرۀ سهمگین و هولناک را دید که از همه سختتر بود. زینب کبری سلماااللهعلیها فریاد زد: «یا مُحَمَّداهْ! صَلَّی عَلَیکَ مَلیکُ السَّماءِ هَذا حُسَینٌ مُرَمَّلٌ بِالدِّماءِ مُقَطَّعُ الاَعضاءِ»[21]. (72/12/13)
[در اذکار شب نوزدهم] این جمله بود: «اَللّهُمَّ العَن قَتَلَةَ اَمیرِالمُؤمِنینَ»[22] خدایا قاتلان امیرالمؤمنین را لعنت کن، از رحمت خودت دور کن. قاتلان! یک نفر بیشتر که در مسجد کوفه، شمشیر نزد بر فرق مبارک حضرت، [اما میگوید] قاتلان! ببینید، اینهم یکی از همان درسهایی است که از دعا انسان میگیرد. لازم نیست در حادثه، انسان خودش مباشرتاً حضور داشته باشد تا حادثه به او منسوب بشود؛ از آن روزی که غوغای حکمیت در جنگ صفین به راه افتاد، یک عدهای ظاهرپرست، از قرآنهای سر نیزه فریب خوردند. و اینقدر این فریب خودشان را غلیظ کردند و حق را به جانب خود دانستند، که جرئت کردند به انسان والامقامی، به انسانی مثل علی، فشار بیاورند و زور بگویند و او را وادار کنند به قبول حکمیت. از آن روز، کسانی که در آن قضیه فعال بودند، جزوِ قَتَلۀ امیرالمؤمنین هستند، تا آنهایی که قدرش را نداشتند، تا آنهایی که کمک کردند، تا آنهایی که بهدنبال شهوترانیها یا اغراض شخصیشان در بهشهادترساندن این انسانِ بزرگِ تاریخ، همراهی کردند. لعنت خدا بر همۀ آنها! (85/7/21)
یک جملهای معروف است از خلیلبناحمد[23] نحویِ معروف، که او میگوید که دوستان امیرالمؤمنین در طول مدتی، برابر چند قرن، از ترسشان مدایح امیرالمؤمنین را نگفتند و مکتوم نگه داشتند مدح امیرالمؤمنین را، فضایل او را. و دشمنان امیرالمؤمنین در طول چند قرن، مدایح امیرالمؤمنین را مکتوم نگهداشتند، از روی بغض و عداوتشان؛ «کیفَ اَصِفُ رَجُلاً کَتَمَ اَعادیهِ مَحاسِنُهُ حَسَداً وَ اَحِبّائُهُ خَوفاً وَ ما بَینَ الْکَلِمَتَیْنِ مَلأُ الْخائِفِینَ»[24] دوتا کتمان نسبت به مدایح امیرالمؤمنین، یکی از روی ترس، یکی از روی بغض؛ اما میان این دو کتمان، آنقدر از فضایل امیرالمؤمنین بروز کرد که سرتاسر عالم را و میان مشرق و مغرب را گرفت. این فضایل علیبنابیطالب است؛ یک اقیانوس بیکرانی است که از هرطرف وارد بشویم، از معنویات، از خصال روحی، از توجهات الهی و معنوی، از آن خصلتهایی که جز بندگان شایسته و صالح از آنها برخوردار نیستند، از روش اجتماعی، از خصلتهای خانوادگی، از برخورد با ضعفا، از ادارۀ امور کشور، از هرطرف امیرالمؤمنین را مورد ملاحظه قرار بدهیم، شگفتیها میبینیم؛ چیزهایی که چشم انسان را خیره میکند. و هرچه هم انسان بیشتر میبیند، زمان بیشتر میگذرد، نسبت به شخصیت والای این عظیم بشریّت، عظیمالعظما، بزرگ بزرگان، انسان بیشتر خاضع میشود. (68/2/8)
پاورقیها
۱.برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 11، «دسیسۀ معاویه برای قتل امیرالمؤمنین» را مطالعه کنید.
۲.بحارالانوار/ کتاب تاریخ امیرالمؤمنین/ ابواب وفاته/ باب 127 / حدیث 38
۴.بحارالانوار/ کتاب تاریخ امیرالمؤمنین/ ابواب وفاته/ باب 127 / حدیث 58
۵.اللهوف على قتلى الطفوف (علیبنموسی بن طاووس، متوفی 664 ق)/ ص 121
۶.مناقب آل ابیطالب/ باب درجات امیرالمؤمنین/ فصل فی المسابقة باليقين و الصبر
۷.سوره مبارکه صافّات/ آیه 61
۸.این دو روایت در کتاب بحارالانوار/ کتاب تاریخ امیرالمؤمنین/ ابواب وفاته آمده است/ باب 126، حدیث12 / باب 126، حدیث 13
۹.یکی از پیرمردان قبیلۀ کِنده نقل میکند، بیش از بیست مرتبه از امیرالمؤمنین شنیدم که روی منبر میفرمود: «ما یَمنَعُ اَشقاها اَن یَخضِبَها مِن فَوقِها بِدَمٍ» چه چیزی جلوگیری کرده از بدبختترینِ امت که بیاید محاسن مرا از خون سرم رنگین سازد. (الارشاد/ باب تاریخ امیرالمؤمنین/ فصل فی علم علی بالغائبات قبل حدوثها/ فی نَعیِهِ نفسه الی اهله و اصحابه قبل شهادته)
۱۰.نهجالبلاغه/ نامۀ 47 / وصیت امیرالمؤمنین به امام حسن و امام حسین علیهمالسلام
۱۱.(فتن) فتنهبرانگیزان، آشوببرپاکنندگان
۱۲.سوره مبارکه انفال/ آیه 15 «ای کسانی که ایمان آوردهاید، هنگامیکه با کافران روبهرو شدید درحالیکه انبوه لشکرشان بهسوی شما پیش میآید، به آنها پشت نکنید.»
۱۳.سوره مبارکه توبه/ آیه 123 «ای کسانی که ایمان آوردهاید، با کافرانی که مجاور شما هستند، کارزار کنید.»
۱۴.جنگهای صلیبی به مجموعه جنگهای مسیحیان غرب اروپا با مسلمانانِ بخشهایی از جهان اسلام بین قرن یازدهم و سیزدهم میلادی اطلاق میشود. این جنگها به دعوت مقامات کلیسای کاتولیک رومی و همراهی امپراتور روم شرقی با اعلام هدف آزادسازی بیتالمقدس و زادگاه حضرت مسیح علیهالسلماا بهوقوعپیوست. اما درواقع اروپاییها بهدنبال دستیافتن به ثروت عظیم قلمرو حکومت اسلامی بودند.
۱۵.نهجالبلاغه/ خطبۀ 70
۱۶.نهجالبلاغه/ خطبۀ 25، حضرت این خطبه را در سال 40 هجری ایراد کردند. هنگامیکه گزارشهای پیدرپی از تهاجم سپاه معاویه به شهرها میرسید، و فرمانداران امام در یمن ـ عبیداللهبنعباس و سعیدبنعمران ـ پس از شکست از بُسربنارطاة، نزد آن حضرت آمده بودند. امیرالمؤمنین درحالیکه از کندی و رکود یارانش در جهاد، و مخالفتشان با رأی او رنجیده بود، بر فراز منبر رفت و این خطبه را بیان کردند.
۱۷.مناقب آل ابیطالب/ باب درجات امیرالمؤمنین/ فصل فی المسابقة بالسخاء و النفقة فی سبیل الله، «اَبُوالطُّفَیلِ: رَاَیتُ عَلِیّاً یَدعُو الیَتامَی فَیُطعِمُهُمُ العَسَلَ حَتَّی قالَ بَعضُ اَصحابِهِ لَوَدِدتُ اَنِّی کُنتُ یَتیماً»
۱۸.برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 12، «وصیت امیرالمؤمنین به اَصبَغبننُباته» را مطالعه کنید.
۱۹.بحارالانوار/ کتاب تاریخ امیرالمؤمنین/ ابواب وفاته/ باب 127 / حدیث32
۲۳.خلیلبناحمد فراهیدی (170-100 ق) یکی از برجستهترین استادان ادبیات عرب است. از وی بهعنوان واضع علم عروض ـ معیار سنجش درستیِ وزنِ شعر ـ نام برده شده است.
۲۴.چگونه وصف کنم مردی را که دشمنانش محاسن او را از حسد کتمان کردند و دوستدارانش از ترس؛ آنگاه دراینبین، محامدش شرق و غرب عالم را فراگرفته است. (روضةالمتقین (محمدتقی مجلسی، متوفی 1070 ق)/ج 13/ص 265)