در دوران حکومت چهار سال و ده ماهۀ امیرالمؤمنین، سه جنگ تحمیلیِ تلخ بر امیرالمؤمنین تحمیل شد. جنگهایی که تقریباً تمام جناحها در این جنگها با همدیگر همدست شدند. یعنی تمام جناحهای عالم اسلام که مخالف با امیرالمؤمنین بودند، در این جنگها با هم همدست بودند. یک جناح، جناح صحابۀ نامدار پیغمبر بودند که فرماندهان و رهبرانش، طلحه و زبیر، دو سردار اسلام، دو صحابی پیغمبر، دو چهرۀ معروف و منوّر بودند! (63/4/1) [که اینها] ناکثین بودند، بیعتشکنان؛ یعنی همرزمان خود امیرالمؤمنین، دوستان قدیمی امیرالمؤمنین که طاقت عدالت او را نیاوردند، با او درافتادند؛ کسانی که علی را میشناختند، به او اعتقاد داشتند. بعضی از آنها حتی در روی کار آمدن امیرالمؤمنین هم نقش داشتند، با او بیعت کرده بودند. همینها با امیرالمؤمنین درافتادند؛ زیرا اینها هم عدالت امیرالمؤمنین را طاقت نیاوردند؛ دیدند او به آشنایی و سابقه و رفاقت توجهی نمیکند. (82/8/23) یک جناح، جناح فرصتطلبها و قدرتطلبها، و جناح یک دستگاه سلطنتی بود در شام، که در رأس آن معاویه قرار داشت و عدۀ زیادی از رؤسای قبایل، از نانخواهها، نامخواهها، قدرتطلبها جمع شده بودند آنجا و نان و نَوال[1] شامیها را میخوردند و با امیرالمؤمنین میجنگیدند. (63/4/1) یعنی بنیامیه و اهل شام که قاسطین نامیده شدند. (82/8/23)
یک جناح هم، یک عده افراد مقدس و متعبد و خشک. (63/4/1) مارقین! یعنی آن جمعیت افراطی و متعصب در نظرات خود، منتها بدون اینکه اعتقاد دینی آنها ریشۀ معرفتی درستی داشته باشد. (82/8/23)
..امیرالمؤمنین درمقابل طلحه و زبیر و دیگران که قرار میگرفت، مسئلهاش، مسئلۀ مقابلۀ با جاهطلبیها و باندبازیها بود. درمقابل معاویه که قرار میگرفت، مسئلهاش، مسئلۀ عدالت اجتماعی بود. درمقابل خوارج که قرار میگرفت، مسئلهاش، مسئلۀ فهم دینی و تعقّل صحیح اسلامی بود و مبارزۀ با دُگمها و تعصبها و غلطاندیشیها. (63/4/1)
من لازم است قبلاً یک نکتهای را به همۀ خواهران و برادرانمان از شیعه و سنّی در سطح جهان تذکر بدهم؛ و آن این است که ما وقتی دربارۀ امیرالمؤمنین بحث میکنیم، بهطور طبیعی جنگهای امیرالمؤمنین مطرح میشود. مگر میشود کسی تاریخ زندگی حکومت پنجسالۀ علی علیهالسلام را بخواهد بیان کند، جنگ جمل مطرح نشود، جنگ صفین مطرح نشود؟ این یک واقعیت تاریخی است. در روزگاری، چند تن از صحابۀ معروف پیغمبر و زوجۀ رسولالله، با امیرالمؤمنین که خلیفۀ مُجمَعٌعلیه[2] زمان بود، جنگیدند. معاویه که عدهای از برادران اهل تسنن و نه همۀ آنها، برایش اعتبار و احترام قائلند، در یک جنگ طولانیِ چندینماهه با امیرالمؤمنین جنگیده. این یک واقعیت تاریخی است. ما اگر امروز از جنگ جمل حرف میزنیم، نمیخواهیم بحث کلامی بکنیم؛ صحبتِ شیعه و سنّی نیست. البته همۀ مورخین اهل تسنن و همۀ کسانی که به صحابۀ پیغمبر اعتقاد راسخ دارند ـ و معتقدند که هرکسی صحابی پیغمبر است، به جهنم نخواهد رفت و مورد رضای الهی و رضوانالله است ـ همهشان قبول دارند، همهشان معتقدند و معترفند که صحابۀ پیغمبر با امیرالمؤمنین در یک برههای از زمان جنگیدند و این جنگیدن کار خلافی بوده. منتها میگویند اینها اشتباه کرده بودند، اجتهاد به رأی کرده بودند. اجتهاد آنها، آنها را به اینجا رساند؛ بعضی هم میگویند که اینها توبه کردند.
بنابراین تذکر من به شما برادران اهل تشیّع و همچنین به برادران اهل تسنن، این است که بحث ما اینجا بیان یک واقعیت تاریخی است. مسئله، مسئلۀ اصول اسلامی است. در اینجا نمیخواهیم بحثِ شیعه و سنّی بکنیم؛ که امروز روزگار آشتی فرقههای اسلامی با یکدیگر است، و روزگار احترام آنها به عقاید و احساسات یکدیگر، و عدم درگیری و اهانت آنها نسبت به یکدیگر، (63/4/1) تاریخ را هیچ اِشکال ندارد بگوییم؛ هنگامیکه ما از حوادث دوران زندگی امیرالمؤمنین بحث میکنیم، جنگ صفین را نمیشود نگوییم، جنگ جمل را نمیشود نگوییم. جنگ صفین، یعنی جنگ علی و معاویه، جنگ جمل، یعنی جنگ علی و طلحه و زبیر و عایشه؛ اینها را بگوییم هیچ اِشکال ندارد. اینکه زبیر آمد از فلانجا لشکرکشی کرد، معاویه آمد لشکرکشی کرد، این را گفتهاند، گفتن اینها هیچ مانعی ندارد. اما در بیان تاریخ و گزارش تاریخی، هم با لحن اهانتآمیز و هم با لحن بدون اهانت میتوان صحبت کرد.ما میگوییم بدون اهانت باشد، واِلّ گزارۀ تاریخی هیچ مانعی ندارد، اثر سوئی هم ندارد. حتی بحث کلامی و مجادلات کلامی هم همینطور...در گزارش تاریخی میتوان کاملاً لحنِ بدون اهانت را انتخاب کرد. (62/8/19) [بنابراین] من واقعیت تاریخی را بیان میکنم، منتها واقعیتهایی که احتیاج به تحلیل ندارند، واقعیتهای زباندار، واقعیتهایی که قضاوتشان با خودشان هست و همۀ انسانها و همۀ هوشمندان و همۀ منصفین میتوانند از این واقعیتها درس بگیرند. (63/4/1)
طلحه و زبیر مردمان کوچکی نبودند. (89/3/14) جناب طلحه، اولکسی بود که در مسجد مدینه با امیرالمؤمنین بیعت کرد. (65/3/91) جناب زبیر، سوابقی درخشان دارد که نظیر آن را کمتر کسی از اصحاب امیرالمؤمنین داشت. بعد از به خلافت رسیدن جناب ابیبکر، در همان روزهای اول، پای منبر ابیبکر چند نفر از صحابه بلند شدند، اظهار مخالفت کردند، گفتند حق با شما نیست، حق با علیبنابیطالب است. (89/3/14) آن [هم] روزی که همه یک طرف بودند، صحابه، عوامِ مردم، و خواصِ مردم. سقیفه اتفاق افتاده است، آنهم با آن استحکامِ امیرالمؤمنین و [ماجرای] خانۀ فاطمۀ زهرا. در این شرایط، در همۀ آن مجموعۀ مدینه، ظاهراً اسم دوازده نفر در تاریخ ثبت است؛ اُبَیّبنکَعب، ابیذر، و سلمان، دوازده نفر را اسم میآورند که آنان در مسجد پیامبر آمدند و از حق امیرالمؤمنین دفاع کردند؛ یکی از آنان زبیر است. (76/3/13) اینها چیزهایی نیست که شیعه نقل کرده باشد؛ نه، این در همۀ کتب تواریخ ذکر شده است.
مابین آن روز، و روزی که زبیر شمشیر کشید روی امیرالمؤمنین، فاصله بیستوپنج سال است. (89/3/14) قضیه این بود که زبیر در روزگار خلفای سهگانه، مخصوصاً در روزگار عثمان، هر دو خصوصیت ممتاز را داشت؛ هم یک فرد ثروتمند مرفهی بود که در کمال راحت و عیش و آسودگی زندگی میکرد، هم پسرعمۀ محترمِ آبرومندِ عزیزِ پیغمبر محسوب میشد. از نظر مردم، هم دنیا داشت، هم آخرت. حالا دوران علیبنابیطالب پیش آمده، دنیا را از او میگیرند! از کجا آوردهای؟ به چه مناسبت جنابعالی بایستی اینهمه ثروت داشته باشی؟ به چه مناسبت بایستی اینهمه باغ و اینهمه گوسفند داشته باشی؟ اینها از راه حلال بهدست آمده یا از راه امتیازطلبیهای بیجا و بیمورد؟ این از اینطرف.
از آنطرف بایستی عبادت کنی، بایستی شمشیر بزنی، بایستی سرباز سادۀ اسلام باشی، باید درمقابل ولیّ امر اطاعت کنی، باید خود را مثل آحاد مردم بدانی. حالا که مرد شصت هفتادسالهای هستی، [باید] خودت را مثل دوران جوانی که شمشیر میزدی و توقع نداشتی، در کنار آحاد مردم بدانی. این سخت نیست؟ زبیر بر میشورد، طلحةبنعبیدالله بر میشورد، سعدبنابیوقّاص منحرف میشود، همه کنار میروند، همۀ این گروهها. بعد همه یکجا، همدست، یک جریان قویِ نیرومند را علیه علیبنابیطالب که در محورِ حق قرار گرفته است و در مرکز حق شمشیر میزند، [تشکیل دادند.] (59/5/6) رفتند مکه، با جناب عایشه امّالمؤمنین حرفشان یکی شد و گفتند که بله، ما بایستی برویم دنبال خون عثمان. عجب! خب دیروز در مدینه بودید شما، اگر عثمان به ناحق کشته شد، شما دوست او بودید، خب میخواستید بروید یک دفاعی بکنید، اینقدر خونسرد و بیتفاوت نمانید! همین آقایان آمدند و فریاد قتل عثمان را بلند کردند، و گفتند که ما بایستی به خونخواهی عثمان، برویم با علی بجنگیم!
آمدند یک نقطهای را هم پیدا کردند که از مدینه دور باشد. و آن بصره بود. آمدند بصره. (65/3/9) یک شهر، یا اگر درست حساب کنیم، یک بخش از جامعۀ اسلامی را، از مدینه جدا میکردند. چون بصره که آنها در جنگ جمل بر آن حاکم شده بودند، درحقیقت دروازۀ ایران بود. اگر اینها بصره را گرفته بودند و تصرف کرده بودند، و امیرالمؤمنین از عهدهاش برنمیآمد، درحقیقت علی، ایران را از دست داده بود. پس میبینید که قضیۀ مهمی به نظر میرسد. (65/3/12) وارد بصره شدند، عدهای از مردم هم همراه اینها بودند. اهل بصره دو دسته شدند؛ یک عدهای گفتند که ما شما را قبول نداریم؛ بروید. یک عدۀ دیگر گفتند نهخیر، ما قبول داریم شما را، شما یاران پیغمبر هستید. عامل امیرالمؤمنین، استاندار امیرالمؤمنین را که سَهلبنحُنَیف بود، اینها گرفتند و شکنجه کردند و موهای صورتش را کندند. و یک نفر که مقاومت کرد، او را کشتند. و خلاصه یک کودتا، شبیه همین کودتاهایی که در دنیا ملاحظه میکنید. یک نفری برای خاطر قدرت، بلند میشود و دیگر هیچ ملاحظهای نمیکند؛ خون ریخته بشود و هر کار بشود، بشود. قصدش حکومتکردن است. درست همینطور کاری را انجام دادند و بر بصره مسلط شدند.
از آنطرف امیرالمؤمنین اطلاع پیدا کرد که اینها این کارها را کردند. چند ماهی فاصله شده بود. (65/3/9) حضرت با سپاهیان خود از مدینه بهسمت بصره حرکت کرد تا غائله را ختم کند.[4] اوضاع بسیار حساس بود. افکار عمومی بسیار ملتهب بود، که در جامعۀ اسلامی چه اتفاقی میافتد. یک طرف علیبنابیطالب است که فضلش بر همه واضح است. مردم از همهجا رفتهاند، به او التماس کردهاند، و با اصرار او را به حکومت گذاشتهاند. از آنطرف هم طلحه و زبیر و جناب عایشه ـ زوجۀ پیغمبر ـ است؛ شوخی نیست! چه اتفاقی میافتد؟ افکار عمومی در حیرت بسیار عجیبی به سر میبُرد. امیرالمؤمنین احتیاج به تبیین داشت؛ لذا در این دوره، حضرت بسیار صحبت کرده است.
ابنعباس میگوید ما راه افتادیم و به رَبَذه رسیدیم[5] و در آنجا اتراق کردیم و اردو زدیم. عدهای از افراد که میخواستند به مکه بروند، سر راهشان از ربذه عبور میکردند؛ فهمیدند امیرالمؤمنین در اینجا اردو زده؛ لذا آمدند در آنجا مستقر شدند و گفتند امیرالمؤمنین باید برای ما صحبت کند. میخواستند ماجرا را بدانند. ابنعباس میگوید در چنین شرایطی ـ آن قضیۀ بصره و این قضیۀ حُجاجی که آمده بودند تا از امیرالمؤمنین مطالبی را بشنوند ـ وارد خیمۀ امیرالمؤمنین شدم، دیدم حضرت لنگه کفش خود را وصله یا اصلاح میکند. اوقاتم تلخ شد؛ گفتم امروز احتیاج مردم به امیرالمؤمنین برای اصلاح امورشان، بیشتر است تا اصلاح کفش! بیا امور مردم را اصلاح کن، نشستهای کفشت را اصلاح میکنی؟ حضرت جواب نداد. با خونسردی کار خود را ادامه داد تا تمام شد. بعد که تمام شد، لنگه کفشِ اصلاحشده را پهلوی لنگۀ دیگر گذاشت و گفت اینها را قیمت کن! گفتم کفشهای کهنۀ وصلهزده قیمت ندارد. گفت بالاخره روی آنها قیمتی بگذار! ابنعباس میگوید نگاه کردم و گفتم جزئی از یک درهم. بعد فرمود به خدا قسم در نظر من، ارزش حکومت و منصب و مقامی که در اختیار من است ـ ازلحاظ قدرت و مقام سیاسی ـ از این کفش کمتر است؛ مگر اینکه بهوسیلۀ آن بخواهم حقی را احقاق یا باطلی را ابطال کنم. یعنی برای من، ارزش ابزار حکومت و قدرت، فقط خدمت به حقیقت و راستی و خدمت به سرنوشت انسانها و خدمت به دین و مبارزه با باطل است. ببینید چه منطق عجیبی است!
ابنعباس میگوید به حضرت عرض کردم شما اجازه بدهید تا من بروم و برای حجاج صحبت کنم. اگر توانستم قانعشان کنم، به پای شما گذاشته خواهد شد؛ اگر نتوانستم آنها را قانع کنم، میگویند ابنعباس بود، لابد اگر خود علی بود چیزهای بهتری میگفت. حضرت با دست خود ـ که دست بسیار محکم و قویای هم بود ـ به سینۀ من زد و گفت نه، خودم صحبت میکنم و آنچه را که باید بگویم، میگویم. یعنی از مسئولیت شانه خالی نکرد. بعد نقل کردهاند که حضرت رفت و با مردم صحبت کرد و مطالبی را دربارۀ خودش و اشخاص و آن حادثه با آنها در میان گذاشت. (79/9/30)
حضرت نامه نوشت به مردم کوفه که بیایید که میخواهیم برویم با کسانی که بیعت را شکستند بجنگیم؛ مردم اهل کوفه راه افتادند آمدند به لشکر امیرالمؤمنین پیوستند. این کوفیها که شما میگویید: کوفیها! کوفیها! همهاش هم اینطور نبوده که امتحانهای بد داده باشند. نه! یک جاهایی هم امتحان خیلی خوب دادند، یکیاش همینجا بود. در جنگ جمل اهل کوفه آمدند اطراف امیرالمؤمنین را محکم گرفتند، مگر یک عدۀ معدودی؛ یعنی بعضی از قبایل نیامدند، بسیاری از قبایل آمدند. حضرت آمدند بصره را محاصره کردند...البته این جنگ را امیرالمؤمنین شروع نکرد، مگر وقتیکه حجت را تمام کرده بود. (65/3/9)
ابنعباس را فرستاد به سراغ زبیر. به ابنعباس فرمود سراغ طلحه نرو، طلحه قدری تند است، اما سراغ زبیر برو. که عبارت امیرالمؤمنین علیهالسلام این است، میفرماید: «وَ لَکِنِ القَ الزُّبَیرَ»[6] برو سراغ زبیر ـ ببینید لحن امیرالمؤمنین چیست ـ «فَاِنَّهُ اَلیَنُ عَریکَةً» زبیر ملایمتر است. «فَقُل لَهُ» به زبیر بگو «یَقولُ لَکَ ابنُ خالِکَ» پسرداییِ تو اینطور میگوید. زبیر پسرعمۀ امیرالمؤمنین و امیرالمؤمنین پسردایی زبیرند، و دوستان قدیمی، که از اوایلِ بعثت پیغمبر، این دو نفر باهم بودند؛ در مکه بودند، در مدینه بودند، در جنگها بودند. بعد هم بعد از قتل عثمان، زبیر و طلحه آمدند با امیرالمؤمنین بیعت کردند. حالا حضرت با این لحن ملایم و مهربان میگوید: «یَقولُ لَکَ ابنُ خالِکَ» پسردایی تو، به تو پیغام میدهد و میگوید: «عَرَفتَنی بِالحِجازِ وَ اَنکَرتَنی بِالعِراقِ» در حجاز من را شناختی، در عراق من را نمیشناسی؟ یعنی آنجا با من بیعت کردی، فهمیدی که من خلیفۀ مسلمانها و امیرالمؤمنینم، اما در عراق این را نمیفهمی؟ «فَمَا عَدا مِمَّا بَدا» از آنچه که پیش آمده و موجب شد تو با من بیعت کنی، چه چیزی تخلف شد؟ مگر من چه کردم که با من میجنگی و مبارزه میکنی؟! این لحن امیرالمؤمنین با زبیر است. البته آمد با زبیر صحبت هم کرد، متأسفانه این صحبت مفید واقع نشد.
[بار دیگر] امیرالمؤمنین آمد، (63/4/1) طلحه و زبیر را خواست، آنها را قسم داد، به قول پیغمبر آنها را یادآوری کرد، بیعت خودشان را یادآوری کرد، گفت مگر شما با من بیعت نکردید؟ بعد از بیعت شما با من که حادثهای رخ نداده، اگر حادثهای بوده، قبل بوده، چرا پس از اول بیعت کردید؟ البته این فرمایشات امیرالمؤمنین موجب شد که زبیر ـ که خب، خوشجنستر بود و خصوصیاتی هم داشت ایشان ـ پشیمان بشود و از میدان جنگ برود بیرون، جنگ را ترک کند. این کار البته کافی نبود. این را به شما بگویم، این کار کافی نبود. زبیر نباید میدان جنگ را ترک میکرد، باید مرد و مردانه میآمد پیش امیرالمؤمنین، میگفت بله، بنده اشتباه کردم و مسئله را خاتمه میداد. نکرد این کار را، دو لشکر را درمقابل هم گذاشت و گریخت رفت. (65/3/9) بعد که امیرالمؤمنین دید نه، حاضر نیستند حرف قبول بکنند، با قاطعیت تمام جنگید. (63/4/1)
حضرت، محمدبنحنفیه را فرستادند وسط میدان و پرچم را دادند دست او. مثلاینکه از جنگیدن محمد خوششان نیامد، درحالیکه محمدبنحنفیه یکی از بزرگترین شجاعان آن زمان بود؛ جوان نیرومند بسیار شجاعی بود. بعد حضرت که پیرمردی است در آن سال ـ امیرالمؤمنین مرد نزدیک شصتسالهای بوده، مثلاً شاید پنجاهونه سال، پنجاهوهشت سال سن حضرت بود ـ گرفتند پرچم را از دست او و گفتند که اینطوری بجنگ! بعد راوی نقل میکند، میگوید دیدم امیرالمؤمنین رفت بهطرف لشکر دشمن، صف را آنچنان شکافت و آشفته کرد که ولولهای شد. یک تعبیر این است که میگوید دیدم مثل ذرات غبار که همینطور بالا و پایین میروند در آفتاب، پیکرهای دشمن از روی اسبها پرتاب میشوند و همانطور دارند میپیچند به هم. مثل یک گردبادی افتاده وسط نیروی دشمن و تارومار میکند اینها را. یک مدتی غایب شد، پنهان شد، دیده نشد، همینطور در وسط لشکر دشمن ـ آن چندهزار بصریهایی که جمع شده بودند دوروبَر طلحه و زبیر ـ گشت و آنها را بهکلی آشفته کرد و صفوفشان را به هم ریخت، آمد بیرون. گفت یکوقت دیدیم که امیرالمؤمنین از صف دشمن خارج شد، دارد میآید و تشنه است و با صدای بلند میگوید: «اَلماءَ اَلماءَ»[7] یعنی آب بدهید، آب بدهید. یک مردی رفت خدمت حضرت، یک ظرف عسل داشت، داد به حضرت، گفت که در این حالی که شما هستید، آب مناسب نیست، عسل بخورید. یعنی مثلاً خسته و عرقکرده و بدن گرم، آب خوب نیست. حضرت گفتند بده من، عسل را از او گرفتند و بهقدر چشیدنی از عسل، چشیدند. بعد دادند، گفتند عسلت هم برای طائف است. این مرد گفت تعجب است یا امیرالمؤمنین! در این هنگامۀ جنگ، عسل طائف را تشخیص دادی شما در یک لحظه! فرمود بدان یابناخی ـ برادرزاده ـ بدان که عموی تو در هیچ حادثهای دلش را نباخته، از هیچ حادثهای نترسیده.
آنوقت در این حادثه ـ در همین رفتن توی نیروهای دشمن و آن غوغای جنگی و برگشتن ـ راوی میگوید که شمشیر حضرت کج شده بود. حضرت رو کرد به شمشیرش و گفت ای شمشیر! بارها فکر میکنم تو را بگذارم کنار، شمشیر دیگری انتخاب کنم، اما یادم میآید که تو ذوالفقار هستی و حبیبم رسول خدا دربارۀ تو فرمود: «لا سَیفَ اِلّا ذُوالفَقارِ»[8] و دلم نمیآید و نمیخواهم که تو را بااینکه کهنه شدی، از دست بدهم. میگوید گرفتیم شمشیر حضرت را صاف کردیم و مرتب کردیم و دادیم دستش و باز مشغول [جنگیدن شد]. میفرمود: «تَبارَک الَّذی جَعَلَ فِی السَّیفِ» مبارک باد و بزرگ است آن خدایی که در شمشیر این خصوصیت را قرار داده که بهوسیلۀ آن میتوان حق را اقامه کرد و باطل را از بین برد. یکطوری حرف میزند این مرد شجاعِ نیرومند که گویی در تمام عمرش، غیر از شمشیر و میدانِ جنگ و زدوخورد، چیزی نفهمیده و نشناخته. (67/2/26) جنگ هم جنگ خونینی بود، بیستهزار نفر در آن جنگ کشته شدند. (65/3/12) خود حضرت فرمود یکسومشان کشته میشوند، یکسومشان فرار میکنند، یکسوم هم تسلیم میشوند. همینطور هم شد. طلحه مردد شده بود، تیری به او اصابت کرد و به قتل رسید[9]، لشکر عایشه منهضم شدند و خود جناب عایشه ماند بییارویاور. (65/3/9)
عدهای از آنها اسیر شدند، بسیاری فرار کردند و بعد از آنیکه اسرا را نگاه کردند، معلوم شد که دستِ باند اموی در جنگ جمل هم هست. مروانبنحَکَم که یکی از بنیامیه بود و جزو دوستان و باند نزدیک معاویه و امویها بود، در جنگ جمل به دست امیرالمؤمنین اسیر شد. متوسل شد به امام حسن و امام حسین، التماس کرد که به پدرتان بگویید من را نکُشد؛ و امام حسن و امام حسین از روی ترحم و عطوفت پیش امیرالمؤمنین وساطت کردند. حضرت مروان حکم را آزاد کرد و نجات داد، حتی از او بیعت هم نخواست. 163/4/1
حضرت پیروزمندانه وارد بصره شد. (65/3/9) و محمدبنابیبکر را ـ که برادر عایشه بود ـ فرستادند گفتند برو خواهرت را دریاب. محمد جزو یاران نزدیک و صمیمی امیرالمؤمنین بود. آمد وارد آن محلی شد که عایشه بود. عایشه گفت کیست که جرئت میکند آنجایی که حرم پیغمبر هست بیاید؟ گفت خواهر! منم، دستپاچه نشو؛ تو خودت حرم پیغمبر را اینطور آوردی دم دست، باید مینشستی در خانۀ خودت، مگر قرآن نگفته: «وَ قَرنَ فِی بُیُوتِکُنَّ»[11] زنهای پیغمبر بنشینید در خانهتان؟
بعد امیرالمؤمنین یک عدهای را مأمور کرد که جناب عایشه را با احترام تمام برگردانند به مدینه. یک عدهای، جوانهایی، روهایشان را بستند و اطراف مرکب عایشه را گرفتند ـ محملی ظاهراً برایش درست کردند ـ و راه افتادند آمدند. عایشه گفت ببین علیبنابیطالب، همسر پیغمبر را با اینهمه مرد، تنها میفرستد به مسافرت! اینها آمدند جلوی عایشه، [روی] خودشان را باز کردند، دید اینها همهشان زنند؛ دخترهای جوان را امیرالمؤمنین لباس رزم پوشاند، اینها را پوشانده کرده و گفت عایشه را ببرید؛ و بردند عایشه را به سلامت به مقصد رساندند.
در حادثۀ طلحه و زبیر و جناب عایشه با امیرالمؤمنین، خب، مردم چهکار باید میکردند؟ این از همان موارد فتنه است؛ عایشه کم کسی نبود، طلحه و زبیر کم آدمهایی نبودند...جناب زبیر همان کسی بود که وقتی کشته شد ـ یک نفری در راه زبیر را دید که دارد از جنگ میآید، زبیر را کشت و شمشیر او را برداشت، آورد خدمت امیرالمؤمنین ـ حضرت چشمش به شمشیر زبیر که افتاد، بنا کرد هایهای گریهکردن، گفت عجب، کشته شد؟ متأسف شد امیرالمؤمنین از قتل زبیر، بعد به شمشیر زبیر نگاه کرد، فرمود: این شمشیر چه روزهایی که غبار غم را از چهرۀ پیغمبر زدوده بود، همین شمشیر! خب، اینها کم آدمهایی نبودند؛ مردم چهکار کنند اینجا؟ راه حل چیست؟ این همان فتنه است، این همان گرد و غبار است. خب، یک آدمِ سطحی، یک آدمی که قدرت تحلیل ندارد، اینجا گیر میکند، اگر به دام دشمنان علی نیفتد، اقلاً به انزوا خواهد افتاد. به قول امروز میبُرد، میرود کنار، میگوید ما بُریدیم. این خاصیت آدم سطحی است، خاصیت آدم ساده است.
اما آیا اینجا راه برای فهمیدن حقیقت وجود ندارد؟ چرا! اسلام یک اصولی دارد؛ خب به این اصول نگاه کنید. نگاه کنیم شخصیت علی را که الان درمقابل طلحه و زبیر است، وضع علی را با وضع این دو نفر مقایسه کنیم، بسنجیم، حق معلوم خواهد شد. نمیخواهد نگاه کنیم که این علی است؛ چون اگر یکی گفت این علی است، یکی دیگر هم میگوید آن طلحه است. نگاه کنید به اصول اسلامی. خب، جناب طلحه و جناب زبیر از شمارش ثروتهای بیحساب خودشان عاجزند، [اما] علیبنابیطالب هنوز در زندگی سادۀ سربازیِ دوران پیغمبر زندگی میکند. این یک میزان و یک معیار نیست؟
علیبنابیطالب وقتی مردم میآیند خلافت را دودستی به او تسلیم بکنند، قبول نمیکند، میگوید بگذارید من همینطور که تا حالا این بیستوپنج سال مشاور خلفا بودم، بازهم یک نفر را خلیفه کنید، من مشاور او خواهم بود. حرص به مقام ندارد، دنبال قدرت و مقام نمیدود؛ اما این دوتا آقا دنبال قدرت و مقام، از مدینه به مکه، از آنجا به بصره، دواندوان آمدند، هزاران انسان را هم با خودشان آوردند. این نمیتواند فارق باشد؟
امیرالمؤمنین کسی بوده که برای رسیدن به قدرت و وجهه و محبوبیت، هیچ تلاش شخصی نکرده؛ این دوتا آقا وقتی رسیدند بصره، وارد بصره شدند، حالا وقت نماز رسید، چه کسی نماز بخواند؟ چه کسی بایستد جلو؟ طلحه بایستد جلو، زبیر موافق نیست، زبیر بایستد جلو، طلحه موافق نیست، بینشان دعوا شد. مروانبنحکم آمد جلو، گفت کدامتان نماز میخوانید؟ بالاخره شما دو نفرید دیگر، یکی بیفتد جلو. پسر طلحه گفت که ابامحمد نماز میخواند، یعنی پدر خودش؛ پسر زبیر، عبدالله آمد گفت نهخیر، اباعبدالله نماز میخواند، یعنی پدر خودش. بین این دو جوان دعوا شد، این برای پدر خودش، آن برای پدر خودش. بالاخره عایشه اینجا پادرمیانی کرد، به مروان حکم گفت خانهخراب! تو داری بین اینها اختلاف میاندازی با این کار، برو کنار! خب، یک روز این بخواند، یک روز آن بخواند. دعوا اینطوری حل شد که یک شب ایشان برود نماز، یک شب اوشان برود نماز!
خب، این را مردم دارند میبینند، مردم نباید بفهمند؟ نباید درک کنند؟ (65/3/9)
در جنگ جمل، یقیناً اگر چنانچه مردم با این دیدی که امیرالمؤمنین میخواهد، به افراد نگاه میکردند، آدمشناسی میداشتند، حق را میفهمیدند و گمراه نمیشدند. لذا امیرالمؤمنین همانوقت فرمودند: «لا یُعرَفُ الحَقُّ بِالرِّجالِ»[12] حق را بهوسیلۀ چهرهها نمیشود شناخت. چون فلانی چنین حرفی را گفته، پس این درست است. چرا؟ چون من به فلانی از اعماق دل اعتقاد دارم. نه! اینطور نیست. باید بفهمی درست است، باید تحقیق کنی بدانی درست است. «لا یُعرَفُ الحَقُّ بِالرِّجالِ» حق بهوسیلۀ مردان و چهرههای محبوب، قابل شناختهشدن نیست. نگاه نکن به نام، نگاه نکن به نماز، نگاه نکن به ظواهر، نگاه نکن به آنچه که از او در تو خوشایند است و برای تو دلپسند است، «اِعرِفِ الحَقَّ» حق را بشناس «تَعرِف اَهلَهُ» تا اهل حق را بشناسی. سعی کنید حق را بشناسید، حقیقت را درک کنید. هرکس با آن حقیقتی که درک کردید منطبق بود، او خوب است، او اهل حق است. هرکس مخالف با او بود، این مخالف با حق است. (52/12/5)
پاورقیها
۱.(نول) بهره، نصیب
۲.اجماع کرده بر آن.
۳.الفصول المختارة (شیخ مفید، متوفی 413 ق)/ فصل نقض مسائل من كتاب الفُتيا للنظَّام، «وَ كانَ اَوَّلُ مَن صَفَقَ عَلَى يَدِهِ بِالاِتّفاقِ طَلحَةبنعبيدالله»
۴.نقشۀ شمارۀ 2: جنگ جمل
۵.الارشاد/ باب تاریخ امیرالمؤمنین/ فصل فی کلامه و خطبه/ قصة حرب الجمل/ کلام علی عند نزوله فی الرّبذة
۶.نهجالبلاغه/ خطبۀ 31 / از خطبههای قبل از جنگ جمل
۷.الامامة و السیاسة/ ج1/ ص96
۸.البدایة و النهایة/ ج7/ ص 223
۹.در برخی از کتب تاریخی نظیر کتاب الفتوح (احمدبناعثم کوفی، متوفی 314 ق)/ ج2/ ص 478 روایت شده است که طلحه با تیری که مروانبنحکم بهسوی او پرتاب کرد، کشته شده است.
۱۰.نهجالبلاغه/ خطبۀ 73، «مروانبنحکم در جنگ جمل اسیر شد، و برای آزادی خود از امام حسن و امام حسین خواست که نزد امیرمؤمنان علیهالسلام از او شفاعت کنند. حسنین شفاعت کردند، و امام آزادش کرد. حسنین به حضرت گفتند: اجازه میدهید مروان با شما بیعت کند؟ حضرت فرمودند: مگر او پس از کشتهشدن عثمان با من بیعت نکرد؟ من به بیعت او نیازی ندارم. دست او دست یهودیِ خائن است. اگر با دستش با من بیعت کند، با نشیمنگاهش مکر و حیله به راه میاندازد. بدانید برای او حکومتی در پیش است که زمانش به اندازهای است که سگ بینی خود را بلیسد. او پدر چهار حاکم است، و بهزودی امت مسلمان از او و فرزندانش روز خونباری خواهد دید.»
۱۱.سوره مبارکه احزاب/ آیه 33
۱۲.بحارالانوار/ کتاب تاریخ امیرالمؤمنین/ ابواب فضائله و مناقبه/ باب92/ حدیث 18