پیغمبر اکرم اسلام مثل همۀ انبیای دیگر یک انقلابی در محیط بشریّت و در جوامع انسانی بهوجود آورد. این انقلاب یک اصولی دارد، اصل توحید مثلاً، اصل برابری انسانها مثلاً، اصل تکریم انسان مثلاً؛ یک اصولی است که در انقلاب اسلامی وجود دارد. و پیغمبر اکرم تمام اصول انقلاب اسلامی را بیان کرد، و علاوهبر بیان، به این اصول در جامعۀ اسلامی جامۀ عمل پوشاند، و اینها را در خارج محقق کرد. یعنی جامعۀ اسلامی واقعاً یک جامعۀ توحیدی شد، واقعاً یک جامعهای شد که در آن، ارزش از آنِ انسان و انسانیت است. واقعاً یک جامعهای شد که در آن، انسانها با یکدیگر برابرند در حقوق و مزایا و فرصتها و امکانات و سایر چیزهایی که باید تساوی در آنها برقرار باشد. اینها را عمل کرد پیغمبر. (51/11/24)
در زمان پیغمبر اکرم، آنوقتیکه پیغمبر مبعوث شد به نبوت و رسالت، مردم در یک طبقه نبودند؛ عدهای فقیر بودند، اقلیتی ثروتمند بودند؛ اقلیتی میخوردند، اکثریتی خوردن آنها را تماشا میکردند؛ اکثریتی کار میکردند، اقلیتی از دسترنج کار آنها بهره میبردند؛ اقلیتی مثل زالو به جان اکثریتی افتاده بودند و خونشان را میمکیدند. اشراف بزرگ مکه مینشستند در خانۀ خدا، باهم از بدمستیهایشان حرف میزدند، از عیاشیهایشان سخن میگفتند، از اموال و ثروت و شراب شبانه و می و مُطربشان حرف میزدند! گرسنگان مکه باید در چندمتری اینها مینشستند و نظمیّات[1] اینها را گوش میکردند. نه آنها به حال اینها رحمی داشتند، نه اینها شعور درآویختن با آنها را داشتند. فقرای مکه، شعور این را نداشتند که بفهمند این مرد، حق ندارد اینطور از مال عمومی قبیله بردارد و بخورد؛ حق ندارد کار من را اینطور در اختیار و استخدام خودش قرار بدهد. این شعور را نداشتند.
بعد اسلام آمد. اسلام این پُرخوری را از آن اشرافی گرفت، این نادانی را از این فقیرِ پستِ خاکنشین گرفت. او را پایین کشید، این را بالا آورد، همه را باهم برابر کرد. (52/11/13) بعد از آنکه پیغمبر رفت، کسانی منتظر فرصت بودند که علیه پیغمبر و اسلام حرکت و فعالیت بکنند. آن نظامی که پیغمبر بهوجود آورده بود ـ نظام توحیدی، آن نظامی که نظام الهی بایدش گفت و نظام اسلامی، آن نظامی که برای بهثمررسیدن و کاملشدن انسان، از هر چیزی مفیدتر و لازمتر و ضرورتیتر است ـ بعد که پیغمبر اکرم از دنیا رفت، قوارۀ این نظام عوض شد.
البته میدانید در اولی که پیغمبر اکرم رفت، خیلی واضح نبود که چه شده است با جامعۀ اسلامی. بعد از آنکه علیبنابیطالب صلواتاللهعلیه به خلافت برگزیده نشد، معلوم نبود که چه شد با اسلام؛ چون ظواهر محفوظ بود، اما چند سالی که گذشت، مدتی که این خط ادامه پیدا کرد، آنوقت معلوم شد که واویلا! واویلا! نظام اسلامی به چه بلیّهای دچار شده، جامعۀ اسلامی در چه راهی افتاده! اینجا وقتی انسان نگاه میکند، میبیند از آن اصولی که پیغمبر اکرم آورده بود، دیگر هیچ خبری در این جامعه نبود.
اصلالاصول اسلام، اصل توحید است. توحید یعنی طاغوتها بروند کنار؛ آنکسانیکه از خدا الهام نمیگیرند، بر مردم سوار نشوند. این اصل در زمان پیغمبر اکرم عملی شد. و مسلمانها پیغمبر را بهعنوان بنده و پیامآور خدا میشناسند، تا امروز هم همینطور است: «اَشهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ وَ رَسولُهُ» هرچه پیغمبر میگفت، [میگرفتند]، «ما آتاکُمُ الرَّسولُ فَخُذوهُ»[2] آنچه که پیغمبر میگوید ازطرف خدا میگوید، «وَ ما یَنطِقُ عَنِ الهَویٰ * اِن هُوَ اِلّا وَحیٌ یوحیٰ»[3] حکومتش هم حکومت الهی است؛ اما بعد از پیغمبر اینطور نشد دیگر. شما ببینید در تاریخ اسلام چه شد و چه کسانی بر گردۀ امت اسلامی سوار شدند! پس اصلالاصول اسلام یعنی توحید از بین رفت، طاغوتها روی کار آمدند.
طاغوت چه کسی بود؟ معاویةبنابوسفیان. برای خاطر رفاقت با خلیفۀ دوم، او را استاندار شام کردند و سالیانی در شام، مشغول عیاشی و سَیّاسی و فاجعهآفرینی و جنایتکاری است، و چه کرد با این قُطر[4] عظیم از جامعۀ اسلامی! آدم وقتی نگاه میکند نهجالبلاغه را، و اظهارات امیرالمؤمنین را در زمینۀ مردم شام ـ چه در نامههایی که به معاویه نوشتند، و چه در اظهارات دیگر ـ میفهمد که مردم شام، بیچارهها به چه بلایی دچار شده بودند. بیخود نبود وقتی جناب ابیذر وارد شام شد، غوغایی در آنجا به راه افتاد؛ این مردمِ حرفنشنیده، حرفها شنیدند، چشمهایشان باز شد، با حقایقی آشنا شدند. این وضع مردم شامی بود.
در خود مدینه، در خود قُطر عظیم جامعۀ اسلامی در زمان عثمان، وضع برابری مالی که رسول اکرم بهوجود آورده بود، چقدر به هم خورده بود، چقدر از بین رفته بود! وجود مقدس پیغمبر اکرم، خود در زندگی، با آن وضع قناعتآمیز زندگی میکرد. آن چیزی که در هیچ گوشهای از گوشههای زندگی خود پیغمبر اکرم و نزدیکانش دیده نشد، اسراف و تجمل بود. آنوقت اینکسیکه به نام جانشینی پیغمبر بر مسند پیغمبر تکیه زده است، آنقدر تجمل در زندگیاش بهکار برده که انسان مبهوت میمانَد. 152/11/13 دعوای ابوذر هم با عثمان، روی همین جهت بود.
..از صدر اسلام کوشش میشد که آیۀ «وَ الَّذینَ یَکنِزونَ الذَّهَبَ وَ الفِضَّةَ»[6] یا از معنا منصرف[7] بشود، یا مخصوص به مسئلۀ کنز[8] اهل کتاب و احبار و رهبان بشود تا جمعکنندگان ثروت در بین مسلمانان را شامل نشود. یکی از کوششهای آنها این بود که سعی داشتند «واو» را از سر «وَ الَّذینَ یَکنِزونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ» بیندازند و آن را «الَّذینَ یَکنِزونَ الذَّهَبَ وَ الفِضَّةَ» تلاوت کنند تا عبارتِ بعد از «واو»، صفتی باشد برای ماقبلش. و نیز کوشش میشد مفاد آیه اینطور نشان داده شود که میخواهد همان حکم زکات واجب را معیّن کند. لذا کَعبُالاَحبار[9] به عثمان اینطور میگفت که اگر کسی بعد از ادای زکات ـ که شرعاً در نُه قلم از اجناس، مقرر شده ـ خانهای بسازد که خشتی از طلا و خشتی از نقره داشته باشد، اشکالی ندارد. کعب الاحبار طبق میل عثمان حرف میزد و فتوا میداد؛ اما ابوذر با این حرف مخالفت کرد...اگر کعبالاحبار میخواهد برای دل عثمان فتوا بدهد که اگر زکات دادی، دیگر کیف کن و خانۀ مجلل بساز، به این خاطر است که مردی است یهودی که از روی مصلحت مسلمان شده. شناختن او برای ما موجب شناختهای فراوان است. او برای خاطر پول، عالِم بود. وقتی در اسلام به کعبالاحبار آنهمه پول بدهند، عنوان «اهل ذمّه»[10] هم رویش نباشد، کنار خلیفه هم بنشیند، میآید مسلمان میشود؛ مسلمانی برای او آبونان دارد، مقام و پول دارد. وقتی هم لازم شد، طبق فتوای خودش دستور میدهد. اما فتوای ابوذر این نیست؛ ابوذر او را با عصا زد و گفت تو حق نداری دربارۀ احکام اسلام حرف بزنی.
..وقتی رویّۀ خلیفه در حکومت اسلامی چنان شد و عثمان به فکر خود افتاد، موجب شد اطرافیان او هم آنچه میتوانند مال مردم را ذخیره و انبار کنند. 2تفسیر سورۀ برائت /ص230 فرض کنید دربارۀ زبیر و طلحه؛ زبیر خانهای در بصره داشت و طلحه خانهای در کوفه. دربارۀ خانهای که زبیر در بصره داشته، یا طلحه در کوفه داشته، یا عرض کنم که سعدبنابیوقّاص، فاتح معروف ایران، در وادی عقیق[12] داشته، مثلاً مینویسند که پشت این خانه سنگ بوده، داخلش هم سنگ، بیرونش هم سنگ، با سنگ این را بالا برده. فلانکس هزارتا اسب داشت، یا صدتا شتر داشت، یا ثروتش بهقدری بود که وقتی از دنیا رفت، ارثیۀ طلای او را با تبر شکستند که تقسیم کنند میان ورثهاش؛ «بِالفُئوسِ» با تبر شکستند. عبدالرحمانبنعوف وقتیکه از دنیا رفت، این بازماندههای او را، با تبر تکهتکه کردند که به ورثهاش بدهند.[13] این آقایان اینقدر برخوردار بودند که آن جوان اموی[14] گفت: عراق چاشت[15] ماست. مالک اشتر وقتی این حرف را شنید، گفت: عجب! عراق چاشت شماست؟ سرزمینی که مردم با شمشیرهایشان، با نیزههایشان، با خونهای داخل رگهایشان از دست کافران گرفتند و بذر اسلام را در آن افشاندند، شد ملک اختصاصی شما و چاشت شما؟ و همین یکی از موجبات قتل عثمان شد.
..توحید در جامعۀ بعد از پیغمبر از بین رفت. به دلیل اینکه طاغوتها سرِ کار آمدند؛ برابری انسانها ازلحاظ برخورداریهای اجتماعی و شخصی و مالی و غیره از بین رفت؛ به دلیل این تبعیضهایی که عرض کردم. کرامت و ارزش انسان از بین رفت، به دلیل اینکه در زمان پیغمبر، هر عرب پابرهنۀ بیابانی، حق داشت بیاید پیش آن اولقدرتِ عالم اسلام حرفش را بزند، اما در زمانهای بعد، دیگر اجازه نمیدادند مردمِ خردهپایِ دونرتبه بیایند حرفشان را بزنند و خواستشان را بگویند. اجازه نمیدادند، حرف مردم را به چیزی نمیگرفتند. آنها را راه نمیدادند. شخصیت انسانی آنها را حقیر و خُرد و ناچیز میشمردند. تکریم انسان از بین رفت.
..و بگویم به شما، که هرجا این اختلاف وجود داشت، اسلام در آنجا نیست؛ قرص و محکم بدانید این را. هرجا اختلاف طبقاتی بود، اسلام نیست. هرجا شرک بود، اسلام نیست. هرجا تبعیض بود، اسلام نیست. چون اسلام آن چیزی است که با تمام این بنیانهای پلید فاسد بهشدت مبارزه میکند. (52/11/13)
پاورقیها
۱.(نظم) اشعار و سرودهها
۲.سوره مبارکه حشر/ آیه 7
۳.سوره مبارکه نجم/ آیات 3 و 4، «و از روی هواوهوس سخن نمیگوید. این سخن به جز وحیی که به او وحی میشود، نیست.»
۴.(قطر) سرزمین، ناحیه
۵.برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 4، «ثروتاندوزی عثمان و خواص» را مطالعه کنید.
۶.سوره مبارکه توبه/ آیه 34
۷.(صرف)، برگرداندهشده
۸.(کنز) گنجکردن، جمعآوری ثروت، انباشتن دارایی
۹.ابواسحاق کَعببنماتِع، دانشمند یهودی است که در زمان خلیفۀ دوم مسلمان شد.
۱۰.ذمّه بهمعنای عهد و امان است. اهل ذمّه به غیرمسلمانانی گفته میشود که در حکومت اسلامی زندگی میکنند و براساس یک پیمان، و در ازای پرداخت مالیاتی بهعنوان جزیه جزو شهروندان آن به شمار میآیند.
۱۱.کتاب «تفسیر سورۀ برائت»، موسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، 1396. این کتاب برگرفته از سلسلهجلسات تفسیر سورۀ برائت توسط حضرت آیتالله خامنهای در سال 1351 شمسی است.
۱۲.وادی بهمعنای مسیل و سرزمین گود میان دو کوه یا تپه است. وادی عقیق محلی است در نزدیکی مدینه و دارای نخلستانها و چشمهها.
۱۳.در کتاب ریاضالنضرة فی مناقبالعشرة (احمدبنعبدالله محبالدین طبری، متوفی 694 ق)، این امر به عبدالرحمانبنعوف نسبت داده شده است. اما مسعودی در مُرُوجالذهب، این موضوع را به زیدبنثابت منتسب میکند.