نصیحت و اتمام حجت امیرالمؤمنین (ع) پیش از برخورد قاطع با براندازان حکومت
همین امیرالمؤمنین در قضیهی نهروان؛ آن جایی که یک عدّه انسانهای کجاندیش و متعصّب تصمیم دارند اساس حکومت را با بهانههای واهی براندازند، وقتی در مقابلشان قرار میگیرد، نصیحت میکند و فایدهای نمیبخشد؛ احتجاج میکند، فایدهای نمیبخشد؛ واسطه میفرستد، فایدهای نمیبخشد؛ کمک مالی میکند و وعدهی همراهی میدهد، فایدهای نمیبخشد؛ در آخر سر که صفآرایی میکند، باز هم نصیحت میکند، فایدهای نمیبخشد؛ بنا را بر قاطعیت میگذارد. آنها دوازده هزار نفرند. پرچم را به دست یکی از یارانش میدهد و میگوید: هر کس تا فردا زیر این پرچم آمد، در امان است؛ اما با بقیّه خواهم جنگید. از آن دوازده هزار، هشت هزار نفر زیر پرچم آمدند. گفت شما بروید؛ رفتند. این در حالی است که آنها سابقهی جنگ دارند، دشمنی …
کشته شدن همرزمان سابق جمل و صفین بهسبب اشتباه ذهنی
… با امیرالمؤمنین بود، عرض کرد: یا امیرالمؤمنین! ایکاش من مویی در بدن این شخصی که قرآن را به این خوبی میخواند، بودم؛ چون او به بهشت خواهد رفت و جایش غیر از بهشت جای دیگری نیست. حضرت جملهای قریب به این مضمون فرمودند که به این آسانی قضاوت نکن، قدری صبر کن. این قضیه گذشت، تا اینکه جنگ نهروان بهوقوع پیوست...جنگ با پیروزی امیرالمؤمنین تمام شد. خیلی از کشتهشدهها، مردم کوفه یا اطراف کوفه بودند؛ همینهایی که در جنگ صفین و جنگ جمل، همجبهه و همسنگر بودند؛ منتها ذهنهایشان اشتباه کرده بود. حضرت با تأثّر[27] خاصی، همراه با اصحاب خود در میان کشتهها راه میرفتند. اینها همینطور بهصورت دَمَر روی زمین افتاده بودند. حضرت میگفت اینها را برگردانید، بعضیها را میگفت بنشانید. مرده بودند، اما حضرت با آنها حرف میزد. در این حرفزدنها، یک دنیا حکمت و …
پیروزی امیرالمؤمنین (ع) و کشته شدن تقریباً همهٔ خوارج
… ــ حالا صبر کن. گذشت؛ در جنگ نهروان همین خوارجِ متحجّرِ خشمگینِ بدزبانِ متعصّبِ غدّارِ[14] شمشیربهدست، مسلّح در مقابل امیرالمؤمنین قرار گرفتند، حضرت گفت هر کس فرار کند برود، یا بیاید زیر این عَلَم، با او نمیجنگم؛ عدّهاى آمدند، یک چهار هزار نفرى ماندند. حضرت زد اینها همه را از دم کشت؛ یعنى جنگ شد، از لشکر امیرالمؤمنین کمتر از ده نفر شهید شدند، از لشکر خوارج ــ از آن چهارهزار یا شش هزار نفر ــ کمتر از ده نفر زنده ماندند؛ همه کشته شدند. خب، جنگ با پیروزى امیرالمؤمنین تمام شد. خب خیلى از آنها مردم کوفه بودند، مردم اطراف کوفه بودند، همینهایى بودند که در جنگ صفّین، اوّل با هم بودند؛ در جنگ جمل با هم بودند؛ همجبهه بودند؛ همسنگر بودند؛ منتها آنها ذهنهایشان اشتباه کرده بود. حضرت با یک تأثّرى با اصحابش در میان کشتهها راه میرفتند. …
حکایت عابد خارجی کشتهشده در نهروان و عبرت یاران امیرالمؤمنین (ع)
… نشدند ــ حضرت راه افتاد بین این کشتهها تا وسیلهای برای عبرت و موعظهی یاران و اصحاب خودش [باشد]؛ با بعضی از اینها به مناسبتی حرف میزد. رسید به یکی از این کشتهها که دَمَر افتاده بود؛ حضرت گفت این را برگردانید؛ برگرداندند. شاید فرمود بنشانید؛ نشاندند. بعد به همین کسی که از یاران نزدیکش بود، فرمود میشناسی این را؟ گفت: نه، یا امیرالمؤمنین! فرمود این همان کسی است که دیشب، داشت آن آیات را میخواند و دل تو را ربوده بود؛ این، همان است![12]
ضربهٔ قاطع امیرالمؤمنین (ع) به خوارج و انجامیدن کارشان به شهادت او
… دستگاه قاسطین، بزرگان شام انجام گرفت؛ یعنی عمروعاص[46] و معاویه و اینها با آنها ارتباط داشتند. و اشعثبنقیس[47]، آنطوریکه قراین زیادی بر آن دلالت میکند، فرد ناخالصی بود. یک عده مردمان بیچارۀ ضعیف از لحاظ فکری هم دنبال اینها راه افتادند و حرکت کردند. اینها هم، گروه سومی که امیرالمؤمنین با اینها هم مواجه شد، البته بر اینها پیروز شد. در جنگ نهروان ضربۀ قاطعی به اینها زد؛ منتها خب بودند در جامعه، بالاخره هم به شهادت آن بزرگوار منتهی شد.
سستی گروهی با شنیدن صدای تلاوت قرآن از اردوگاه نهروان
یک عدهای وقتیکه جملِ عایشه را دیدند، آبرومندان بنیهاشم و قریش را دیدند، طلحه و زبیر را دیدند، صحابیان بزرگ پیامبر را دیدند که با علی دارند میجنگند و بر روی او شمشیر میکِشند، دستوپایشان لرزید. یک عدهای وقتیکه صدای تلاوت قرآن را از اردوگاه نهروان شنیدند، دلشان سست شد و لرزید. یک عدهای وقتیکه قرآنها را بر سر نیزه در صفوف معاویه مشاهده کردند، دستوپایشان از همرفتاری و همگامی با علی واماند. اینها همه غربال شدند. اینها همه آنطرف صافی ماندند. اما یک عدهای ثابت کردند که مؤمن راستین و واقعی هستند.
شایستگی ماجرای نهروان برای توجه و موشکافی بیشتر
[آن] دو فتنه، دو فتنهای بودند که درگیری و اصطکاک در آن، قلبی و عمیق، و برخورد بین دو ایمانِ صادقانه نبود. [اما] مسئلۀ نهروان بهعکس بود؛ در نهروان، در مسئلۀ خوارج، اگر از آن عده آدمهایی که در رأس کار بودند ـ که آدمهای خبیث و فاسد و مغرضی بودند ـ صرفنظر کنیم، بقیۀ کسانی که درمقابل علی قرار گرفتند، صفآرایی کردند، و روی علی شمشیر کشیدند،کسانی بودند که واقعاً دارای ایمان صادقانه بودند؛..لذاست که به نظر من مسئلۀ نهروان بیشتر درخور این هست که ما به آن توجه کنیم، روی آن موشکافی کنیم، و روی آن دقت کنیم.
استقرار خوارج در نهروان و پیشبینی امیرالمؤمنین (ع) از نتیجهٔ جنگ
… کشتند.[18] حضرت فرمود نه دیگر، اینطوری نمیشود. بلند شد گفت راه بیفتید برویم اینها را سر جای خودشان بنشانیم. البته تا این مدت، چند ماهی گذشته بود و کمال محبت و اغماض را امیرالمؤمنین نسبت به اینها روا داشته بود، و اینها هر روز پرروتر از روز قبل شده بودند. حضرت آمدند بهطرف محلی که اینها رفته بودند برای جنگ، آنجا مستقر شده بودند، محلی به نام نهروان. یک نفر آمد به حضرت گفت که اینها دارند از پلی که روی رودخانه است عبور میکنند، با شدت میآیند طرف ما. حضرت فرمود که نگران نباشید، «لا یُفلِتُ مِنهُم عَشَرَةٌ وَ لا یَهلِکُ مِنکُم عَشَرَةٌ»[19] از آنها ده نفر نجات پیدا نمیکنند، از شما ده نفر کشته نمیشود، مسئلهای نیست.
پیوستن هشتهزار تن از دوازدههزار تن خوارج به پرچم امان
… اینکه کسی را کشته باشد، کشته شده، خب، ولیّ دم او میتواند بیاید از آنها مطالبه کند، بگوید قصاص میخواهم بکنم دیگر؛ اینکه حکم اسلامی است. این قابل فهم بود، قابل قبول بود؛ اما اینها موذیگری کردند، گفتند نهخیر، فریادشان را بلند کردند که ما همهمان قاتل هستیم. [فرمود] هرکدامتان که بیایید پای این عَلم بایستید، کاری به کار شما نداریم. هشتهزار نفر از دوازدههزار نفر، بالاخره تحت تأثیر ترس و فرمایشات حضرت آمدند، اما چهارهزار نفر با همان شدت و سرسختی ایستادند. (65/3/12) یکی از آنها خطاب کرد به امیرالمؤمنین، گفت ما با تو اینقدر میجنگیم تا نابودت کنیم. حضرت لبخند تلخی بر دهان جاری کرد، فرمود: مگر نمیداند با چه کسی حرف میزند این آدم بیشرم؟ من را از شمشیر و نیزه میترسانید؟ من را از جنگ میترسانید؟ من را از برخورد …
پایان جنگ با کشته شدن تمام لشکر خوارج
تا بالاخره گرد و غبار فرونشست، تمام لشکریان دشمن، همان آدمهای متعصبِ کجفکرِ لجوج، روی خاکهای بیابان افتاده بودند. فقط چند نفری از اینها ـ که کمتر از ده نفر بودند ـ توفیق پیدا کردند که فرار کنند. و تاریخ معیّن کرده که اینها کجا رفتند؛[22] دوتایشان رفتند فلان شهر، یکی رفت فلان شهر، سهتا رفت فلان شهر، مشخصند که کجا رفتند. این سرنوشت خوارج بود. (65/3/12) و همیشه بهصورت یک اقلیت محکوم و مطرود باقی ماندند.
یادگار ماندن این فتنه از امیرالمؤمنین (ع) برای درس و عبرت
… نیست، برای پیغمبر است؛ پیغمبر اسم گذاشته اینها را به مارقین. تجربۀ مارقین نشان میدهد که ناآگاهی و جهل، چه فتنۀ عظیمی را بهوجود میآورد، فتنهای که در آن، دوستان درمقابل حقیقت قرار میگیرند، نه دشمنان؛ فتنهای که در آن باایمانها میلغزند، نه بیایمانها؛ فتنهای که در آن، فداکارها در راه شیطان فداکاری میکنند و نابود میشوند، و نه آدمهای تنبل و عافیتگزین...بههرحال امیرالمؤمنین این فتنۀ بسیار بزرگ را هم از سر گذراندند و یکی از بزرگترین رویدادها و حوادث تاریخ اسلام را برای درس و عبرت برای ما به یادگار گذاشتند. (65/3/12)
رفتار شگفت و عبرتآموز امیرالمؤمنین (ع) پس از پیروزی نهروان
… اینها را تمام کنیم. رفتند و در ظرف چند ساعت درحقیقت فتنۀ خوارج را سرکوب کردند. یک عدۀ از آنها آمدند به حضرت پیوستند، و عدۀ کثیری هم کشته شدند، چند نفری هم فرار کردند؛ کمتر از ده نفر، بقیه یا کشته شدند یا پیوستند به امیرالمؤمنین. حضرت از آن جنگ هم پیروز آمد؛ که باز روش آن حضرت بعد از پیروزی نهروان هم حقیقتاً عجیب است. واقعاً عجیب است. راهافتادن حضرت بین کشتهها و حرفهایی که میزند و مطالبی که بر زبان جاری میکند، انسان را تکان میدهد. این چه روح بیدار و عبرتآموزی و دل روشن و ذاکری بوده که البته باید ما درس بگیریم.
رها کردن پیوستگان به پرچم امان و جنگ با لجوجان
… کِی با هم بودند؟ در جنگ بدر مقابل هم ایستادند؛ امیرالمؤمنین جدّ او و دایی او و قوم و خویش و فکوفامیل او را از دم تیغ گذرانده؛ سابقهای با هم ندارند. او هم از همان دشمنیها دارد استفاده میکند و با امیرالمؤمنین میجنگد. امیرالمؤمنین دشمنها را تقسیمبندی میکرد؛ در قضیّهی نهروان که [دشمنان] ده هزار نفر بودند، حضرت گفت از این ده هزار نفر هرکسی که بیاید این طرفِ این پرچمی که من نصب کردهام، ما با او جنگ نداریم؛ آمدند، اکثر [آنها] آمدند این طرف. حضرت فرمود بروید، رهایشان کردند. بله، آنهایی که ماندند و لجاج کردند و تعصّب کردند، با آنها جنگید؛ بر آنها هم غلبه پیدا کرد. یعنی تدبیر در ادارهی کشور؛ شناختن دشمن، شناختن دوست؛ همهی دشمنان یکجور نیستند؛ از بعضیها صرفنظر کرد. بعضیها با امیرالمؤمنین همان اوّل کار بیعت نکردند؛ مالک اشتر بالاسر حضرت ایستاده بود، شمشیر هم دستش بود، گفت یا امیرالمؤمنین! …
ضربهٔ قاطع به خوارج و انجامیدن حضورشان به شهادت امیرالمؤمنین
… اشعث بن قیس، آنگونه که قرائن زیادی بر آن دلالت میکند، فرد ناخالصی بود. یک عدّه مردمان بیچاره ضعیف از لحاظ فکری هم دنبال اینها راه افتادند و حرکت کردند. بنابراین، گروه سومی که امیرالمؤمنین با آنها مواجه شد و البته بر آنها هم پیروز گردید، مارقین بودند. در جنگ نهروان ضربه قاطعی به اینها زد؛ منتها اینها در جامعه بودند، که بالاخره هم حضورشان به شهادت آن بزرگوار منتهی شد.
شدت جنگ تا حد ادای نماز با تکبیر
یک صبح تا شبی جنگ طول کشید، و آنقدر جنگ شدت داشت که فرصت نکردند نماز بخوانند، نمازشان تکبیر بود. در میدان جنگ اینطوری است. وقتیکه گرماگرم جنگ هستند که اگر بخواهند دست از جنگ بکِشند بروند نمازشان را بخوانند، دشمن غلبه پیدا خواهد کرد، آنجا تکلیفشان این است که همانجا در میدان جنگ نمازشان را بخوانند، اگر فرصت همین را هم ندارند؛ در حال شمشیرزدن و در حال …