امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام هم خطاب به مسئولان مطالبی را فرموده است و هم خطاب به آحاد مردم. آنچه که خطاب به آحاد مردم است، عمدتاً خطاب به مسئولان هم هست؛ اما آنچه خطاب به مسئولان است، فقط خطاب به خود آنهاست؛ که در نامههای امیرالمؤمنین ـ چه نامۀ آن حضرت به مالک اشتر، چه بقیۀ نامههایی که به استانداران و به کارگزاران نظامِ خودشان مینوشتند ـ منعکس است.
امروز ما بهشدت احتیاج داریم به اینکه این دستورات و این توصیهها را بشناسیم، و عمل کنیم. اگر به این دستورات عمل کردیم، آنوقت «کُنتُم خَیرَ اُمَّةٍ اُخرِجَت لِلنّاسِ»[1] تحقق پیدا خواهد کرد؛ یعنی یک امتی خواهیم شد که همۀ دنیا به ما می توانند نگاه کنند و از ما سرمشق بگیرند، ما را اسوۀ خودشان قرار بدهند، اگر عمل کردیم! اگر به آن روشها و دستورها عمل نکردیم، بهتدریج ممکن است خدای نخواسته، کار ما به جایی برسد که به اسلام هیچ آبرویی ندهیم، بلکه از شأن اسلام هم کم کنیم. اگر ما از اسلام فاصله بگیریم، از دستورات امیرالمؤمنین در عمل فاصله بگیریم، این خطر وجود دارد. (79/9/25) اما مسئولین وقتی میتوانند خوب به این مسئولیت عمل کنند که این حرفها، این رشته تفکرات، گفتمان عمومیِ مردم بشود؛ آن چیزی که مردم بهعنوان معروف آن را میشناسند و آن را میپذیرند؛ آنوقت این عملی خواهد شد. باید این معارف آنچنان رواج پیدا کند که بشود جزء ذهنیاتِ قطعی و مسلّمِ آحاد مردم، آنوقت عمل به اینها آسان خواهد شد. (96/2/24)
نامۀ تاریخی امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام به جناب محمدبنابیبکر را (96/6/12)
انتخاب کردهام که بعضی از فِقرههای آن را میخوانم. البته کوتاه است، مثل فرمان به مالک اشتر، جامع و مفصّل نیست.
رابطۀ محمدبنابیبکر با حضرت، یک رابطۀ ویژه است؛ چون برای ایشان مثل فرزند است. محمد پسر جناب ابیبکر، خلیفۀ اول است؛ لیکن بزرگشدۀ دامان امیرالمؤمنین است. چون بعد از آنکه محمد متولد شد و خیلی کوچک بود، ابیبکر از دنیا رفت و حضرت، مادر محمد را به زنی گرفتند. اَسماءبنتعُمَیسِ معروف، مادر محمدبنابیبکر است، که اول، عیال جعفربنابیطالب بود. بعد از شهادت جعفر، اَسماء عیال ابیبکر شد. بعد از فوت ابیبکر هم عیال حضرت امیر بود. حضرت هم از او بچه دارند، جعفر هم از او بچه دارد، ابیبکر هم از او فرزند دارد؛ که همین محمدبنابیبکر است. بنابراین محمد در خانۀ امیرالمؤمنین بزرگ شده و فرزند و رَبیبِ[2] آن بزرگوار است؛ لذا روابطشان باهم خیلی نزدیک و صمیمانه بوده و خیلی هم به حضرت خدمت کرده است. حضرت دربارۀ محمدبنابیبکر تعبیرات عجیبی دارند؛ مثلاً در جایی فرمودهاند شمشیر برّندۀ راه حق[3].
حضرت ایشان را فرستادند تا برود استاندار مصر شود. (82/8/28) و نامهای همراهش میکنند که بخشی از این نامه خطاب به اوست، و بخشی خطاب به مردم. ما باشیم، به مردم چه میگوییم؟ ما میگوییم ای مردم! بدانید ما طرفدار شماییم، ما میخواهیم زندگیِ شما را آباد کنیم، این کارها را برایتان کردیم، این کارها را هم میکنیم؛ این آقا هم که فرستادیم، مورد اعتماد ماست. از او تعریف میکنیم، اینطور حرف میزنیم. اما امیرالمؤمنین، امیرالمؤمنین است، حجتالله است، از مطلبِ اصلی غافل نمیشود، از موعظه، هم موعظۀ مردم و هم اینکسیکه فرستادۀ اوست. مضامین نامه، مضامین عالی و درسآموزی است. (96/2/12)
بر اساس آنچه سید رضی رضواناللهعلیه در نهجالبلاغه آورده است، اولین نکتهای که حضرت در این نامه بیان کردهاند، این است: «فَاخفِض هُمْ جَنَاحَکَ»[4] درمقابل مردم متواضع باش. تواضع بهمعنای این نیست که ما فقط اظهار تواضع کنیم...خود را فروتن گرفتن، انسان خودش را حقیقتاً درمقابل مردم، پاییندست بگیرد. مراد از مردم، فقط پولداران و قدرتمندان و امثال اینها نیستند. آنها هم جزو مردمند؛ البته هرچه امتیازاتشان ـ که میتوانند با تکیۀ به آن امتیازات، کار خود را راه بیندازند ـ بیشتر است، تعهد شما نسبت به تواضع درمقابل آنها کمتر است؛ هرچه توان و امتیازاتشان کمتر است، تعهد شما برای تواضع درمقابل آنها ـ یعنی مردم کوچه و بازار ـ بیشتر است.
«وَ اَلِنْ لَهُمْ جانِبَکَ» با آنها به نرمی برخورد کن. برخورد نرم، علاوهبر تواضع است. «وَ ابسُطْ لَهُمْ وَجهَکَ» چهرۀ خود را برای مردم بگشا؛ با چهرۀ باز با مردم رفتار کن. «وَ آسِ بَینَهُمْ فِی اللَّحظَةِ وَ النَّظرَةِ» وقتی جمعی از مردم با تو دیدار دارند، نگاه خود را نسبت به آنها بالسویّه تقسیم کن؛ یعنی به همۀ آنها توجه داشته باش؛ اینطور نباشد که به بعضی توجه کنی، به بعضی توجه نکنی. میخواهد بگوید افراد ممتازی در میان مردم نباشند که فقط آنها طرفِ توجهِ تو باشند؛ یعنی اگر در جلسهای، شخصیت معتبرِ محترمِ مهمی حضور دارد و افراد دیگری هم هستند، اینطور نباشد که همۀ همت و وقت و نگاه و توجهِ قلبی تو را همان شخص محترمِ پولی، یا علمی، یا غیره بگیرد. نه! به همه توجه کن؛ به بقیه هم سهم خودشان را بده. «حَتَّی لا یَطمَعَ العُظَماءُ فی حَیفِکَ لَهُم» ـ قرینهاش این جمله است ـ تا بزرگان طمع نکنند از اینکه بتوانند از تو به نفع خودشان، ظالمانه استفاده کنند. اگر به جلسهای رفتید که شخص معتبری آنجا هست و بقیه در سطوح پایینتر قرار دارند، او را مورد توجه ویژه قرار ندهید. «وَ لا یَیاَسَ الضُّعَفاءُ مِن عَدلِکَ عَلَیهِم» تا ضعیفان از عدل تو نسبت به خودشان ناامید نشوند.
«فَاِنَّ اللهَ تَعالَی یُسائِلُکُم مَعشَرَ عِبادِهِ عَنِ الصَّغیرَةِ مِن اَعمالِکُم وَ الکَبیرَةِ» ای بندگان خدا! خدای متعال از کوچک و بزرگِ کارهایتان از شما بازخواست میکند. یکوقت شما کلید خزانۀ معتبری را به آدم نابابی ـ مثلاً فرض کنید به یک پولدار یا یک رانتخوار ـ میسپرید؛ یکوقت اینطور نیست، چنان ثروت عظیمی را نمیسپرید، بلکه نگاه و توجه خود را به او میدهید. این نسبت به آن صغیره است؛ اما خدا از همین هم سؤال میکند. شما اینجا عدالت را رعایت نکردهاید و مرتکب گناه شدهاید؛ او را به طمع انداختهاید که بتواند در شما اثر بگذارد. «عَنِ الصَّغیرَةِ مِن اَعمالِکُم وَ الکَبیرَةِ وَ الظّاهِرَةِ وَ المَستورَةِ» هم خلافهایی که انسان آشکار انجام میدهد و هم خلافهایی که پنهان انجام میدهد، خداوند از آنها بازخواست میکند. «چون به خلوت میروند آن کار دیگر میکنند.»[5] مردم متوجه نمیشوند که این چیزها را مؤاخذه کنند، اما خدای متعال میفهمد و مؤاخذه میکند و گریبان متخلف را میگیرد. «فَاِن یُعَذِّب فَانتُمْ اَظلَمُ وَ اِن یَعفُ فَهُوَ اَکرَمُ»، اینهم حرف معرفتی دیگری است که اگر خدا عذاب کند، ظلم نیست، ظلم بشر بیشتر از عذاب اوست؛ اگر هم عفو کند، که او، اکرمِ از این است. این بخشِ اول نامه بود. 82/8/281
امیرالمؤمنین اکتفا نمیکند به اینکه فقط سیاست بگوید و مسائل اداری را بیان کند و به فکر مدیریتِ خودش باشد. به فکر هدایت است، در واقع همۀ حرکات این بزرگوار برای نجات مردم شکل میگیرد، موعظه میکند. لذا در این نامه خطاب به مردم میفرماید: (96/2/12) «وَ اعلَموا یا عِبادَ اللهِ اَنَّ المُتَّقینَ حازوا عاجِلَ الخَیرِ وَ آجِلَهُ» متقین، هم نیکیِ نزدیک، زودتر و عاجل را، و هم نیکیِ آجل، یعنی مدتدار را حائز میشوند، اهل تقوا هم خیرِ این دنیا را میبینند، هم خیرِ عالم آخرت را.
بعضی خیال میکنند که تقوا، چه در یک فرد و چه در یک جامعه، معنایش محرومیت از نِعَم و لذات دنیوی و لذات جسمانی است؛ میفرماید اینطور نیست، اگر تقوا بهمعنای واقعیِ کلمه در جامعه منتشر بشود و جامعه، جامعۀ باتقوایی بشود، که از گناه دوری کند، از خطاهای شخصی و عمومی پرهیز کند، یکچنین جامعهای، هم از خیر عاجل، هم از خیر آجل بهره میبرد؛ یعنی هم خیرِ دنیا گیرش میآید، هم خیرِ آخرت. میگوید: این را به مردم مصر بگو، بدانند؛ خیال نکنند که اگر ما میگوییم تقوا پیشه کنید، معنایش این است که خودتان را آماده کنید برای زندگیِ سخت، برای معیشتِ ضیق؛[7] نه، تقوا اگر بود، معیشت هم خوب خواهد شد. نکته این است، ما این را باید ترویج کنیم. وقتی تقوا در یک جامعهای رایج شد، معیشتِ آن جامعه هم درست خواهد شد. اگر تقوا بود، دزدی نیست، سوءاستفاده نیست، اختلاس نیست، رشوه نیست، بیعدالتی نیست، ظلم به اینوآن نیست، مظلومکُشی نیست، ضعیفکُشی نیست، حقکُشی نیست. وقتی اینها شد، زندگی بهشت خواهد شد. تقوا این است.
«شارَکوا اَهلَ الدُّنیا فی دُنیاهُم» لذات دنیوی و نِعَم دنیوی که اهل دنیا دلشان به آنها خوش است ـ از خورد و خواب و شهوات و امثال اینها ـ اهل تقوا در این چیزها با اهل دنیا شریکند، آنها هم خورد و خواب و شهوات دارند، همهچیز دارند. «وَ لَمَ یُشارِکهُم اَهلُ الدُّنیا فی آخِرَتِهِم» اما اهل دنیا در آخرتِ اینها، در آن ثواب اخروی و اجر الهی با اینها شریک نیستند. این امتیاز تقواست. «اَباحَهُمُ اللهُ مِنَ الدُّنیا ما کَفاهُم بِهِ وَ اَغناهُم» آن مقداری که در دنیا انسان را کفایت کند، بینیاز بکند، خدای متعال آن را برای اینها مباح کرده است. آنها شریکِ آخرتِ این نیستند، اما این شریکِ دنیای آنهاست. قال الله عزّ و جلّ: «قُل مَن حَرَّمَ زِینَةَ اللهِ الَّتی اَخرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزقِ قُل هِیَ لِلَّذینَ آمَنوا فِی الحَیاةِ الدُّنیا خالِصَةً یَومَ القیامَةِ کَذَلِکَ نُفَصِّلُ الآیاِ لِقَومٍ یَعلَموَ»[8] این آیۀ شریفه هم همین معنا را تفهیم میکند که لذات دنیوی و طیبات رزق، حرام نیست. بله، اسراف و زیادهروی حرام است، تجملات بیمورد حرام است، به فقرا و مستمندان نرسیدن، حرام است. بله، این کارها را اهل تقوا نمیکنند، اما آن مقداری که مورد نیازشان هست، از طیبات رزق الهی استفاده میکنند. (96/2/11)
[در این نامه] امامالمسلمین، حاکم جامعۀ اسلامی، سیاستمدار، جنگجو و مقتدر، به استاندارِ خود و به مردمی که این استاندار را برای آنها میفرستد، آن نقاط محوریِ حیات طیبه را بیان میکند. بخش مهمی از این نامه، متوجه مرگ و عوالم بعد از مرگ و قیامت است. (96/2/17)
میفرماید: «اِحذَروا یا عِبادَ اللهِ» بر حذر باشید! یعنی مراقب باشید! مراقب باشید، بندگان خدا! از چه؟ «اَلمَوتَ وَ سَکرَتَهُ» از مرگ و سَکرت مرگ. «وَ جآءَت سَکرَةُ المَوتِ بِالحَقِّ ذَلِکَ ما کُنتَ مِنهُ تَحیدُ»[9] سُکره بهمعنای مصطلحِ مستی نیست؛ مستی را هم که سکره میگویند، برای خاطر این است که فاصله میاندازد بین عقل انسان و بین انسان؛ یعنی انسان از عقل دور میشود، دچار گیجی و اختلاط میشود. سکره یعنی آن چیزی که مانع ایجاد میکند از یک جریانی. سدی که جلوی آب میبندند را هم سکره میگویند. یعنی با موت، جریان زندگی، جریان حیات مسدود شد. تا به حال حیات در تو جریان داشت، از حالا این جریان حیات بسته شد. این را فراموش نکنید! این را از یاد نبرید! یاد مرگ از جملۀ مهمترین مواعظی است که در اسلام به آن تأکید شده است. غفلت از مرگ، خیلی ضرر بهوجود میآورد و یاد مرگ خیلی برکات برای انسان دارد.
«فَاَعِدّوا لَهُ عُدَّتَهُ» وسایل لازم را، ساز و برگ لازم را برای مرگ آماده کنید؛ بالاخره این پیش میآید. «کُلُّ نَفسٍ ذآئِقَةُ المَوتِ»[10] هیچ انسانی، هیچ موجودی، هیچ ذوحیاتی از این پدیده برکنار نیست، خودت را آماده کن برای لحظهای که این پدیده فرا میرسد. «فَاِنَّهُ یَفجَأُکُم بِاَمرٍ عَظیمٍ» مرگ ناگهان شما را به یک امر عظیمی غافلگیر میکند! حتی آن کسی هم که مریض است و انتظار مرگ را دارد، او هم غافلگیر میشود. آن غافلگیری هم به یک امر عظیمی است، به یک حادثۀ بزرگی است که هیچ حادثهای در دوران زندگیِ انسان به این عظمت برای انسان پیش نیامده! چیست این حادثۀ عظیم؟ «بِخَیرٍ لا یَکونُ مَعَهُ شَرٌّ اَبَداً» این حادثۀ عظیم یا یک خِیری است که ذرهای در آن، شر وجود ندارد، خیرِ محض؛ «اَو بِشَرٍّ لا یَکونُ مَعَهُ خَیرٌ اَبَداً» یا این حادثه، شری است که هیچ خیری در آن وجود ندارد.
یکچنین حادثهای در انتظار است. کدامیک از این دو، سرنوشتِ ما را تشکیل خواهد داد؟ باید برای این فکر کرد. «فَمَن اَقرَبُ اِلَى الجَنَّةِ مِن عامِلِها» چه کسی نزدیکتر به بهشت است، از آنکسیکه با بهشت معامله کرده؟ «وَ مَن اَقرَبُ مِنَ النّارِ مِن عامِلِها اِنَّهُ لَیسَ اَحَدٌ مِنَ النّاسِ تُفارِقُ روحُهُ جَسَدَهُ حَتَّی یَعلَمَ اَیِّ المَنزِلَتَینِ یَصیرُ» بهمجردیکه روح از بدن خارج شد، انسان میفهمد که در کدامیک از این دو راه قرار خواهد گرفت، «اِلَی الجَنَّةِ اَم اِلَی النّارِ اَعَدُوٌّ هُوَ لِلهِ اَم وَلِیٌّ فَاِن کانَ وَلِیّاً لِلهِ فُتِحَت لَهُ اَبوابُ الجَنَّةِ وَ شُرِعَت لَهُ طُرُقُها» [یا به بهشت خواهد رفت یا به دوزخ، یا دشمن خداست یا دوست اوست، پس اگر دوست خدا باشد][11] راههای بهشت را برایش باز میکنند. «وَ رَاَی ما اَعَدَّ اللهُ لَهُ فیها فَفَزِعَ مِن کُلِّ شُغُلٍ وَ وُضِعَ عَنهُ کُلُّ ثِقلٍ» [و آنچه را که خداوند برایش مهیا ساخته ببیند، و از هر کاری آسودگی یابد، و هر بارِ سنگینی از دوش او برداشته شود]. (96/2/12)
«یا عِبادَ اللهِ ما بَعدَ المَوتِ لِمَن لَم یُغفَر لَهُ اَشَدُّ مِنَ المَوتِ القَبرَ» [بندگان خدا! آنکس که آمرزیده نشده، پس از مردن چیزی دشوارتر از مرگ در پیش دارد، و آن قبر است]؛ البته مرگ سخت است، جانکندن، دلکندن از علایق دنیوی، فاصلهافتادن میان ما و همۀ محبوبهایی که به آنها دلبستهایم، همسرانمان، فرزندانمان، مقاماتمان، عِلممان، عنوانمان، شهرتمان، پولمان، اشیای ارزشمند متعلق به ما؛ مرگ که آمد، بین ما و همۀ اینها فاصله میاندازد؛ اگر فقط تلخیِ مرگ باشد! ـ که خیلی زیاد است ـ علاوهبرآن، میفرماید: آنچه بعد از واقعۀ مرگ برای انسان رخ میدهد، آن سختتر از خودِ مرگ است! البته برای کسی که مورد مغفرت و رحمت الهی قرار نگرفته باشد. میفرماید یکیاش قبر است. ما اگر ظاهر امر را نگاه کنیم، یک جسم بیجانی است که افتاده زیر خاک؛ وقتی جان ندارد، چه فرقی میکند کجا باشد؟ اما قضیه این نیست. تعلق روح و نفْس به بدن، دچار حالات و کُرُبات و خصوصیاتی است که زیرِ خاک بودنِ جسم در او تأثیر دارد. البته ما از تصور آن حالات عاجزیم، چه برسد به توصیف آن حالات، اما فیالجمله انسان میفهمد که چقدر سخت است، چقدر مصیبتبار است آن حوادثی که آنجا هست. «فَاحذَروا ضیقَهُ وَ ضَنکَهُ وَ ظُلمَتَهُ وَ غُربَتَهُ» هم غربت هست، هم ظلمت هست، هم فشار هست، هم تنگی. «اِنَّ القَبرَ یَقولُ کُلَّ یَومٍ اَنَا بَیتُ الغُربَةِ» [قبر هر روز میگوید: من خانۀ تنهاییام] قبرِ من و شما، آنجایی که بناست دفن بشویم، هر روز با ما حرف میزند، لکن کجاست گوش شنوایی که این اصوات حقیقیِ موجود در عالم را بشنود؟ «اَنَا بَیتُ التُّرابِ اَنَا بَیتُ الوَحشَةِ اَنَا بَیتُ الدّودِ وَ الهَوامِّ» [من خانۀ خاکیام، من خانۀ وحشتم، من خانۀ کِرمها و گزندگانم] «وَ القَبرُ رَوضَةٌ مِن ریاضِ الجَنَّةِ اَو حُفرَةٌ مِن حُفَرِ النّیرانِ» همین حفرهای که انسان در آن قرار میگیرد، گاهی اوقات یک بخشی از بهشتِ رضوانِ پروردگار است، برای انسانهای مؤمن، برای انسانهای باتقوا، برای کسی که مورد رحمت الهی قرار میگیرد؛ یا حفرهای است از حُفَرِ نیران. «اِنَّ العبدَ المُؤمِنَ اِذا دُفِنَ قَالَت لَهُ الاَرضُ، مَرحَباً وَ اَهلاً، لَقد کُنتَ مِمَّن اُحِبُّ اَن یَمشی عَلَی ظَهری» [بندۀ مؤمن هنگامیکه دفن میشود، زمین میگوید: آفرین! خوش آمدی،] زنده هم که بودی، من دوست میداشتم که تو بر روی زمین ـ که من باشم ـ حرکت کنی. از انسان مؤمن، زمین هم خرسند است. «فَاِذا وُلّیتُکَ فَسَتَعلَمُ کَیفَ صُنعی بِکَ، فَتَتَّسِعُ لَهُ مَدَّ البَصَرِ. وَ اِنَّ الکافِرَ اِذا دُفِنَ قَالَت لَهُ الاَرضُ: لا مَرحَباً وَ لا اَهلاً، لَقَد کُنتَ مِن اَبغَضِ مَن یَمشی عَلَی ظَهری» [حال که تو را در بر گرفتم خواهی دانست که چگونه با تو عمل میکنم. پس تاآنجاکه چشم کار میکند برای او گشاده میشود. و کافر چون به خاک سپرده شود زمین به او میگوید: تو را خوشامدی نیست، تو از دشمنترین کسانی هستی که دوست نداشتم بر پشت من راه رود]، «فَاِذا وُلِّیتُکَ فَسَتَعلَمُ کَیفَ صُنعی بِکَ، فَتَضُمُّهُ حَتَّی تَلتَقِیَ اَضلاعُهُ» [حال که تو را در بر گرفتم خواهی دانست که چگونه با تو عمل میکنم! پس چنان او را بفشارد که استخوانهای پهلویش به هم برخورَد]. (96/2/17)
«یا عِبادَ اللهِ، اِنَّ بَعدَ البَعثِ مَا هُوَ اَشَدُّ مِنَ القَبرِ» میفرماید آنچه بعد از مرحلۀ قبر برای انسان پیش میآید، سختتر از قبر است، آن چیست؟ بَعث. بَعث یعنی برانگیختهشدن از قبر. «یَومٌ یَشیبُ فیهِ الصَّغیرُ» کودک پیر میشود! در قیامت پیری و جوانی نیست، این معنایش این است که وضعیت طوری است که اگر در دنیا یکچنین وضعیتی در حال عادی پیش بیاید، کودک را، صغیر را، از غصه به پیرمرد تبدیل میکند! گاهی شنیدید جوانی تحت فشار عصبی و فشارهای همّوغمّ و غصه قرار میگیرد، در ظرف چند ماه، یا یکی دو سال مثلاً موهایش سفید میشود؛ این، اینطوری است که کودک که صغیر است، تبدیل میشود به یک پیرمردی از غصه؛ شدت، این است! اصلاً برای ما قابل تصور نیست. «وَ یَسکَرُ مِنهُ الکَبیرُ»؛ «وَ تَرَی النّاسَ سُکاریٰ وَ ما هُم بِسُکاریٰ وَ لَکِنَّ عَذابَ اللهِ شَدیدٌ»[12] اینجا سُکاری ممکن است بهمعنای همان مستی آمده باشد، یعنی مست نیستند، اما بیخود از خودند، اصلاً هیچ توجهی کأنّه ندارند؛ «یَومَ یَفِرُّ المَرءُ مِن اَخیهِ»، «وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنهِ»[13]؛ «یَومَ تَرَونَها تَذهَلُ کُلُّ مُرضِعَةٍ عَمّا اَرضَعَت وَ تَضَعُ کُلُّ ذاتِ حَملٍ حَملَها وَ تَرَی النّاسَ سُکاریٰ وَ ما هُم بِسُکاریٰ وَ لَکِنَّ عَذابَ اللهِ شَدیدٌ»[14] این فِقره، اشارۀ به این آیات کریمه است. «یَوماً عَبوساً قَمطَریراً»، «وَ یَومٌ کانَ شَرُّهُ مُستَطیراً»[15]. روز سختی است، روز مشکلی است برای کسانی که از رحمت الهی دور باشند. هول آن روز مخصوص کفار نیست، «اِنَّ فَزَعَ ذَلِکَ الیومِ لَیُرهِبُ المَلائِکةَ»، ازبس وحشت و فزع در قیامت هست، فرشتگان الهی که گناهی هم ندارند، آنها در فزعند! آنها [هم] دچار وحشتند. «اَلَّذینَ لا ذَنبَ هُم، وَ تُرعَدُ مِنهُ السَّبعُ الشِّدادُ»؛ این هفت آسمانی که سَبع شداد[16] است، اینها دچار تکانه میشوند. «وَ الجِبالُ الاَوتادُ، وَ الاَرضُ المِهادُ، وَ تَنشَقُّ السَّماءُ فَهِیَ یَومَئِذٍ واهِیَةٌ». اینهم آیۀ شریفۀ قرآن است.[17] [و کوههای استوار و زمین گسترده و گاهوار از بیم آن روز به لرزه افتند و آسمان که در آن روز سست شده (یا از هم گسسته شده) است، بشکافد]، «وَ تَتَغَیَّرُ فَکَاَنَّها وَردَةٌ کَالدِّهانِ وَ تَکونُ الجِبالُ کَثیباً مَهیلًا» [و دگرگون شود آنگونه که مانند چرم، گلگون شود و کوهها همه بهصورت ریگِ روانِ انباشته درآیند]، این قیامت است. اینها شلاق میزند، انسان را بیدار میکند، انسان را هوشیار میکند. این را در نظر داشته باشید. (96/2/18)
دنبالۀ نامۀ امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام به جناب محمدبنابیبکر. البته فقراتی از این اواسط حذف کردیم، فِقرۀ مورد نظر را میخوانیم. (96/2/12)
«ثُمَّ اعلَم یا مُحَمَّدَبن اَبی بکرٍ اَنّی قَد وَلَّیتُکَ اَعظَمَ اجنادی فی نَفسی، اَهلَ مِصرَ»، اَجناد ـ که جمع جُند است ـ به دو معنا میآید؛ یکی بهمعنای لشکر و سپاه و نیروی نظامی، نفرات جنگی؛ یکی هم بهمعنای سرزمین، منطقه. اَجنادُالشّام یعنی سرزمینهای شام؛ [سوریه و] لبنان کنونی، فلسطین کنونی، اردن کنونی. اینها همه سرزمین شام است. حضرت میفرمایند من تو را فرستادم به سرزمینی که در نظر من مهمترین سرزمینهای ماست. مصر را میگویند. این مهمترین، دلایلی ممکن است داشته باشد. فرض بفرمایید در آن منطقۀ عربیِ آن روز، سابقۀ فرهنگی و تمدنی مصر با دیگر کشورهایی که بودند، قابل مقایسه نبود؛ مصر خیلی دارای اهمیت بود. یکی از نکات قابل توجه این است که زبان مصر زبانِ عربی که نبوده است، وقتی مسلمانها وارد شدند، مصر را تصرف کردند، بهتدریج زبان مصر زبان عربی شد.
«فَاِذا وَلَّیتُکَ ما وَلَّیتُکَ مِن اَمرِالنّاسِ فَاَنتَ حَقیقٌ اَن تَخافَ مِنهُ عَلَی نَفسِکَ» ما تو را به این مأموریت مهم فرستادیم، چه احساسی داری؟ چه احساسی باید داشته باشی حالا که این مأموریت مهم به تو داده شده؟ ما اگر باشیم، جواب میدهیم احساس خوشحالی، خوشحالیم. خدا را هم شکر میکنیم بهخاطر اینکه این سِمَت را به ما دادند، این عنوان را به ما دادند. حضرت این را بیان نمیکنند، میفرمایند که احساسِ تو باید «خوفِ عَلی نَفسِک» باشد. بر نفْس خود بترس! چرا؟ برای خاطر اینکه این مسئولیتی که به تو دادیم، در کنار این مسئولیت، وظایفی وجود دارد. آیا این وظایف را خواهی شناخت؟ آیا به این وظایف عمل خواهی کرد؟ آیا اگر بخواهی عمل کنی، از عهده بر خواهی آمد؟ اینها همهاش محل سؤال است، محل تردید است؛ این است که باید بترسی.
در دعای شریف مکارمُ الاخلاق میخوانید: «و استَعمِلنی لِما تَسئَلُنی غَداً عَنهُ». یکی از چیزهایی که دغدغۀ انسان باید باشد، این است که فردا از من سؤال خواهند کرد. که تو این مسئولیت را در جمهوری اسلامی داشتی، رهبر بودی، رئیس بودی، مدیر بودی، فرمانده بودی، قاضی بودی، هرچه بودی، این مسئولیت را ما به تو دادیم، منطقۀ مسئولیت [تو] اینهاست؛ به این منطقه سر زدی؟ عمل کردی؟ کاری که باید انجام بدهی را انجام دادی؟ این خوف دارد واقعاً. بیش از خوشحالی، بیش از اینکه انسان بخواهد خدا را حمد بکند، خدا را شکر بکند، باید پناه ببرد به خدا، باید خوف داشته باشد. واقعاً حق همین است. لذا حضرت میفرمایند: «فَاِذا وَلَّیتُکَ ما وَلَّیتُکَ مِن اَمرِ النّاسِ» این اختیارات که در مورد مردم به تو سپردم، «فَاَنتَ حَقیقٌ» شایسته است که «اَن تَخافَ مِنهُ عَلَی نَفسِکَ» اول، خوفِ بر نفْس خود، بعد «وَ اَن تَحذَرَ فیهِ عَلَی دینِکَ» بر دین خود بترسی! دنیا و جلوههای دنیا لغزشگاه است واقعاً. این را همه توجه داشته باشند، نگوییم ما دیگر محکمیم؛ نهخیر! لغزشگاه است. دیدیم کسانی را که مدتی با استقامت گذرانده بودند، اما در یک موقعیت خاصی، در یک جایگاه خاصی لغزیدند. تا آن آخر هم شیطان از انسان، ناامید نیست؛ انسان اسیر پول میشود، اسیر عنوان میشود، اسیر شعاردادن مردم میشود ـ که مردم شعار بدهند به نفع انسان ـ این خیلی چیز خطرناکی است. باید انسان بر دین خود بترسد که آیا آنچه وظیفۀ دینیِ من است، درمقابل این مسئولیتِ سنگین، آن را انجام میدهم یا نه؟
بعد آن نقطۀ اصلی و اساسی را بیان میکنند، میفرمایند: «فَاِنِ استَطَعتَ اَن لا تُسخِطَ رَبَّکَ بِرِضا اَحَدٍ مِن خَلقِهِ فَافعَل» اگر میتوانی با خشنودکردن بندگان خدا، خدا را ناخشنود نکنی، این کار را بکن! سعی کن خدای متعال را بهخاطر خشنودی زید و عمرو خشمگین نکنی! برای اینکه این خوشش بیاید، وظیفه را انجام ندهی! حرفی را که باید بزنی، نزنی! حرفی را که باید اینطور بزنی، آنطور بزنی! بهخاطر اینکه طرف، خوشش بیاید. ما مبتلا هستیم به این چیزها واقعاً! یک چیزی را بهخاطر اینکه نکند طرفْ بدش بیاید، طور دیگر حرف میزنیم! در یک جمعی قرار میگیریم، از ما یک توقعی دارند، برای اینکه نبادا بدشان بیاید، ما یکطوری حرف میزنیم که آنها خوششان بیاید، درحالیکه باید طور دیگری حرف بزنیم. خدا را خشمگین میکنیم، بهخاطر رضای بندگان خدا! خیلی مهم است.
فرمود: «فَاِنِ استَطَعتَ اَن لا تُسخِطَ رَبَّکَ بِرِضا اَحَدٍ مِن خَلقِهِ فَافعَل، فَاِنَّ فِی اللّٰهِ عَزَّوَجَلَّ خَلَفاً مِن غَیرِهِ» از چه میترسی؟ از چه کسی ملاحظه میکنی؟ خدا میتواند جای همۀ این دوستیها و رفاقتها و نفعهای خیالی ـ که از زید و عمرو ممکن است به ما برسد ـ جای همۀ اینها را پر کند، خدا میتواند خَلف[18] همۀ اینها باشد. از خدا بخواه! «وَ لَیسَ فی شَیءٍ سِواهُ خَلَفٌ مِنهُ» اما در غیر خدا هیچ چیزی که بتواند کمبود لطف الهی را جبران کند، وجود ندارد. «لا اَجِدُ مِن دونِک مُلتَحَداً»[19] پناهگاهی به غیر از خدا وجود ندارد؛ چه کسی میتواند جای خالی رحمت الهی را پر کند؟ حواسمان باشد آنجا را باید داشته باشیم، آنجا را باید حفظ بکنیم. (96/2/19)
[در] دنبالۀ نامه، امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام به جناب محمدبنابیبکر، فرمودند: «اِشتَدِّ عَلَی الظَّالِمِ وَ خُذ عَلَیهِ» ـ یکی از دستورات اساسی و اولیه این است ـ در محیط حکومت تو قهراً کسانی هستند که تعدی میکنند، ظلم میکنند، یا به زیردستان خود، یا به آحاد مردم. مثل کسانی که اموال اینوآن را غصب میکنند، یا زورگویی میکنند، و امثال اینها، که این ظلم است. دایرۀ ظلم گاهی محدود است، گاهی هم وسیع است، بهقدر یک کشور، بهقدر یک شهر. فرمود بر اینها سخت بگیر، سختگیری کن! با ملایمت و نرمش و گذشت، با ظالم رفتار نکن! سختگیریکردن هم به این نیست که ما به او ظلم کنیم، بایستی جزای ظلمِ او را به او بچشانیم. سختگیری به این است. «و خُذ عَلَیهِ» یعنی مؤاخذه کن! از او صرفنظر نکن!
نقطۀ مقابل: «وَ لِن لِاَهلِ الخَیرِوَ قَرِّبهُم» اما کسانی که اهل خیرند، با اینها با لینت، با نرمش، با مدارا رفتار کن. معنایش این نیست که وقتی او کارِ خیر میکند، با او رفتارِ خوب بکن، بلکه معنایش این است که اگر یک خطایی هم از او سر زد، با او بایستی با اغماض برخورد کرد؛ آنجایی هم که کار خیری میخواهد انجام بدهد، باید به او کمک کرد. «و قَرِّبهم» آنها را به خودت نزدیک کن. «وَ اجعَلهُم بِطانَتَکَ وَ اَقرانَکَ» اهل خیر را نزدیکان خود قرار بده و آنها را اَقران خود قرار بده، دُور و بَر خودت آدمهای اهل خیر را جمع کن. (96/2/24)
«وَ انْظُرِ اِلَی صَلاتِکَ کَیْفَ هِیَ» میفرمایند چون تو آنجا فرمانده هستی، امامِ نماز مردم هستی، بنابراین نمازت را مورد ملاحظه قرار بده. کیفیت هم بیشتر به جنبۀ قلبی و معنوی ارتباط پیدا میکند تا به جنبۀ کمّی. «فَاِنَّکَ اِمامٌ لِقَومِکَ» تو پیشوای قومت هستی، یعنی هم پیشوای بر نماز و هم در رفتار. بنابراین تو هرطور که نماز بخوانی، بر روی نمازخواندن آنکسانیکه در ظلِّ حکومت و امارت و امامتِ تو مشغول زندگی هستند، تأثیر میگذارد. «یَنبَغی لَکَ اَن تُتِمَّها وَ لَا تُخَفِّفَها»، شایسته است که نماز را کامل بهجا بیاوری. «تُتِمَّها» یعنی کاملبودنِ نماز، مورد توجه است. «وَ لا تُخَفِّفِها» آن را سبک نگزاری. این تخفیفِ صلات گاهی اوقات به کوتاهکردن اذکار رکوع و سجود است؛ یعنی یک ذکر مختصری در رکوع، یک ذکر مختصری در سجود، سورۀ خیلی کوتاهی در قرائت؛ گاهی این است تخفیف. گاهی هم سبکگرفتنِ نماز است، که نماز را سبکانگاری کنی. انسان وقتی نماز را سبک گرفت، طبعاً توجه لازم را به آن نمیکند و حضورِ قلبِ لازم در حالِ نماز برای او حاصل نمیشود.
«فَلَیسَ مِن اِمامٍ یُصَلّی بِقَومٍ یَکونُ فی صَلاتِهِم نُقصانٌ اِلّا کانَ عَلَیهِ» اگر در نمازِ مأمومینِ شما نقصانی بهوجود بیاید، این بر عهدۀ شماست. مراد از نقصان این نیست که عمداً سجده را بهجا نیاورند، بلکه مراد این است که اگر میتوانست در رکوع، ذکر رکوع را سه بار ادا کند، یک بار ادا کرد، این یک نقصان است، کمبود است؛ لکن مبطِل نماز نیست. اگر چنین چیزی شد، این به عهدۀ شماست، چون شما هستی که آن را پیش میبری، شما این کاروان را میرانی. اگر کوتاه باشد، بلند باشد، به عهدۀ شماست؛ بنابراین نقصانِ آن به عهدۀ شماست. «لَا یُنقَصُ مِن صَلاتِهِم شَیءٌ» او را مؤاخذه نمیکنند که چرا شما ذکر رکوع را یا مستحبات اذکار را یا قنوت را ـ مثلاً ـ بهجا نیاوردی، شما که امامِ او هستی، شما را مؤاخذه میکنند. «وَ تَمِّمها وَ تَحَفَّظ فیها» نماز را کامل بخوان و تحفّظ در آن داشته باش. تحفّظ یعنی همۀ جوانب را در نماز مراعات کن؛ که اگر این شد، «یَکُن لَکَ مِثلُ اُجورِهِم» اگر نماز را کامل بهجا آوردید، مثل اجر و مزد همۀ آنکسانیکه پشت سر شما نماز میخوانند، به شما داده خواهد شد؛ یعنی به عددِ مأمومین، شما فضیلت و ثواب خواهید برد؛ «وَ لَا یَنقُصُ ذَلِکَ مِن اَجرِهِم شَیئاً» از اجر آنها چیزی کم نمیشود، اما بر اجر شما افزوده میشود. (96/2/25)
«وَ اَنتُم یا اَهلَ مِصرَ، فَلیُصَدِّق قَولَکُم فِعلُکُم، وَ سِرَّکُم» یا «سِرَّکُمْ وَعَلَانِیَتَکُمْ»؛ تا اینجا غالباً خطاب حضرت در این فرمان به محمدبنابیبکر بود، البته گاهی هم درضمن، اهل مصر را مخاطب قرار دادند. آخرِ نامه خطاب به اهل مصر است. حضرت توصیۀ مهمی به آنها میفرمایند، توصیهای که هم سیاسی است، هم دینی. میفرماید فعل و عمل شما، قول شما را تصدیق کند. اینطور نباشد که در زبان، چیزی را بگویید، اما در عمل طوری رفتار کنید که نشان بدهد به آن قول اعتقادی ندارید. این خیلی حرف مهمی است. بعد میفرماید سرّ شما، باطنِ شما هم علانیۀ[20] شما را تصدیق کند. بعضی اوقات کسانی در علانیه به یک جهتی متوجه هستند، یک اعتقادی را، یک روشی را نشان میدهند، اما در باطن طور دیگری عمل میکنند! آن باطن، در مواقعِ عادی خودش را نشان نمیدهد، لکن در مواقعِ حساس خودش را نشان میدهد. آنجایی که پول، شهوت جنسی یا قدرتطلبی در میان است، آن باطن ظهور میکند؛ یعنی اینطور نیست که آن باطن همیشه در بطون بماند؛ خودش را نشان میدهد. این، آن چیزی است که امیرالمؤمنین سلماااللهعلیه از آن نگران بودند. لذا بعد میفرمایند: «وَ لا تُخالِفْ اَلسِنَتُکُم قُلوبَکُم» دلهایتان مخالف با زبانهایتان نباشد؛ بر زبان، مخلصیم، ارادتمندیم، معتقدیم؛ اما در دل، انکار و استنکار و بدخواهی و بددلی. این خیلی چیز بدی است.
«وَ اعلَمُوا اَنَّهُ لا یَستَوی اِمامُ الهُدَی وَ اِمامُ الرَّدَی» فرق است بین امام هدایت و امام رَدَیٰ، یعنی هلاک، امامی که شما را به هلاکت میبرد. «اَ لَم تَرَ اِلَی الَّذینَ بَدَّلوا نِعمَتَ اللهِ کُفراً وَ اَحَلُّوا قَومَهُم دارَ البَوارِ»[21]، اَحَلّوا قَومَهُم، پیداست که رئیسند، امامند، پیشوایند؛ لذاست که «اَحَلّوا قَومَهُم دارَ البَوارِ»؛ خطر اینجاست! بعد «وَ وَصِیُّ النَّبِیِّ وَ عَدُوُّهُ» آنکسیکه وصی پیغمبر است با آنکسیکه عدوِ پیغمبر است. حضرت بین خودشان و معاویه میخواهند فاصله و تفاوت را مشخص کنند که مردم بدانند، موضعشان را مشخص بکنند. «اِنِّی لا اَخافُ عَلَیکُم مُؤمِناً وَ لا مُشرِکاً» ـ این تعبیر در بعضی از روایاتِ دیگر هم هست ـ میفرماید من از مؤمنینِ شما و مشرکینِ شما بیمناک نیستم، یعنی دغدغهای ندارم. چرا؟ «اَمَّا المُؤمِنُ فَیَمنَعُهُ اللهُ بِایمانِهِ» ایمانِ مؤمن مانع میشود که خرابکاری بکند، فساد ایجاد کند، بنابراین دغدغهای از ناحیۀ او نیست. «وَ اَمَّا المُشرِکُ فَیَحجُزُهُ اللهُ عَنکُم بِشِرکِهِ» آنهم که مشرک است، خدای متعال مانع میشود از اینکه او به شما صدمهای بزند، چون پیداست که دشمن خداست، چون مشرک است، بنابراین شما حفظ فاصله میکنید. «**«وَ لَکِنِّی اَخافُ عَلَیکُمُ المُنافِقَ»**» من دغدغهام از منافق است. بر شما میترسم از منافق. آنکسیکه دلش چیزی است و زبانش چیز دیگری، میترسم چنین افرادی برای شما مشکل درست کنند. «یَقولُ ما تَعرِفونَ وَ یَعمَلُ بِما تُنکِرونَ» [آنچه را خوب میدانید، میگوید و آنچه را ناپسند میدانید، انجام میدهد]. (96/2/26)
«یا مُحَمَّدَبنَاَبیبَکرٍ، اِعلَم اَنَّ اَفضَلَ الفِقهِ الوَرَعُ فی دینِ اللهِ»؛ تلقیِ ما از فقه که بهمعنای فهم دین است، یعنی معلوماتی در باب احکام و معارف الهی کسب کنیم، این را فقه میدانیم. این، بخشی از فقه است. لکن بخش دیگری از فقه، آن چیزی است که در عمل انسان، خود را نشان میدهد و تحقق پیدا میکند؛ اینهم فقه است. فقه که بهمعنای شناخت و معرفت و فهم است، در موارد بسیاری مربوط است به عمل انسان، مربوط است به قلب انسان. در این فِقره، این معنا را بیان میفرمایند؛ بِدان که بهترینِ فقهها، وَرَع در دین خداست. ورع یعنی اجتناب از محارم، دوری از محرمات. این بالاترین فقه است. یعنی آن کسی با معارف دین آمیخته شده است که دارای ورع باشد. این را همۀ کسانی که در سلوک طریق حق و معارف الهی، و جنبههای معنوی کار کردند، تلاش کردند، به شاگردانشان توصیه میکنند. همۀ اینها اولین توصیهشان تَرک گناه است. میگویند بدون تَرک گناه، هیچ فایدهای ندارد، هیچ کاری اثر نمیکند. مثل این است که در یک استخری، چندین لولۀ قطور آب را باز میکنید، یک روز، دو روز، ده روز، آب وارد استخر میشود، اما استخر پر نمیشود! دقت میکنید، میبینید این استخر از چند نقطه رخنه دارد، ترک دارد، از اینطرف آب میآید، از آنطرف آب بیرون میرود! گناه این است. انسان عبادت میکند، نماز میخواند، نافله میخواند؛ هیچ عروجی پیدا نمیکند! این بهخاطر وجود گناهان است. بنابراین، شرط اول، ورع عن محارمِ الله است. پس این شد افضلِ فقه. بهترین شناختِ دین، بهترین آمیختگی و آمیزش با معارف دینی، این است که انسان ورع از محارم الله بکند. «وَ العَمَلُ بِطاعَتِهِ» عمل به طاعت، یعنی انجام واجبات. این دو چیز، شرط اصلی است.
«وَ اِنِّی اُوصیکَ بِتَقوَی اللهِ فی سِرِّ اَمرِکَ وَ عَلانِیَتِکُم» در کارهای درونِ خودت هم که کسی از آنها مطّلع نمیشود ـ چه آنچه مربوط به ذهن و خطور قلبی و این چیزهاست و چه کارهای جوارحی که انسان انجام میدهد، دیگری نمیفهمد ـ میفرماید تقوای خدا را در سِرّ و عَلَنِ خود رعایت کن، که در آیۀ شریفه میفرماید: «وَ ذَروا ظاهِرَ الاِثمِ وَ باطِنَهُ»[22] اثمِ ظاهر و اثمِ باطن را باید کنار گذاشت. «وَ عَلَی اَیِّ حالٍ کُنتَ عَلَیها» تقوا را رعایت کن در همۀ احوالی که در آن هستی.
«اَلدُّنیا دارُ بَلاءٍ وَ دارُ فَناءٍ، وَ الآخِرَةُ دارُ الجَزاءِ وَ دارُ البَقاءِ، فَاعمَل لِما یَبقَی» [دنیا خانۀ آزمایش و نیستی است و آخرت سرای کیفر و مزد و خانۀ بقاست. پس برای آنچه باقی است، کار کن.] این مقتضای عقل است؛ کار کُن برای آنچه برایت میماند، نه آنچه فانی میشود و از بین میرود. «وَ اعدِل عَمّا یَفنَی وَ لَا تَنسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنیا» اینهم معنایش این نیست که از نیازهای زندگی و از لذات زندگی بهکلی چشم بپوشید، نه؛ «وَلَا تَنسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنیا» تو یک نصیبی از این دنیا داری. نیازهای جسمانی تو، نیازهای قلبی تو، نیازهای روحی تو؛ احتیاج به همصحبت داری، احتیاج به خوراک داری، احتیاج به همسر داری، احتیاج به خانواده داری، احتیاج به فرزند داری؛ این چیزهایی است که انسان احتیاج دارد، نخواستند از ما که اینها را رها کنیم، تَرک کنیم، بهسمت اینها توجهی نکنیم. «لا تَنسَ نصیبَکَ مِنَ الدُّنیا»، منافات با «اِعمَل لِما یَبقَی وَ اعدِلِ عَمّا یَفنَی» ندارد. (96/2/31)
«اُوصِیکَ بِسَبعٍ هُنَّ مِن جَوامِعِ الاِسلامِ» این بخشِ تقریباً پایانیِ فرمان امیرالمؤمنین علیهالسلام به جناب محمدبنابیبکر است. مطلب بسیار مهمی را اینجا ذکر میکنند. میفرمایند: من تو را به هفت چیز توصیه میکنم که اینها جزو جوامعِ اسلام است. جوامع یعنی سرفصلهای مهم، عناوین مهمی که هرکدام از آنها در ذیل خود، معارف متعددی را دارا هستند. میفرمایند: من این هفت چیز را که از جوامع اسلام است، به تو توصیه میکنم. این توصیه به ما هم هست.
[اول،] «اَن تَیشَ اللهَ عَزَّوَجَلَّ وَ لَ تَشَ النّاسَ فِ اللهِ» از خدا بترسی؛ و در مورد کارهای خدایی از مردم نترسی. در مورد مسائل روزمرۀ زندگی، ممکن است انسان از یکی بترسد؛ بعضیها میترسند، بعضیها هم نمیترسند. اما در مورد مسائل خدایی، از هیچکس نترس! از خدا بترس! فرض کنید یک وظیفهای است که برای شما روشن است که این وظیفۀ شرعی است، باید انجام بدهید؛ اما اگر این وظیفه را بخواهید انجام بدهید، زید و عمرو و بکر زبانشان علیه شما دراز میشود، در روزنامه مینویسند، کاریکاتور میکِشند، اهانت میکنند، سخنرانی میکنند. بعضیها از این چیزها میترسند، عقب مینشینند. میفرماید نترس! آنجایی که بحثِ وظیفۀ شرعی در میان است، آنجا فقط از خدا بترس، از غیر خدا نترس، ضرر نمیکنی. معنایش این است اگر از خدای متعال ترسیدی و از غیر خدا نترسیدی، خدای متعال به تو کمک میکند. این خیلی مهم است. همین یکی را اگر ما پایبند باشیم و عمل کنیم، خیلی از کارهایمان و کارهای مردممان درست خواهد شد.
دوم، «وَ خَیرُ القَولِ ما صَدَّقَهُ العَمَلُ» هر حرفی را نزن! حرفی را بزن که در عمل بتوانی آن را اجرا کنی، عملِ تو قولت را تصدیق کند. این خیرُ القول است.
سوم، «وَ لا تَقضِ فی اَمرٍ واحِدٍ بِقَضاءَینِ مُختَلِفَینِ» در یک قضیۀ واحد، دو گونه قضاوت نکن! یک مطلبی مثلاً اتفاق میافتد، یک جرمی زید مرتکب میشود، ما میشنویم، محکوم میکنیم، میگوییم بله، بسیار کار بد و زشتی است؛ بعد فرضاً همان کار را فرزند خودمان انجام میدهد، وقتیکه برخورد میکنیم، میگوییم بالاخره انسان است، خطا از بشر صادر میشود. این دو نوع قضاوت است، برای غیرِ خودمان، یک طور قضاوت کنیم، برای خودمان، طور دیگر. برای دوستمان یک طور قضاوت کنیم، برای دشمنمان طور دیگر. در شرایط ضعف، یک طور، در شرایط قوّت، یک طور. وقتی در موضع قدرت قرار داریم، یک حادثهای پیش میآید، یک قضاوت مثلاً تندِ آنچنانی میکنیم، بعد که در موضع ضعف قرار گرفتیم، همان حادثه پیش میآید، میگوییم بالاخره چه عرض کنم! میفرماید این کار را نکن، که اگر کردی، «فَیَختَلِفَ اَمرُکَ وَ تَزیغَ عَنِ الحَقِّ» از حق دور میمانی، کار تو دگرگون خواهد شد.
چهارم، «وَ اَحِبَّ لِعامَّةِ رَعِیَّتِکَ ما تُحِبُّ لِنَفسِکَ وَ اَهلِ بَیتِکَ» هرچه برای خودت دوست میداری، برای خانوادۀ خودت، فرزندان خودت دوست میداری، برای همۀ رعیتت هم آن را دوست بدار. روستایی داری، شهری داری، دور داری، نزدیک داری، برای همه یک چیز و یک طور بخواه؛ نهاینکه برای خودت یک چیز بخواهی، برای آنکسیکه دوردست است، چیز دیگری بخواهی. اینها آن نکات اصلی است، جوامع اسلام و سرفصلهاست، از هرکدامی ابوابی باز میشود. «وَ اکرَه لَهُم ما تَکرَهُ لِنَفسِکَ وَ اَهلِ بَیتِکَ» آنچه برای خودت و خانوادهات دوست نداری، برای مردمِ دیگر هم دوست نداشته باش. «فَاِنَّ ذَلِکَ اَوجَبُ لِلحُجَّةِ وَ اَصلَحُ لِلرَّعِیَّةِ» اگر این کار را کردی، حجتِ تو اقوی[23] خواهد شد، برای مردم هم، این بهتر خواهد بود.
پنجم، «وَ خُضِ الغَمَراتِ اِلَى الحَقِّ، وَ لا تَخَفْ فِی اللهِ لَومَةَ لائِمٍ» برای حق، به غَمرهها، یعنی به گردابها وارد شو. بهخاطر حق در دل توفانها وارد شو. بعضی هستند یک جایی حق را هم تشخیص میدهند، اما وارد میدان نمیشوند، چون سخت است. شما در توفانها، در کارهای مشکل، در گردابهای سخت، اگر حق است، وارد شو. اینکه انسان خودش را کنار بکِشد، این درست نقطۀ مقابل فرمایش امیرالمؤمنین علیهالسلام است. به نظر من اینها را بایستی با آب طلا نوشت و سر درِ جوامع زد. میفرماید: در کار خدایی، از ملامت ملامتگران نترس!
ششم، «وَ انصَحِ المَرءَ اِذَا استَشارَکَ» وقتی کسی با تو مشورت کرد، خیرِ او را بخواه، او را نصیحت کن.
هفتم، «وَ اجعَل نَفسَکَ اُسوَةً لِقَریبِ المُؤمِنینَ وَ بَعیدِهِم» خودت را اسوه و نمونه و پیشوا بِدان برای مردمی که نزدیک تو هستند و کسانی که دور از تو هستند، برای همه اسوه باش که همه بتوانند به تو اقتدا کنند. (96/3/1)
در پایانِ این نامۀ بسیار مهم، امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام بعد از بیان توصیهها به خودِ او و مردم مصر، دو سه فِقره دعا میکنند. این دعاها هم برای ما درسآموز است. میفرماید: «جَعَلَ اللهُ مَوَدَّتَنا فِی الدّینِ»؛ چون به مردم مصر سفارش کردند که با این امیرتان خوب باشید، روابطتان حسنه باشد، به او هم سفارش کردند که مردم را رعایت کن، لذا در آخرش میفرمایند که خداوند محبتهای ما را، محبتهای دینی قرار بدهد، در راه دین قرار بدهد؛ محبت بر اساس معیارهای دینی. طبعاً در محبتی که بر اساس معیار دینی است، آنکسیکه به خدای متعال نزدیک است و محبتِ خدا در دلِ اوست، انسان به او محبتِ بیشتری دارد. «اَللّهُمَّ ارزُقنی حُبَّکَ وَ حُبَّ مَن یُحِبُّکَ»[24] آنکسانیکه تو را دوست میدارند، محبت آنها را هم نصیب ما بفرما. بنابراین اگر کسانی با خدای متعال قهرند، عناداً یا جهلاً، طبعاً محبت ما به اینها نمیتواند محبت واقعی و از روی صفا باشد. آنکسانیکه با خدای متعال محاربه میکنند، مشغول جنگ با خدا هستند ـ جنگ با خدا مفهوم روشنی دارد ـ نمیشود به اینها محبت کرد. «تُلقونَ اِلَیهِم بِالمَوَدَّةِ وَ قَد کَفَروا بِما جآءَکُم مِنَ الحَقِّ... تُسِرّونَ اِلَیهِم بِالمَوَدَّةِ وَ اَنَا اَعلَمُ بِما اَخفَیتُم وَ ما اَعلَنتُم»[25]، در آیۀ شریفه، خداوند کسانی را که پنهانی با دشمن اظهار محبت میکنند، توبیخ میکند. اینها نظام ارزشی اسلام است؛ اینها چیزهایی نیست که با آمدن بنده و رفتن بنده تغییری پیدا بکند؛ اسلام این است. این است که انسانها را خوشبخت میکند، سعادت از این طرق است؛ اینکه ما وجوه و تأویلات درست کنیم، با دشمنِ خدا دوست بشویم، با دوستانِ خدا دشمنی بکنیم، یک وجهی هم برایش درست کنیم، این نمیشود.
پس یکی از چیزهای اصلی این است که «جَعَلَ اللهُ مَوَدَّتَنا فِی الدِّینِ، وَ خُلَّتَنا وَ اِیّاکُم خُلَّةَ المُتَّقینَ»؛ هم خُلّه، به ضمّ درست است، هم خِلّه، هر دو بهمعنای دوستی است. دوستی را دوستیِ متقین قرار بدهید. متقین کسانی هستند که مراقب کارِ خودشان هستند، دقت میکنند ببینند چطوری قدم برمیدارند، کجا قدم برمیدارند، چه حرفی را به چه کسی میزنند. گاهی انسان معاملات و ارتباطاتِ رفاقتی با کسانی دارد که اهل خدا نیستند، اِشکالی هم ندارد، این محبتی که در فقرۀ قبل گفتیم، منافاتی با این ندارد، رفتوآمد داشته باشید؛ «اخوانُ المُکاشره» مکاشره یعنی بگوبخند و صحبت، این اِشکالی ندارد؛ لکن تا کجا؟ به قول مرحوم حاج آقا حسین قمی، به آن برادرزادۀ خودشان یا خویشاوند خودشان گفته بودند: آقا احمد! شنیدم تو رفیقبازی، من هم مثل تو رفیقبازم، اما من تا دمِ جهنم با رفیق میروم، بیشتر نمیروم. اما شنیدم تو تا آن تَهتَهها هم میروی! اگر انسان با کسی رفیق هم است، مواظب باشد با آن رفیق، داخل جهنم نرود.
«وَ اَبقَ لَکُم طاعَتَکُم، حَتَّی یَجعَلَنا وَ اِیّاکُم بِها اِخواناً عَلَی سُرُرٍ مُتَقابِلینَ» [و فرمانبُرداری و اطاعتتان را پایدار بدارد تا ما و شما را به سبب آن، برادرانی همچون بهشتیان قرار دهد؛ که روبهروی هم بر تختهای بهشتی تکیه میزنند.] اینهم یک دعای دیگر است. اطاعت ما و شما را، یعنی اطاعت خدا را، که ما و شما داریم، این را مستمر و مستدام بدارد. اینطور نباشد که امروز در این راه حرکت کنیم، فردا راهمان را کج کنیم. چنانچه میبینید، کسانی بودند یک روز یک راهی میرفتند، بعد صدوهشتاد درجه فرق کردند! این همان عدم ثبات است که در قرآن کریم میفرماید: «وَ اَن لَوِ استَقاموا عَلَی الطَّریقَةِ لَاَسقَیناهُم مآءً غَدَقاً»[26]، ثَبات و استقامت در راه لازم است. (96/6/13)
پاورقیها
۱.سوره مبارکه آلعمران/ آیه 110، «شما بهترین امتی هستید که برای مردم پدیدار شدهاید.»
۲.پسری که زوجۀ شخص از شوهر سابق خود داشته باشد، (ربب) ناپسری، پرورده.
۳.نهجالبلاغه/ نامۀ 35 / امیرالمؤمنین بعد از شهادت محمدبنابیبکر، در نامهای به ابنعباس، راجعبه او چنین میگویند: «محمدبنابیبکر به شهادت رسید. پاداش مصیبت او را از خدا میخواهم که او برایم فرزندی خیرخواه، کارگزاری پرتلاش، شمشیری بُرّان، و رکنی دفاعکننده بود.»
۴.نهجالبلاغه/ نامۀ 27/ فرمان به محمدبنابیبکر
۵.واعظان کاین جلوه در محراب و منبر میکنند / چون به خلوت میروند آن کار دیگر میکنند (غزلیات حافظ)
۶.ادامۀ متن نامه از کتاب امالی (شیخ طوسی) خوانده شده است.
۷.(ضیق) تنگ، سخت
۸.سوره مبارکه اعراف/ آیه 32، «بگو: «زیورهایی را که خدا برای بندگانش پدید آورده، و [نیز] روزیهای پاکیزه را چه کسی حرام کرده؟» بگو: «این [نعمتها] در زندگی دنیا برای کسانی است که ایمان آوردهاند و روز قیامت [نیز] خاصّ آنان میباشد.» اینگونه آیات [خود] را برای گروهی که میدانند بهروشنی بیان میکنیم.»
۱۱.بهدلیل خاصبودن مخاطب، نیازی به ترجمۀ کامل نبوده است اما برای پیوستگیِ بیشتر مطلب، ترجمۀ این قسمتها داخل متن آمده است.
۱۲.سوره مبارکه حج/ آیه 2
۱۳.سوره مبارکه عبس/ آیات 34 و 36، «روزی که آدمی از برادرش فرار میکند» و «از همسر و فرزندانش»
۱۴.سوره مبارکه حج/ آیه 2، «روزی که در آن خواهید دید، هر شیردهندهای آن را که شیر میدهد [از ترس] فراموش میکند، و هر آبستنی بار خود را بر زمین میگذارد، و مردم را مست میبینی و درحالیکه مست نیستند، ولی عذاب خدا شدید است.»
۱۵.سوره مبارکه انسان/ آیه 10، «روزی که در آن چهره درهم کشیده میشود و کار شدید و سخت میگردد.»، سوره مبارکه انسان/ آیه 7، «روزی که بدیِ آن فراگیر است.»
۱۶.شِداد: جمع شدید، محکم؛ سبع شداد کنایه از هفت آسمان؛ اشاره به سوره مبارکه نبأ/ آیه 12، «وَ بَنَینا فَوقَکُم سَبعاً شِداداً» و بر فرازِ شما هفت [آسمان] استوار بنا کردیم.
۲۵.سوره مبارکه ممتحنه/ آیه 1، «شما [مؤمنان] با آنها [کافران] اظهار دوستی میکنید، و حال آنکه آنها قطعاً به آن حقیقت که برای شما آمده کافرند... [شما] پنهانی با آنان رابطۀ دوستی برقرار میکنید، درحالیکه من به آنچه پنهان داشتید و آنچه آشکار کردید، داناترم.»
۲۶.سوره مبارکه جنّ/ آیه 16، «و اگر [مردم] در راه درست، استقامت ورزند، حتماً آنها را از آب گوارا و بسیاری سیراب خواهیم کرد.»