از سه فتنۀ بزرگی که پیش آمد، مهمتر و خطرناکتر از همه به نظر من، این آخری است؛ یعنی فتنۀ خوارج و نهروانیها. اگرچه به ظاهر که انسان نگاه میکند، آن دوتا فتنۀ دیگر دشوارتر به نظر میآید، خونینتر، بزرگتر، هولناکتر؛ در فتنۀ اول صحابۀ بزرگ پیغمبر، چهرههای موجّه و معروف اسلام، همسر محترم پیغمبر و دیگران درمقابل امیرالمؤمنین صفآرایی کردند،..یک عده کسانی بودند که خب، توقعاتی داشتند، انتظاراتی داشتند، و رفتند یک منطقهای را گرفتند، بصره هم اتفاقاً از جاهای تازهمسلمان بود، و سابقۀ زیادی نداشت. در جنگ صفین [هم] یک استان ثروتمندِ زورمند با یک استاندار بسیار قهار و مقتدر و بانفوذ، مثل معاویه درمقابل امیرالمؤمنین ایستادند. و معاویه در استان شام نفوذ حقیقی داشت، نهاینکه خیال کنید که معاویه آنجا محبوبیت نداشت، نهخیر! در شام واقعاً معاویه محبوبیت داشت. پول هم فراوان، زیرکی و کیاست لازم در کارهای سیاسی و برخوردهای سیاسی هم فراوان، و یک عده آدمهای معروفی مثل عمرو عاص هم دُور و بَرش. و جنگ هم چند ماه طول کشید، دههاهزار نفر کشته شدند. و بسیار جنگ مهمی بود. اینهم به نظر میرسد که فتنۀ خیلی مهمی است، و خطر شام و لشکریان شام برای علی خطر بزرگی بوده.
با وجود اینها به نظر من، فتنۀ خوارج از این دوتا مهمتر بود. چرا؟ زیراکه در آن دو، مخالفین امیرالمؤمنین، عمدتاً مخالفینی بودند که دنبال خواستهای سیاسی و قدرتطلبی خودشان به راه افتاده بودند؛ نوعی بیگانگی در میان آنها و امیرالمؤمنین وجود داشت. اما در ماجرای نهروان نه، خودیها، بچهمسلمانها، علیدوستها، کسانی که برای حفظ جان علی و در کنار او با معاویه و با اهل جمل جنگیده بودند، (67/2/17) کسانی که آیات قرآن را حفظ داشتند، کسانی که در راه اعتقاد و ایمانشان کشته میشدند، (65/3/12) اینها لغزیدند؛ این مهمتر از آن است. (67/2/17) این دردآور است. و این، آن فتنۀ غلیظِ کورِ تاریک است. این است که خطرناک است.
[آن] دو فتنه، دو فتنهای بودند که درگیری و اصطکاک در آن، قلبی و عمیق، و برخورد بین دو ایمانِ صادقانه نبود. [اما] مسئلۀ نهروان بهعکس بود؛ در نهروان، در مسئلۀ خوارج، اگر از آن عده آدمهایی که در رأس کار بودند ـ که آدمهای خبیث و فاسد و مغرضی بودند ـ صرفنظر کنیم، بقیۀ کسانی که درمقابل علی قرار گرفتند، صفآرایی کردند، و روی علی شمشیر کشیدند،کسانی بودند که واقعاً دارای ایمان صادقانه بودند؛..لذاست که به نظر من مسئلۀ نهروان بیشتر درخور این هست که ما به آن توجه کنیم، روی آن موشکافی کنیم، و روی آن دقت کنیم.
خب، حالا چه بود قضیۀ خوارج و از کجا درست شد؟ در رأس خوارج افرادی وجود داشتند که اینها ازلحاظ فکر و بینش، مردمانی بودند کج، منحرف، و خبیث. یکی از کسانی که در رأس خوارج بود، کسی است به نام «ذوالثدیّه»، ثدیّه یعنی پستان، این اسمش صاحب پستان بود. علتش هم این بود که روی ناحیۀ شانهاش یک چیزی شبیه پستان وجود داشت، که وقتی میکشیدند همینطور کشیده میشد.این، به این نام معروف بود. این در زمان پیغمبر، در جنگ حنین، وقتی پیغمبر داشتند غنائم حنین را تقسیم میکردند بین مسلمانها، یکهو خودش را رساند به پیغمبر، صدا زد: «یا رَسولَ اللهِ اِعدِل» عدالت را مراعات کن. پیغمبر اکرم یک نگاه شماتتباری به او کردند، گفتند: خب، اگر من عدالت را مراعات نکنم، چه کسی مراعات خواهد کرد؟ این چه حرفی است؟ ببینید! این یک گوشه است، یک نمونه است؛ درکی از اسلام که ناقص است، ناتمام است، غلط است، بخشی از حقیقت است؛ و آنوقت ایمان متعصبانهای نسبت به همین درک ناقص، و همراه با یک تعصب کور و کر که حاضر نیست چیزی را از کسی هم بشنود و خودش را تصحیح کند، اصلاح کند.[1] این پایه و اساس این انحراف بزرگ است.
عین همین ایمان را ما در پاییندستها و افراد کوچکشان هم میبینیم، یعنی آنکسانیکه را زیر دستشان بودند، همینطور تربیت کردند. اینیکه مردم میگویند فلانی نصفِ علم است، نصف علم یعنی همین؛ یک چیزی شنیده به قول ما طلبهها «حَفِظتَ شَیئاً وَ غابَت عَنکَ اَشیاءُ»[2]؛ یک آیهای به گوشش خورده، معنای آیه را یاد گرفته، یک حدیثی را شنیده، یک معرفتی از معارف اسلامی را میداند، و چون این معرفت از معارف اسلامی را میداند، از نادانیهای دیگرِ خودش غفلت میکند، خودش را مطلق میکند، نظر خودش را بر نظرهای دیگر ترجیح میدهد؛ کافی میداند، همین اندازه را کافی میداند برای اینکه دربارۀ کل مسائل اسلامی نظر بدهد و اجتهاد کند. این عیب بزرگ قضیه است.
در ماجرای صفین، وقتیکه حکمیت را بر امیرالمؤمنین تحمیل کردند و مجبور کردند امیرالمؤمنین قبول کند مسئلۀ حکمیت را، و عهدنامۀ حکمیت نوشته شد که از اینطرف چه کسی باشد، از آنطرف چه کسی باشد و بروند و بنشینند مسئلۀ خلافت را حل بکنند، اختلافات را از بین ببرند؛ لشکریان امیرالمؤمنین هنوز بهطرف کوفه برنگشته، یکهو دوتا نوجوان، داغ، عصبانی، خشمگین بلند شدند ـ که اینها اسمهایشان هم در تاریخ ثبت شده ـ فریاد کشیدند: «لا حُکمَ اِلّا لِلّهِ»[3]؛ البته قبلاً این جملۀ «لا حُکمَ اِلّا لِلّهِ» در میان اردوگاه شنیده شده بود، چه کسی گفته معلوم نیست. این یکی از آن نکات عبرتانگیز است که اولبار معلوم نیست این شعار از دهان چه کسی درآمد، مشکوک است قضیه. اما این دوتا بچه یاد گرفتند، فریاد کشیدند: «لا حُکمَ اِلّا لِلّٰهِ»، حکومت و حاکمیت نیست، مگر از آن خدا، ما قبول نمیکنیم این عهدنامه را! شمشیرهایشان را کشیدند، زدند به قلب لشکر شام و کشته شدند هر دو. اینهم یک نمونۀ دیگر است. ببینید، این دوتا جوان را! روح کلی حاکم بر خوارج این بود.
چند چیز با همدیگر جمع شده بود، یک مجموعۀ پیچیدۀ دشوارِ بسیار بدی را بهوجود آورده بود. این چند چیز یکیاش اطلاعاتی از دین، اما ناقص و نه کامل؛ ایمان سرسخت به آن اطلاعات، و آنگاه مطلقکردن خود که ناشی از خودخواهی است، و قبولنکردن هیچکس درمقابل خود، حتی علیبنابیطالب! و همانطورکه در قضیۀ آن آقای ذوالثدیّه عرض کردم، حتی پیغمبر! یعنی روی پیغمبر هم علامت سؤال میگذارد! وقتیکه این چیزها همراه شد با یک مقدار گرایشهای سیاسی و فعالیت و تلاش سازمانی و یک سازماندهی قوی، تبدیل میشود به چه؟ به یک گروهکِ محاربِ اسلحهبهدستِ ظالمِ سفّاک که حتی علیبنابیطالب را حاضر است برای خاطر عقاید خودش از بین ببرد. این فتنه است.
..اشعثبنقیس که خوارج خودشان را بالاخره به او منتهی کردند و به او چسباندند، یکی از آن کسانی بود که مخالفتش با امیرالمؤمنین و نفاقش درمقابل جریان حق، بر همه آشکار و ثابت شد، و خودش و فرزندانش ـ یکی از آن پسرهایش همان محمدبناشعث است که در کربلا جزو قتلۀ امام حسین بود ـ و اصلاً خانواده، یک خانوادۀ خبیث و بدی هستند.[4] در رأس که نگاه میکنید، ردپای این جاهطلبیها، این خودخواهیها، این مقامپرستیها، اینها را هم میبیند انسان. امیرالمؤمنین درمقابل یکچنین جریانی قرار گرفت. (65/3/12)
[شهید مطهری] دربارۀ خوارج بحث بسیار خوبی کردند در کتاب [سیری در سیرۀ ائمۀ اطهار]، که حقیقتاً جای این است که مورد تأمل و تعمّق قرار بگیرد. ایشان میگویند مسئلۀ خوارج، مسئلۀ نومسلمانهایی بود که احساسات اسلامی داشتند، اما آگاهیهای اسلامی نداشتند، اساس قضیه این است. پیغمبر اکرم چه در دوران سیزده سال مکه، چه در دوران ده سال مدینه، مسلمانها را تربیت میکرد؛ لحظهبهلحظه. معلمِ وحی بالای سر مسلمانها بود، قدمبهقدم آنها را نسبت به معارف اسلامی، نسبت به انطباق آن معارف با عمل مردم، نسبت به جهتگیری جامعۀ اسلامی، نسبت به برخورد با جناحهای دشمن و دوست، نسبت به شناسایی دوستان و دشمنان و نسبت به همۀ مسائل که در اسلام مطرح است، توجیه میکرد؛ لذا نسلی که با پیغمبر تربیت شده بودند، نسلی بودند که آگاهیهای عمیقی از اسلام داشتند.
بیستوپنج سال از آن روزگار گذشته، در طول این بیستوپنج سال، فتوحات گستردۀ عظیمی در جهان اسلام واقع شده، سرزمینهایی ازجمله سرزمین عراق به قلمرو اسلامی وصل شده، نسلهایی وارد اسلام شدند، درحالیکه معلمی مثل پیغمبر بالای سر آنها نبود. احساسات اسلامی دارند، ایمان اسلامی هم دارند، اما آگاهیهای اسلامی نه. سوابق را نمیدانند، قضایا را نمیدانند، بر سر این نهضت عظیم از روز اول تا زمان آنها چه آمده، خبر ندارند. قضایای صدر اسلام را از زبانهایی شنیدند که همۀ آن زبانها مطمئن و مورد اطمینان نبودند و همۀ آن زبانها از دلِ مطّلع و آگاهی خبر نمیدادند. لذا تربیت اسلامی به سبک زمان پیغمبر، در دورهای که امیرالمؤمنین به خلافت میرسند، حداقل بگوییم همهگیر نیست و قشرهای عظیمی هستند که احساسات اسلامی دارند، علاقهمندیها و پایبندیهای اسلامی را هم دارند، ایمان هم تا حدود قابل قبولی دارند، اما معرفت، نه! مشکل خوارج از اینجا اساساً ناشی میشود طبق بیان شهید مطهری.
علاوهبراین، زمانهای که امیرالمؤمنین در آن زمانه حکومت میکرد، با زمانهای که پیغمبر در آن زمانه جامعه را اداره میکرد، یک فرق اساسی دارد...زمان امیرالمؤمنین زمان غبارآلودگی فضا بود،..مردمی ناآگاه یا دارای آگاهیهای کم، و زمانی غبارآلوده و بصیرتطلب، زمانهای که احتیاج به بصیرت زیادی دارد؛ در یکچنین زمانهای خیلیها اشتباه میکنند. نتیجۀ این اشتباه چه شد؟ این شد که یک عده، به تعبیر ایشان، خشکمقدسِ سطحیِ قشری، درمقابل امیرالمؤمنین قیام کردند. ..و این مشکلی بود که به گفتۀ ایشان، از مشکلات دیگر امیرالمؤمنین بالاتر بود، مشکل بزرگ امیرالمؤمنین بود. به کلام خود امیرالمؤمنین هم ایشان استشهاد کردند که میفرمایند: «فَاِنّی فَقَأتُ عَینَ الفِتنَةِ وَ لَم یَکُن لِیَجتَرِئَ عَلَیها اَحَدٌ غَیری»[5] یعنی این من بودم که چشم فتنه را از چشمدان بیرون آوردم، هیچکس غیر از من گستاخی این کار را نداشت که بتواند با اینها، با این مقدسمآبها و آدمهای علیالظاهر مؤمن و گستاخ، اینطور برخورد کند که امیرالمؤمنین برخورد کرد.
..من البته دو سه تا نکته را اضافه میکنم در این مورد. اولاً تعبیر خشکمقدس که حالا خیلی هم رایج شده، میگویند خوارجِ خشکمقدس، خیلی تعبیر دقیقی نیست. امروز ما خشکمقدس به آنطور آدمها نمیگوییم. خشکمقدس آن آدمی است که کار به هیچ کاری ندارد، سرش را میاندازد پایین، البته ممکن است کسی را قبول نداشته باشد، نق هم میزند، اما یک گوشهای نشسته، از لاک خودش هم بیرون نمیآید، کاری هم به کار مسائل اجتماعی ندارد، دست به شمشیر هم هرگز نمیبرد. خشکمقدس در زمان ما به اینطور آدمها میگویند. خوارج اینطوری نبودند، خوارج مردمی بودند که چند خصوصیت قطعی در آنها بود؛ یکی پایبندی به ظواهر دین بهصورت سطحی ـ که حالا تکمیل خواهم کرد این پایبندی را با آن خصوصیات بعدی ـ آن چیزی را که خیال میکردند از دین است، بهشدت به آن پایبند و متمسک بودند. این برای زمان امیرالمؤمنین فقط نیست، تا یک قرن و نیم بعد از زمان امیرالمؤمنین هم تقریباً خوارج در دنیای اسلام بودند، همینطور هم بودند. با بنیامیه درافتادند، [با] بنیعباس، با انواع و اقسام حکومتهایی که در طول این صدوپنجاه سال بودند، درافتادند.
خلاصه خوارج، شناخته شده بود به همین پایبندی شَدید به آن اعتقادات اسلامی و ایمانی خودشان، درعینحال، لغزیدن در مواقع حساس. که در تاریخچۀ خوارج، موارد متعددی را مشاهده میکنیم که برجستگان خوارج، در نقاط حساس میلغزند، خود ابنملجم یکیاش است که پایش درمقابل زیبایی قطامه لغزید، و ازاینقبیل. و من در تاریخ زندگی خوارج در طول تاریخ، موارد متعددی دیدم که بزرگان اینها در موارد خاص، لغزشهای آشکاری داشتند.
خصوصیت دیگر اینها طرح شعارهای فریبنده است، هرکدام از خُطَب بزرگانِ خوارج را ـ که بین آنها فصحای بسیار بزرگی هم هستند، علمای بزرگی هستند که میرفتند منبر خطبه میخواندند، خطبههای بسیار قوی ـ همین حالا هم وقتی که آدم میخواند خطبههای اینها را، و حرفهایشان را گوش میکند، میبیند عجب چیزهای خوشظاهری است. یک عدهای را قبول دارند، یک عدهای را رد میکنند، هرکس را به دلیلی. ظواهر، ظواهر فریبنده است، شعارها شعارهای بُرّا و جذاب است.
یک خصوصیت دیگرشان این است که گستاخند درمقابل همۀ چهرههای استاندارد تاریخ اسلام؛ مثلاً امیرالمؤمنین، هیچکس شاید در دایرۀ اسلام، نسبت به امیرالمؤمنین به گستاخی اینها نبود. البته بعدها معاویه دستور داد امیرالمؤمنین را بر سر منبرها لعن کنند. اما آنهایی که لعن میکردند، مزدور معاویه بودند ـ معاویه هم خودش امیرالمؤمنین را میشناخت، کار سیاسی میکرد ـ کسی که از روی ایمان، اعتقاد، اینطور نسبت به امیرالمؤمنین موضعگیری داشته باشد، واقعاً کافر و مرتد بداند علیبنابیطالب را، این مخصوص خوارج است. که این ناشی بود از بیاطلاعی. اینها از صدر اسلام اصلاً خبری نداشتند، چه شد که اسلام به پیروزی رسید؟ چه شد که حکومت اسلامی این قدرت را پیدا کرد؟ عوامل اعتلای کلمۀ اسلام چه کسانی بودند؟ چه مراحلی را این اسلام گذراند و کجاها چه کسانی به داد اسلام رسیدند؟ اینها را که نمیدانستند. لذا بود که درمقابل علیبنابیطالب ـ چهرۀ موجّهی هم هست، باشد! داماد پیغمبر است، باشد! ـ محکم میایستادند، ابلهانه، سادهلوحانه، گستاخانه، کودکانه. علیبنابیطالب را راحت نقض میکردند، میگذاشتند کنار. اینهم یکی از خصوصیات اینهاست که باز در تاریخ اسلام و در فِرَق اسلامی، ما نداریم کسی را که اینطور در نفی چهرههای مقدس اسلام، با این قاطعیت و گستاخی و پررویی اقدام کند و حرکت کند، که خوارج بودند.
علاوهبر اینها، افرادی بودند که به مسائل جاری جهان اسلام، به مسائل سیاسی کار داشتند، نهاینکه یک عدۀ مقدسی باشند، عبایشان را بکشانند سرشان، بروند یک گوشهای بخزند، بگویند کاری به کار مردم و جامعه نداریم؛ نهخیر، به همهچیز کار داشتند؛ باید حکومت اینطور باشد، باید فلانکس از صدرِ حکومت بیاید پایین، باید فلانی بهخاطر فلان کار مجازات بشود؛ ادعا داشتند در باب مسائل جامعۀ اسلامی و کشور اسلامی و حاکم اسلامی و جنگ و صلح و همۀ چیزهای دیگر. اینهم یک خصوصیت دیگر اینهاست. (68/2/11)
خب، حالا این غده است، علاجش چیست؟ در زندگی امیرالمؤمنین این قسمت هم کاملاً تشریح شده است. اول امیرالمؤمنین سعی کرده گرۀ ذهن اینها را باز کند، با کار تبیینی و تشریحی. اینها چه میگفتند؟ حرف اصلی خوارج یک کلمه بود و آن عبارت بود از «لا حُکمَ اِلّا لِلّهِ»؛ یعنی چه؟ من این شعار را از دیدگاه خوارج تشریح کنم برایتان. بعد از آنکه در صفین قرار شد حکمیت انجام بگیرد،..حضرت فرمود: خب، برگردیم، برگردیم برویم طرف کوفه. لشکریان را برداشتند آمدند طرف کوفه. اما میدانید؛ لشکریانی که نشاط ندارند، آمدند چند ماه معطل شدند، اینهمه کشته شدند، اینهمه خستگی کشیدند، حالا هم دارند دستِ خالی برمیگردند؛ وارد کوفه خواهند شد، زنها، مادرها، بچهها، پدرها، خانوادهها میپرسند: خب، رفتید چند ماه اینهمه کشته دادید، اینقدر اسب بیصاحب آوردید، سلاح بیصاحب آوردید، خب، چه با خودتان آوردید؟ هیچچیز هم ندارند جواب مردم را بدهند! اصلاً نیروها افسرده بودند و ناراحت بودند.
در موج این افسردگی و واخوردگی روحی و ضربۀ روانیای که بر نیروهای امیرالمؤمنین وارد شده بود، این شعار «لا حُکمَ اِلّا لِلّهِ» یکهو مطرح شد؛ که نهخیر آقا! حکمیت چیست؟ «حکم نیست مگر از آنِ خدا» ـ این جمله از قرآن است، «اِنِ الحُکمُ اِلّا لِلّٰهِ»[6] یعنی حکم و حکومت و حاکمیت نیست مگر از آن خدا ـ اینها گفتند چه حکمیتی درست کردید؟ حکمیت برای خداست، حاکمیت برای خداست. حالا حکمیت و حاکمیت و انواع حاکمیت هم اینجا با همدیگر مخلوط شده. تا میگفتند: «لا حُکمَ اِلّا لِلّهِ» اول میخواستند حکمیت را درحقیقت محکوم کنند، اما تدریجاً در محیط بستۀ فکریِ یکمشت آدمِ بدفکرِ مغرض، مسئله طور دیگری شد؛ یواشیواش «لا حُکمَ اِلّا لِلّٰهِ» معنایش این شد که اصلاً حکومت چه معنی دارد؟ خلافتی که علی و معاویه بر سر آن دارند باهم اختلاف میکنند، اصلاً معنایش چیست؟ حکومت برای خداست، خدا باید بیاید حکومت کند، نه علی، نه معاویه! یعنی شعار، جنبۀ انحرافی به خودش گرفت. خب، یک عده جوان و عوام و بیاطلاع و علینشناس و دیننشناس هم دیدند یک شعاری است، و چون آن افسردگی و ضربۀ روانی هم بود، متصل شدند به این جمعیت، شعار «لا حُکمَ اِلّا لِلّهِ» را دادند. پس ببینید زمینههای گوناگون روانی و انسانی و خارجی، با یک انحراف در شعار و یک شعار تحریفشده، نتیجه را اینطوری به بار آورد.
امیرالمؤمنین اولکاری که کردند این بود که این گرۀ ذهنی را باز کنند. با اینها صحبت کردند، گفتند چه میگویید: «لا حُکمَ اِلّا لِلّهِ»؟ خب، من هم میدانم «لا حُکمَ اِلّا لِلّهِ»، اما جملۀ «لا حُکمَ اِلّا لِلّهِ» بهاینمعنا که شما میگویید نیست. فرمود: «کَلِمَةُ حَقٍّ یُرادُ بِها باطِلٌ»[7] این یک حرف حقی است که شماها یک معنای غلطی را از آن در ذهن دارید. «لا حُکمَ اِلّا لِلّٰهِ» معنایش این نیست که شما میگویید؛ معنایش این است که حکومت در جوامع بشری، طبق نظر اسلام، تابع قدرت نیست، تابع ثروت نیست، تابع طایفه و رئیس قبیله بودن نیست، تابع فاتحبودن نیست؛ تابع ملاکهای الهی است. خدا در جامعه حکومت میکند، یعنی چه؟ یعنی کسی که از همه بیشتر به خدا نزدیک است، با نظر الهی آشناست، تقوا و بندگی خدا را بیشتر دارد، این شایسته است که حکومت کند؛ قوانینی هم که در جامعۀ اسلامی هست، قوانین الهی است؛ پس حکومت، حکومت الهی است. هم مجریهاش، هم مقننهاش برای خداست، این معنای «لا حُکمَ اِلّا لِلّهِ» است دیگر. پیغمبران حکومت میکردند، پیغمبران هم زمامداری میکردند، جنگ، صلح، اقتصاد، ادارۀ امور کشور، قضاوت، تشویق، تنبیه، همۀ کارهای دیگر [هم] به عهدۀ انبیا بود. خود نبی اکرم مگر حکومت نمیکرد بر مدینه؟ خب، حکومت میکرد دیگر! اما این حکومت برطبق معیارهای الهی بود. یعنی حاکم بود؛ چون نبی بود، چون ولیّ بود، چون بندۀ خدا بود. تازه برطبق چه حکومت میکرد؟ برطبق قوانین الهی؛ این [است] معنای «لا حُکمَ اِلّا لِلّهِ».
آنوقت امیرالمؤمنین به آنها میگفت، شما جملۀ «لا حُکمَ اِلّا لِلّٰهِ» را میگویید، اما مرادتان این است که «لا اِمرَةَ اِلّا لِلّٰهِ» یعنی در جامعه، حاکم فقط خداست؛ یعنی زمامدار جامعه، آنکسیکه عملاً بر جامعه حکمرانی میکند، او خداست. یعنی خدا باید مجسم بشود ـ العیاذبالله ـ بیاید یکی را بگیرد، یکی را بزند، یکی را تشویق کند، به یکی پول بدهد، تقسیم حقوق بکند، دستگاه اداری راه بیندازد؛ هر بنیبشری اگر آمد این کارها را کرد، این غلط است! مقصود شما این است، درحالیکه چنین چیزی معنا ندارد. «لا بُدَّ لِلنّاسِ مِن اَمیرٍ»، بالاخره جامعه یک حاکمی لازم دارد، یک زمامدار لازم دارد، یک نفری باید امور جامعه را اداره کند، خدای متعال که مجسم نمیشود در شکلِ بشر تا جامعه را اداره کند؛ خدای متعال دستور ادارۀ جامعه را میدهد، یک بشری باید بالاخره این کار را بکند. امیرالمؤمنین سعی میکرد این را به اینها تفهیم بکند.
وقتیکه لشکریان امیرالمؤمنین از صفین راه افتادند و آمدند طرف کوفه، این زمزمهها همینطور مرتب ادامه پیدا کرد. نزدیک کوفه که رسیدند، [در] محلی به نام حَروراء،[8] این نیروهای معترض، این بداخلاقهای کجفهم، گفتند ما نمیآییم کوفه! ما همینجا میمانیم تا تو ـ که علی هستی ـ توبه کنی و بیایی با همدیگر برگردیم، برویم با معاویه بجنگیم!
رفتار امیرالمؤمنین، یک رفتار مخصوص خودش است، اول وارد قبرستان شد، جنگ و معاویه و نمیدانم حکمیت و کشتهشدن و سیاست و همهچیز را امیرالمؤمنین مثل یک امر فراموششده، [نادیده گرفت]. اصلاً برای او، مسئله، مسئلۀ معنویات است. وارد قبرستان شد، خطاب به مردهها [گفت]: «یا اَهلَ الدّیارِ الموحِشَةِ»[9] ای کسانی که دنیا را ترک کردید، ای کسانی که در قبرها و آرامگاهها آرمیدید، بدانید! خانههای شما تقسیم شد، همسران شما ازدواج کردند، اموال شما از بین رفت؛ این ماجراهای ماست، شماها چه خبر دارید؟ بعد رو کرد به اصحابش، فرمود: اگر آنها میتوانستند حرف بزنند، به شماها میگفتند: «اَنَّ خَیرَ الزّادِ التَّقوَی» بهترین توشههایی که در این راه، در این سفر پرخطر به درد آدم میخورد، تقواست، نه آن خانهها، نه آن همسرها، نه آن فرزندها، و نه هیچچیز دیگر! اصلاً ببینید، در یک عالم دیگر است امیرالمؤمنین، حالا بیاید و توجیه کند و از مردم عذرخواهی کند و نمیدانم به فکر این مسائل، ابداً! اصلاً مسئلۀ علی، مسئلۀ تربیت انسان است، زندهکردن دل انسانهاست. وارد کوفه شد، اوضاع به حال عادی جریان دارد و امیرالمؤمنین منتظر است که نتیجۀ حکمیت را ببیند چه خواهد شد.
خوارج بنا کردند شرارتکردن، در همان حروراء که منزل گزیدند، بعضیشان آمدند در نُخَیله ـ که همین بیرون دروازۀ کوفه بود ـ آنجا ماندند، بنا کردند به شرارتکردن. اول، شرارتهای زبانی؛ میآمدند در کوچههای کوفه راه میرفتند، یکهو شعار میدادند ـ امیرالمؤمنین دارد رد میشود ـ یکهو یک نفر فریادش بلند میشد: «**لا حُکمَ اِلّا لِلّهِ»**»، این یعنی تو مثلاً برخلاف نظر خدا عمل کردی. حضرت چیزی نمیگفتند، سرشان را پایین میانداختند، عبور میکردند.[10] در مسجد حضرت داشت نماز میخواند، یکی از همین شیاطینِ علیالظاهر متدیّن و مکتبی، وارد مسجد شد. خب، جمعیت مسجد خیلی زیاد است دیگر، مسجد کوفه را کسانی که دیدند، میدانند، الانش هم آن نشانههایی که از آنوقت باقی است، یک مسجد بسیار بزرگی را نشان میدهد، الان هم مسجد بسیار بزرگی است. جمعیت عظیم کوفۀ بزرگ آنجا اجتماع کردند، هیاهوست، صدا به جایی نمیرسد. میخواهد شعار بدهد، همه هم بشنوند، هیاهو هم نمیگذارد. این خارجی صبر کرد که حضرت تکبیر بگوید، تا حضرت فرمود اللهاکبر، خواست مشغول نماز بشود، یکهو این فریادش بلند شد، یک آیۀ قرآنی خواند، «وَ لَقَد اوحِیَ اِلَیكَ وَ اِلَی الَّذینَ مِن قَبلِكَ لَئِن اَشرَکتَ لَیَحبَطَنَّ عَمَلُكَ وَ لَتَکونَنَّ مِنَ الخاسِریَ»[11]؛ حالا آیه دارد میخواند دیگر، وقتی آیه میخواند باید گوش کرد، حضرت نماز را همینطور متوقف گذاشتند. حالا خود حضرت و همۀ مسجد دارند گوش میکنند؛ معنای آیه این است که به تو ای پیغمبر و به پیغمبرانی که قبل از تو بودند، وحی فرستاده شد که اگر شرک بورزید، همۀ کارهای قبلیتان باطل میشود، از بین میرود و جزو زیانکاران خواهید بود. این تعریض به امیرالمؤمنین است؛ یعنی علی تو به سابقۀ خودت اینقدر نناز، مشرک شدی تو، با قبول حکمیت شرک آوردی به خدا و تمام کارهایت باطل شد. حالا آن بیعقل را ببین که با قرآن میخواهد به جنگ علی بیاید که قرآن ناطق است. حضرت در حال نماز جوابش را دادند، چون در نماز [خواندن] آیۀ قرآن باطلکنندۀ نماز نیست. حضرت بهصورت حدیث نفْس این آیه را خواندند: «فَاصبِر اِنَّ وَعدَ اللهِ حَقٌّ وَ لا یَستَخِفَّنَّکَ الَّذینَ لا یوقِنوَ»[12] صبر کن، تحمل کن، وعدۀ خدا حق است، و این مردمی که یقین در دلهای آنها راه نیافته، تو را تحریک نکنند. که این هم آرامشی به حضّار میداد که آیۀ نیشدار و کنایهآمیز را از او شنیده بودند؛ هم نشاندهندۀ این بود که خود امیرالمؤمنین چطور احساساتی درمقابل اینها دارد، با کمال حلم با اینها رفتار کرد.[13]
اول، کار اینها در همین حد بود، بعد یواشیواش شروع کردند به شرارتکردن، شرارتهای عملی. موج ترور راه انداختند و عدهای از مسلمانهای بیگناه را کشتند؛ که امیرالمؤمنین در یک جملهای به آنها در نهجالبلاغه میفرماید: «سُیوفُکُم عَلَی عَواتِقِکُم تَضَعونَهَا مَواضِعَ البُرءِ وَ السُّقمِ»[14] شمشیرهایتان را روی دوشتان گرفتید، نگاه نمیکنید که کجا این شمشیر را فرود میآورید، باگناه و بیگناه را با این شمشیر دارید نابود میکنید. ترور کور! یک روز یک مسلمان و یک مسیحی از کوفه آمدند بیرون، با همدیگر داشتند میرفتند، گروههای کمینِ خوارج اینها را گرفتند، گفتند شما کیستید؟ چی هستید؟ آن مسیحی گفت من مسیحی هستم، یکخرده تحقیق کردند، مطمئن شدند که بله مسیحی است، گفتند خیلی خب، تو برو. او رفت. به این گفتند تو چه؟ گفت من مسلمانم از مردم کوفهام. [پرسیدند] علی را قبول داری؟ [گفت] بله! او را کشتند. مسیحی را رها کردند، مسلمان را کشتند.[15]
عبداللهبنخَبّاب یکی از یاران امیرالمؤمنین بود؛ با زن حاملهاش ـ یا در جملۀ امیرالمؤمنین «جارِیَة»[16] شاید کنیزش بوده که حامله بود ـ میرفت، او را گرفتند؛ بعد از یک بحث تلخی که با او کردند و او را به خیال خودشان محاکمه کردند؛ خودش را کشتند، شکم زن حاملهاش را [هم] دریدند. گفتند اگر این کار را نکنیم، این بچه متولد میشود، اینهم فاسد میشود. قصاص قبل از جنایت! بچۀ در شکم مادر را کشتند، خب، مادر هم مُرد دیگر؛ با این وضع فجیع اینها را کشتند. عدهای از یاران امیرالمؤمنین را همینطور کشتند. تا کَسی از شهر میآمد بیرون برود، اینها میرفتند و میکشتند. حضرت دیدند نمیشود با اینها اینطور گذراند، ابنعباس را فرستادند، گفتند برو با آنها مباحثه کن؛ رفت مباحثه کرد، فایدهای نبخشید. خود حضرت یک روز بلند شد رفت به اردوگاه اینها ـ همان حروراء که بودند ـ اول دو رکعت نماز آنجا خواند؛ بعد کمانش را درآورد، به کمانش تکیه داد، بنا کرد با اینها مفصّل صحبتکردن. آدم وقتی در نهجالبلاغه کلمات امیرالمؤمنین با اینها را میخواند، گریهاش میگیرد.[17] علیبنابیطالب، برادر پیغمبر، اولمسلمان، معلم اول دین، با آن معرفت، با آن سوابق تاریخی، با آن عظمت مقام، مجبور شده بیاید با یک عده نادان، متعصب، جاهل، شریر، منحرف، کجفهم، بیاطلاع، بحث کند. تمام هنر خودش را امیرالمؤمنین بهکار برد که اینها را نصیحتشان کند، بَرِشان گرداند. نشد! حضرت برگشت.
حضرت یک نفر را فرستاد پیش اینها که چرا اینقدر شرارت میکنید؟ چرا آدمکُشی میکنید؟ همان کسی که امیرالمؤمنین فرستاده بود که این پیغام را بدهد، همان را گرفتند کشتند.[18] حضرت فرمود نه دیگر، اینطوری نمیشود. بلند شد گفت راه بیفتید برویم اینها را سر جای خودشان بنشانیم. البته تا این مدت، چند ماهی گذشته بود و کمال محبت و اغماض را امیرالمؤمنین نسبت به اینها روا داشته بود، و اینها هر روز پرروتر از روز قبل شده بودند. حضرت آمدند بهطرف محلی که اینها رفته بودند برای جنگ، آنجا مستقر شده بودند، محلی به نام نهروان. یک نفر آمد به حضرت گفت که اینها دارند از پلی که روی رودخانه است عبور میکنند، با شدت میآیند طرف ما. حضرت فرمود که نگران نباشید، «لا یُفلِتُ مِنهُم عَشَرَةٌ وَ لا یَهلِکُ مِنکُم عَشَرَةٌ»[19] از آنها ده نفر نجات پیدا نمیکنند، از شما ده نفر کشته نمیشود، مسئلهای نیست.
آمدند درمقابل هم قرار گرفتند، حضرت بنا کرد بازهم آنها را نصیحتکردن؛ اولچیزی که حضرت گفت، فرمود قاتل عبداللهبنخبّاب را بدهید. همهشان صدایشان را بلند کردند که قاتل عبداللهبنخبّاب ماییم، چندهزار نفر آدم؛ از این کارهای موذیانه، این کارهای گروهکی. خب، این یک حرف درستی بود، بالاخره یک نفر کشته شده «مَن قُتِلَ مَظلوماً فَقَد جَعَلنا لِوَلِیِّهِ سُلطاناً»[20]، کسی که مظلوم کشته شده، بدون علت کشته شده، بدون اینکه کسی را کشته باشد، کشته شده، خب، ولیّ دم او میتواند بیاید از آنها مطالبه کند، بگوید قصاص میخواهم بکنم دیگر؛ اینکه حکم اسلامی است. این قابل فهم بود، قابل قبول بود؛ اما اینها موذیگری کردند، گفتند نهخیر، فریادشان را بلند کردند که ما همهمان قاتل هستیم. [فرمود] هرکدامتان که بیایید پای این عَلم بایستید، کاری به کار شما نداریم. هشتهزار نفر از دوازدههزار نفر، بالاخره تحت تأثیر ترس و فرمایشات حضرت آمدند، اما چهارهزار نفر با همان شدت و سرسختی ایستادند. (65/3/12) یکی از آنها خطاب کرد به امیرالمؤمنین، گفت ما با تو اینقدر میجنگیم تا نابودت کنیم. حضرت لبخند تلخی بر دهان جاری کرد، فرمود: مگر نمیداند با چه کسی حرف میزند این آدم بیشرم؟ من را از شمشیر و نیزه میترسانید؟ من را از جنگ میترسانید؟ من را از برخورد مسلحانه میترسانید؟ من کسی هستم که عمرم را با شمشیر و نیزه گذراندم. بر امیرالمؤمنین خیلی سخت است، اما بازهم شروع نکرد. تا اینکه آنها بعد از فرمایشات امیرالمؤمنین، تیراندازی را شروع کردند. اصحاب علی گفتند: یا علی! تیراندازی میکنند. فرمود صبر کنید. دفعۀ دوم تیراندازی کردند، دفعۀ سوم تیراندازی کردند؛ امیرالمؤمنین فرمود حالا دیگر جای تأمل نیست. حمله کرد (65/3/9) و جنگ شروع شد.
یک صبح تا شبی جنگ طول کشید، و آنقدر جنگ شدت داشت که فرصت نکردند نماز بخوانند، نمازشان تکبیر بود. در میدان جنگ اینطوری است. وقتیکه گرماگرم جنگ هستند که اگر بخواهند دست از جنگ بکِشند بروند نمازشان را بخوانند، دشمن غلبه پیدا خواهد کرد، آنجا تکلیفشان این است که همانجا در میدان جنگ نمازشان را بخوانند، اگر فرصت همین را هم ندارند؛ در حال شمشیرزدن و در حال مبارزه نماز بخوانند، یک تکبیر بگویند، اللهاکبر، این میشود نماز. اولویتها را ببینید در اسلام چطوری است. نماز با این عظمت، با این اهمیت، آنوقتیکه پای حفظ دین در میان است، اگر اینجا ما رفتیم مشغول نماز شدیم ـ با آداب و خصوصیات و وضو و چه و چه، روبهقبله و لباس نجس تنت نباشد، خونی نباشد، اگر بخواهیم اینها را مراعات کنیم ـ دشمن پیروز خواهد شد. اینجا میفرماید نه؛ نماز بههرحال ترک نمیشود، «اَلصَّلاةُ لاتُترَکُ بِحالٍ»[21] اهمیت این واجب اینطوری است، اما نماز در میدان جنگ، غیر از نماز در حال آسایش و راحتی و امنیت است که خطری انسان را تهدید نمیکند، آنجا یک اللهاکبر است.
تا بالاخره گرد و غبار فرونشست، تمام لشکریان دشمن، همان آدمهای متعصبِ کجفکرِ لجوج، روی خاکهای بیابان افتاده بودند. فقط چند نفری از اینها ـ که کمتر از ده نفر بودند ـ توفیق پیدا کردند که فرار کنند. و تاریخ معیّن کرده که اینها کجا رفتند؛[22] دوتایشان رفتند فلان شهر، یکی رفت فلان شهر، سهتا رفت فلان شهر، مشخصند که کجا رفتند. این سرنوشت خوارج بود. (65/3/12) و همیشه بهصورت یک اقلیت محکوم و مطرود باقی ماندند.
در برخورد خوارج با خلفای بعد ـ مثل حَجّاجبنیوسف ـ جریانی را برایتان نقل میکنم. میدانید که حَجّاج آدم خیلی سختدلِ قسیّالقلبِ عجیبی بود و اصلاً نظیر ندارد؛ البته حَجّاج فضایلی هم داشت؛ حَجّاج جزو بلغای عرب بود. خطبههایی که حَجّاج در منبر میخوانده، جزو خطبههای فصیح و بلیغی است که جاحظ در «البیان و التبیین» نقل میکند.[23] حَجّاج حافظ قرآن بود! اما مردی خبیث و دشمنِ عدل و دشمن اهلبیت و پیامبر و آل پیامبر بود؛ چیز عجیبی بود. یکی از این خوارج را پیش حَجّاج آوردند. حَجّاج شنیده بود که این شخص، حافظ قرآن است. به او گفت: «اَ جَمَعتَ القُرآنَ»[24] قرآن را جمع کردهای؟ منظورش این بود که آیا قرآن را در ذهن خودت جمع کردهای؟ اگر به جوابهای سربالا و تند این خارجی توجه کنید، طبیعت اینها معلوم میشود. پاسخ داد: «اَ مُفَرَّقاً کانَ فَاَجمَعُهُ» مگر قرآن پراکنده بود که من جمعش کنم؟ البته مقصود او را میفهمید، اما میخواست جواب ندهد. حَجّاج با همۀ وحشیگریاش، حلم به خرج داد و گفت: «اَ فَتَحفَظُهُ» آیا قرآن را حفظ میکنی؟ پاسخ شنید: «اَ خَشیتُ فِرارَهُ فَاحفَظُهُ» مگر ترسیدم قرآن فرار کند که حفظش کنم؟ دوباره یک جواب درشت! دید که نه، مثل اینکه بنا ندارد جواب بدهد. حَجّاج پرسید: «ما تَقولُ فی اَمیرِالمُؤمنینَ عَبدُالمَلِکِ» دربارۀ عبدالملک چه میگویی؟ عبدالملکِ مروانِ خبیث، خلیفۀ اموی. آن خارجی گفت: «لَعَنَهُ اللهُ وَ لَعَنَکَ مَعَهُ» خدا او را لعنت کند و تو را هم با او لعنت کند! ببینید، اینها اینطور خشن و صریح و روشن حرف میزدند. حَجّاج با خونسردی گفت: تو کشته خواهی شد، بگو ببینم خدا را چگونه ملاقات خواهی کرد؟ پاسخ شنید که: «اَلقَ اللهَ بِعَمَلی وَ تَلقاهُ اَنتَ بِدَمی» من خدا را با عملم ملاقات میکنم، تو خدا را با خون من ملاقات میکنی! ببینید، برخورد با اینگونه آدمها مگر آسان بود؟ اگر آدمهای عوام، گیر چنین آدمی بیفتند، مجذوبش میشوند. اگر آدمهای غیر اهل بصیرت، چنین انسانی را ببینند، محوش میشوند، کمااینکه در زمان امیرالمؤمنین علیهالسلام شدند.
طبق روایتی که نقل شده، در اوقات جنگ نهروان، امیرالمؤمنین داشتند میرفتند،[25] از اصحابشان یک نفر کنار ایشان بود. همان نزدیکهای جنگ نهروان، صدای قرآنی در نیمهشب شنیده شد: «اَمَّن هُوَ قاِنتٌ آناءَ اللَّیلِ»[26]، با لحن سوزناک و زیبایی، آیۀ قرآن میخواند. اینکسیکه با امیرالمؤمنین بود، عرض کرد: یا امیرالمؤمنین! ایکاش من مویی در بدن این شخصی که قرآن را به این خوبی میخواند، بودم؛ چون او به بهشت خواهد رفت و جایش غیر از بهشت جای دیگری نیست. حضرت جملهای قریب به این مضمون فرمودند که به این آسانی قضاوت نکن، قدری صبر کن. این قضیه گذشت، تا اینکه جنگ نهروان بهوقوع پیوست...جنگ با پیروزی امیرالمؤمنین تمام شد. خیلی از کشتهشدهها، مردم کوفه یا اطراف کوفه بودند؛ همینهایی که در جنگ صفین و جنگ جمل، همجبهه و همسنگر بودند؛ منتها ذهنهایشان اشتباه کرده بود. حضرت با تأثّر[27] خاصی، همراه با اصحاب خود در میان کشتهها راه میرفتند. اینها همینطور بهصورت دَمَر روی زمین افتاده بودند. حضرت میگفت اینها را برگردانید، بعضیها را میگفت بنشانید. مرده بودند، اما حضرت با آنها حرف میزد. در این حرفزدنها، یک دنیا حکمت و اعتبار در کلمات امیرالمؤمنین هست. بعد به یک نفر رسیدند، حضرت او را برگرداندند و نگاهی به او کردند و خطاب به آنکسیکه در آن شب با ایشان بود، فرمودند: آیا این شخص را میشناسی؟ گفت: نه، یا امیرالمؤمنین! فرمود: او همان کسی است که در آن شب آن آیه را آنطور سوزناک میخواند و تو آرزو کردی که مویی از بدن او باشی! (70/1/26)
این کلمۀ مارقین برای تاریخ نیست، برای خود علیبنابیطالب هم نیست، برای پیغمبر است؛ پیغمبر اسم گذاشته اینها را به مارقین. تجربۀ مارقین نشان میدهد که ناآگاهی و جهل، چه فتنۀ عظیمی را بهوجود میآورد، فتنهای که در آن، دوستان درمقابل حقیقت قرار میگیرند، نه دشمنان؛ فتنهای که در آن باایمانها میلغزند، نه بیایمانها؛ فتنهای که در آن، فداکارها در راه شیطان فداکاری میکنند و نابود میشوند، و نه آدمهای تنبل و عافیتگزین...بههرحال امیرالمؤمنین این فتنۀ بسیار بزرگ را هم از سر گذراندند و یکی از بزرگترین رویدادها و حوادث تاریخ اسلام را برای درس و عبرت برای ما به یادگار گذاشتند. (65/3/12)
پاورقیها
۱.در ادامۀ ماجرا پیامبر جملهای دربارۀ او میفرمایند که اشاره به عاقبت او دارد. «از سخن او مسلمانان خشمگین شده و عدهای گفتند اجازه میدهید او را بکشیم؟ پیامبر فرمودند:«دَعوهُ سَیَکونُ لَهُ اَتباعٌ یَمرُقونَ مِنَ الدّینِ کَما یَمرُقُ السَّهمُ مِنَ الرَّمِیَّةِ» او را واگذارید که بهزودی پیروانی پیدا خواهد کرد، و از دین بیرون روند همانطور که تیر از کمان بیرون رود، و خداوند آنان را به دست محبوبترین مردمان پس از من خواهد کُشت.» (الارشاد/ باب تاریخ امیرالمؤمنین/ فصل فی جهاد علی و حروبه ایّام رسولالله/ فی جهاد علی فی غزوة حنین)
۲.ضربالمثلی است برگرفته از این بیت از شعر ابیفراس: «فَقُل لِمَن یَدَّعی خَیراً وَ مَعرِفَةً/ حَفِظتَ شَیئاً وَ غابَت عَنکَ اَشیاءُ» یعنی چیزی را آموختی ولی چیزهای دیگری را فراموش کردی.
۳.وقعة صفین/ الخلاف فی التحکیم بعده/ ص 512، «قالَ فِتیانٌ مِنهُم لا حُکمَ اِلّ لهلِ ثُمَّ حَمَلا عَلَی اَهلِ الشّامِ بِسُیوفِهِما فَقاتَلا حَتّی قُتِلا عَلَی بابِ رِواقِ مُعاوِیَةَ وَ هُما اَوَّلُ مَن حَکَّمَ وَ اسماهُما مَعدانُ وَ جَعدٌ اَخَوانِ» پس دو نوجوان از [طایفۀ عنزیان] فریاد برآوردند: «لا حکم الّ لهل» و با شمشیرهای خود بر شامیان یورش بردند تا آنکه در جلوی در خیمه معاویه کشته شدند. این دو اولین کسانی بودند که این شعار را دادند، نام این دو نوجوانِ برادر، جَعد و مَعدان بود.
۴.برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 10، «اشعثبنقیس» را مطالعه کنید.
۵.نهجالبلاغه/ خطبۀ 93/ کلام حضرت پس از جنگ نهروان
۷.نهجالبلاغه/ خطبۀ 40 / کلام حضرت در پاسخ ادعای خوارج
۸.نقشۀ شمارۀ 4: جنگ نهروان
۹.نهجالبلاغه/ حکمت 130 / کلام حضرت هنگام بازگشت از صفین
۱۰.الکامل (ابناثیر)/ ج3/ ص 334
۱۱.سوره مبارکه زمر/ آیه 65
۱۲.سوره مبارکه روم/ آیه 60
۱۳.بحارالانوار/ کتاب الفتن و المحن/ ابواب ما جری بعد قتل عثمان/ باب26/ حدیث 637
۱۴.نهجالبلاغه/ خطبۀ 127 / کلام حضرت خطاب به خوارج
۱۵.الکامل فی اللغة و الادب (محمدبنیزید مَبرَد متوفی 285 ق)/ج2/ص 176
۱۶.بحارالانوار/ کتاب الفتن و المحن/ ابواب ما جری بعد قتل عثمان/ باب 23/ حدیث 587
۱۷.برای مطالعه بیشتر میتوانید به خطبههای 36، 40، 58، 125، 127، 181 و حکمت 323 نهجالبلاغه مراجعه کنید.
۱۸.تاریخالطبری/ ج5/ ص82
۱۹.نهجالبلاغه/ خطبۀ 59
۲۰.سوره مبارکه اسراء/ آیه 33
۲۱.از اصطلاحات مشهور فقهی، در کتاب الطهارة (امام خمینی)/ ج1/ ص 296 آمده: عین این عبارت در کتب روایی نیامده است، بلکه در کتاب وسائلالشیعة/ کتاب الطهارة/ ابواب الاستحاضة/ باب1/ حدیث5، شبیه این عبارت: «لا تَدَعُ الصَّلاةَ عَلَى حالٍ» از زراره نقل شده است.
۲۲.حیاة الامام الحسنبنعلی (شیخ باقر شریف قرشی، متوفی 1433 ق)/ ج1/ ص 487، به نقل از الملل و النحل (شهرستانی): «اِنَّهُ اِنهَزَمَ مِنهُمُ اثنانِ اِلَی عُمانَ وَ اثنانِ اِلی کِرمانَ وَ اثنانِ اِلی سِجِستانَ وَ اثنانِ اِلَی الجَزیرَةِ وَ واحِدٌ اِلَی تَلِّ مَوزونٍ» دو نفر از آنها به عمان، دو نفر به کرمان، دو نفر به سیستان، و دو نفر به جزیره(منطقۀ میان دو رود دجله و فرات) و یک نفر هم به تل موزون (در خوزستان) فرار کردند.
۲۳.البیان و التبیین، از مهمترین کتابهای ابوعثمان عمروبنبحر جاحظ بصری (متوفی 255 یا 256 ق)، متکلم و ادیب معتزلی است. البیان، کتابی است در انواع بیان، همراه با منتخباتی از خطب بلیغ، مواعظ و احوال سخنوران برجسته و مشاهیر اسلام، تشریح لحن، یعنی لغزش نحوی در گفتار مُستَعرِبِه(عرب غیر خالص)، لطایف، اشعار و نیز بسیاری اشارات تاریخی و فواید بلاغی و تحلیل فن خطابه.
۲۴.البیان و التبیین/ ج2/ ص 101
۲۵.ارشادالقلوب الی الصواب (حسنبنمحمد دیلمی، متوفی 841 ق)/ باب فی فضائل و مناقب امیرالمؤمنین/ فصل فی حلمه و جوده و حسن خلقه و اخباره بالغیب و اجابة دعائه