امیرالمؤمنین علیهالسلاام جزو چهرههای جذاب تاریخ است. شاید کمتر شخصیتِ تاریخی را انسان بتواند پیدا کند که بهقدرِ امیرالمؤمنین علیبنابیطالب دلباختۀ در میان همۀ آحاد بشر ـ نهفقط ملت اسلام ـ داشته باشد. چه بسیار غیر مسلمانانی که اسلام را، حتی پیامبر اسلام را قبول ندارند؛ اما علی علیهالسلاام را چرا؛ عشق میورزند، به او احترام میکنند، او را ستایش میکنند. حالا مسلمانها و بهخصوص شیعیان، که نسبت به آن بزرگوار، چه تکریمی و تعظیمی در دلوجان خودشان و ذهن خودشان قائلند! در بین ما شیعیان و آحاد مسلمین، کسانی هستند که عامل به احکام اسلامی هم نیستند؛ اما امیرالمؤمنین را بزرگ میشمارند. این برای چیست؟ بهخاطر این است که مجموعۀ خصوصیات والای انسانی در این بزرگوار، بهقدری زیاد بوده است که هرکس از علی علیهالسلاام چیزی شنیده، درمقابلِ این خصوصیات خاضع است.فقط یک دسته استثنا هستند که آنها علی را میشناسند؛ اما با او دشمنند. آنها با این مبانی که این انسان بزرگ برای آن مبانی جهاد کرده و همۀ عمر را صرف کرده است، بهشدت دشمنند. طبعاً با سربازِ اولش هم دشمنند. یا در آن دورههای اول، کسانی که زخمخوردۀ آن شمشیر بیانعطافِ آن انسان آشتیناپذیر با بدی و زشتی بودند، با او دشمن بودند. واِلّ دیگران، آدمهای باانصاف، انسانهای فطری، همه محب و مشتاق این شخصیت عظیمند. البته این در صورتی است که از او چیزی شنیده باشند؛ آنهایی که نشنیدند و نمیدانند، آنها طبعاً خارجند. (78/10/10)
شخصیت امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام ترکیبی است از عناصری که هرکدام به تنهایی، یک انسان عالیمقام را بهزانو درمیآورد، اگر بخواهد به اوج آن برسد. زهد امیرالمؤمنین و بیاعتنایی و بیرغبتی او نسبت به شهوات زندگی و زخارف دنیایی، یکی از این عناصر است. علم آن بزرگوار، دانش وسیع او که همۀ مسلمین بر آن اتفاق کردهاند که بعد از نبی اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم کس دیگری غیر از امیرالمؤمنین از آن برخوردار نیست ـ که بسیاری از بزرگان مسلمین و همۀ شیعه بر این اتفاق دارند ـ یکی از این عناصر است.فداکاری آن بزرگوار در میدانهای مختلف، چه میدانهای نظامی، و چه میدانهای اخلاقی و سیاسی، یکی از این عناصر است. عبادت آن بزرگوار، یکی دیگر از این عناصر است. (70/1/16)
..وقتیکه عُبّاد عالم و زهّاد عالم را انسان مقایسه میکند با یکدیگر، بدون شک و تردید، امیرالمؤمنین، علیبنابیطالب، عابدترین عابدهاست. (52/7/24)
عدل و دادگری امیرالمؤمنین که پرچم برافراشتۀ شاخصی برای عدل اسلامی است، یکی دیگر از این عناصر است. رأفت آن بزرگوار نسبت به ضعیفان ـ اعم از فقرا، کودکان، غلامان و کنیزان، زنان، ازکارافتادگان ـ یک وادی عظیمی است، و یکی دیگر از ابعاد شخصیت امیرالمؤمنین است. پیشقدمی آن بزرگوار در همۀ کارهای خیر، که در تاریخ زندگی آن حضرت، انسان با آن برخورد میکند، یکی دیگر است. حکمت آن بزرگوار، فصاحت آن بزرگوار. شمارش رئوس این مطالب هم، بهآسانی ممکن نیست. و همۀ اینها در حد اعلاست.
قطب راوندی که از بزرگان علمای ما در قرن ششم است، دربارۀ زهد امیرالمؤمنین میگوید: وقتی کسی سخن علی علیهالسلاام را در باب زهد نگاه بکند و نداند که این سخن از علیبنابیطالب است، یعنی از کسی است که بر بخش عظیمی از دنیای آباد آن روز حکم میرانده است و آنهمه مسائل اجتماعی و سیاسی پیرامون او ریخته بوده، نداند که این حرف برای چنین کسی است، «لا یَشُکُّ اَنَّهُ کَلامُ مَن لا شُغُلَ لَهُ بِغَیرِ العِبادَةِ»[2] شک نمیکند که این سخن، سخن کسی است که در زندگی، هیچ کاری جز عبادت نداشته، «وَ لا حَظَّ لَهُ فی غَیرِ الزَّهادَةِ» و هیچ کاری جز زهد انجام نمیداده. این زهد امیرالمؤمنین است. تمام ابعاد شخصیت او همینطور در اوج است. بعد میگوید: «وَ هَذِهِ مِن مَناقِبِهِ العَجیبَةِ الَّتی جَمَعَ بِها بَینَ الاَضدادِ» این منقبت شگفتآور و عجیبی است که جمع بین اضداد کرده است. (70/1/16)
«هُوَ البَحرُ مِن اَیِّ النَّواحی اَتَیتَهُ»[3]؛ خیلی ابعاد عظیمی دارد این شخصیت، نمیشود جمعبندی [کرد و] دست مخاطب داد، که بگوییم امیرالمؤمنین این است. بله، میتوانیم از ابعاد مختلف وارد بشویم، بهقدر فهم خودمان و همت خودمان و بصیرت خودمان یک چیزی دربارۀ این بزرگوار عرض بکنیم. من فکر کردم، دیدم شاید صد صفت ـ که همین تعبیر «صد» را در بعضی از روایات بزرگان هم دیدم که آمده است ـ صد خصوصیت بشود در امیرالمؤمنین پیدا کرد؛ چه خصوصیات معنوی، مثل علم آن حضرت، تقوای آن حضرت، زهد آن حضرت، حلم آن حضرت، صبرِ آن حضرت، که خصال نفسانی اوست؛ چه خصوصیات رفتاری او، یک پدر، یک شوهر، یک شهروند، یک سرباز، یک فرمانده، یک حاکم. یا خصوصیات او در برخوردِ با مردم، یک انسان متواضع، یک عادل، یک تدبیرکنندۀ کارهای مردم، یک قاضی. صد صفت اینطوری شاید بشود برای امیرالمؤمنین شمرد که اگر این صد صفت را کسی بتواند با بیان جامعی، گویا و رسا بیان بکند، این، اجمالاً یک صورت نسبتاً کاملی از امیرالمؤمنین ارائه میدهد. منتها بهقدری دایرۀ این صفات وسیع و گسترده است که برای هرکدامی اقلاً یک کتاب باید نوشت.
حالا مثلاً فرض بفرمایید ایمان امیرالمؤمنین. امیرالمؤمنین یک انسان مؤمن بود؛ یعنی یک فکر، یک ایمان، یک عقیده در اعماق وجود او راسخ بود. خب، این یک کلمه است. با چه چیز مقایسه کنیم این ایمان را که عظمت ایمان امیرالمؤمنین معلوم بشود؟ خود او میفرماید: «لَو کُشِفَ الغِطاءُ مَا ازدَدتُ یَقیناً»[4] یعنی اگر پردۀ غیب برافتد و من غیب را، یعنی ذات مقدس باریتعالی را، فرشتگان را، بهشت را، جهنم را، همۀ آنچه را که ادیان از غیب و ملکوت این عالم بیان کردهاند، آنها را من با همین چشم ظاهری ببینم، یقین من از آنچه هست، بیشتر نخواهد شد. یعنی این یقین، مانند یقینِ کسی است که با چشمِ سر همهچیز را دیده است؛ این ایمان. که آن شاعر عرب[5] میگوید:
اگر ایمان همۀ خلایق را در یک کفه بگذارند و ایمان امیرالمؤمنین را در یک کفه، باز هموزنِ ایمانِ علی نخواهد شد؛ این ایمان. یا فرض بفرمایید سابقۀ اسلام که از اوان نوجوانی ایمان آورد به خدا، و این راه را پذیرفت، با همۀ وجود هم پیمود تا لحظۀ آخر، این خب، یک چیزی است که با یک کلمه نمیشود بیان کرد. (74/11/20)
قرنهاست همۀ کسانی که معرفتی به این ذات مقدس داشتهاند، از مسلمان و غیر مسلمان، دربارۀ امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام سخن گفتهاند و نوشتهاند، و هنوز هم مینویسند و میسرایند و میگویند. لکن آنچه گفته شده است، کافی نیست که بتواند شخصیت این اعجوبۀ عالم و نمونۀ قدرت کاملۀ الهی و کلمۀ تامّۀ پروردگار را، برای ما، با همۀ ابعاد روشن کند. (72/10/6) چون آن شخصیت، شخصیت قابل احاطۀ ذهنی و بیانی نیست؛ یعنی نمیشود با بیان، ابعاد نامتناهی آن شخصیت الهی را توصیف کرد. (70/1/16)
البته بیشتر این مشکل، از ناحیۀ ماست. ما هستیم که با ذهنهای کوچک، و اُنسگرفته با مقیاسهای مادی، قدرت آن را نداریم که شخصیتی را با آن ابعاد عظیم معنوی و روحی تصور کنیم. (72/10/6) ما خیلی از بزرگان را دیدیم، شناختیم، در کتابها خواندیم؛ بزرگانی که انسان وقتی آنها را درست تصور میکند، حقیقتاً درمقابلِ آنها احساس حقارت میکند. مثلاینکه انسان سر را بهطرف آسمان بلند کند، ماه را ببیند، زهره را ببیند، مشتری را ببیند، زُحل را ببیند، مریخ را ببیند. خب، چقدر این سیارهها بلندند! چقدر بزرگند! چقدر نورانیاند! ولی چشم نزدیکبین و ضعیف ما، نمیتواند بفهمد که این سیارهای که حالا اسمش مشتری است یا زهره است، با آن ستارهای که با ابزارهای فنی و تلسکوپهای قوی آن را دیدهاند ـ و میگویند که میلیونها سال نوری با ما فاصله دارد و یک کهکشان است ـ چقدر فاصله دارد. هر دو را چشم ما در آسمان، شبها میبیند؛ اما این کجا و آن کجا! ما اینقدر دور هستیم از عظمتها، که نمیتوانیم فرق امیرالمؤمنین را، با عُظَما و بزرگان و اکابری که در تاریخ، در اسلام، در کتابها، در عالم علم، در هر صحنه و عرصهای که تاریخ بشریّت سراغ دارد، درست تشخیص بدهیم. یک چیز عجیبی است امیرالمؤمنین!
اِشکال کار از اینجا شروع میشود که من و شما، که امروز شیعۀ علیبنابیطالب هستیم و باید به او اقتدا کنیم، اگر از ابعاد شخصیت او چیزی ندانیم، اِشکال در هویت ما بهوجود خواهد آمد. یکوقت کسی ادعایی ندارد، ولی ما ادعا داریم. میخواهیم علوی باشیم، میخواهیم جامعۀ ما، جامعۀ علوی باشد. ما شیعهها در درجۀ اول، و مسلمین غیر شیعه در درجۀ دوم، این مشکل را دارند. همۀ مسلمانها البته امیرالمؤمنین را قبول دارند؛ منتها شیعه با یک کیفیت دیگری، با یک عظمت دیگری این بزرگوار را میبیند و میشناسد. (74/11/20)
میتوان شبحی از آن شخصیت عظیم معنوی را، به برکت گفتههای کسانی که خودشان مثل امیرالمؤمنین بودهاند یا بالاتر از امیرالمؤمنین ـ که او وجود مقدس خاتمالانبیا، حضرت محمد مصطفی صلیاللهعلیهوآلهوسلم است ـ در ذهن تصویر کرد. در روایتی که از طرق غیر شیعه نقل شده است، دیدم که پیغمبر اکرم به جمعی از اصحابشان فرمودند، «بِسَنَدِهِ اِلَى رَسولِاللهِ صَلَواتُاللهِعَلَیهِ اَنَّهُ قالَ: مَن اَرادَ اَن یَنظُرَ اِلَی آدَمَ فی عِلمِهِ وَ اِلَی اِبراهیمَ فی حِلمِهِ وَ اِلَی موسَی فی هَیبَتِهِ وَ اِلَی عیسَی فی عِبادَتِهِ فَلیَنظُر اِلَی عَلِیِّبنِاَبیطالِبٍ عَلَیهِالسَّلام»[7] یعنی علم آدم که قرآن میگوید: «عَلَّمَ آدَمَ الاَسمآءَ کُلَّها» همۀ نشانهها و نامها و معارف آفرینش را، خدای متعال به حضرت آدم تعلیم داد، یا حلم ابراهیم که قرآن تعریف میکند: «اِنَّ اِبراهیمَ لَحَلیمٌ اَوَّاهٌ مُنیبٌ»[8] یا هیبت موسی که قدرت و عظمت فرعونی درمقابل آن هیچ و پوچ بود، یا عبادت عیسی که مظهر زهد و اخلاص و تعبّد درمقابل پروردگار بود ـ در بعضی از روایات دیگر، که باز از طرق غیر شیعه است، چیزهایی هم اضافه شده است به این، زهد یحییبنزکریا و ازاینقبیل نشانههای انبیا ـ همه در این انسان بزرگ و والایی که ما خود را دنبالهرو و شیعۀ او میدانیم، جمع شده است. این، تصویری از شخصیت آن بزرگوار را میتواند تا حدودی برای ما روشن کند. (72/10/6)
یک نکتهای در اینجا وجود دارد و آن این است که ما معمولاً وقتی شخصیتها را یا خصوصیات را بهصورت جمعبندیشده از دور نگاه میکنیم، آنها را ستایش میکنیم، [اما] وقتی نزدیک میشویم، پای عمل به میان میآید، پای پیروی به میان میآید، دچار مشکل میشویم. عیب کارِ آحاد بشر این است. اگر همان قدری که مردم دنیا به عدالت امیرالمؤمنین، به انصاف امیرالمؤمنین، به شجاعت امیرالمؤمنین، به طرفداری از مظلوم که در او بود، به طرفداری از حقیقت که در او بود، به ظلمستیزی که در او بود، همان اندازه که به این خصوصیات، مردم علاقه و محبت دارند، در مقام عمل نیز خود را به این خصوصیات نزدیک میکردند، ولو یک قدم، دنیا گلستان میشد. اما همین آدمها ـ یعنی همین امثال بنده؛ آدمهایی که اینطور از دور ستایش میکنیم امیرالمؤمنین را ـ اگر جایی در زندگی معمولی خودمان، در قضاوت معمولی خودمان، به یکی از همین کارهایی که ستایش میکنیم از امیرالمؤمنین؛ از کسی که میخواهد راه امیرالمؤمنین را برود، برخورد بکنیم، معلوم نیست که دیگر آنقدر ستایش کنیم؛ در دل برمیآشوبیم؛ با او مقابله میکنیم. اگر خداینکرده شقاوت بر ما غلبه داشته باشد، به روی او شمشیر هم میکشیم! عیب کار اینجاست.
لذا جا دارد ما همان قدری که از جمعبندیشدۀ خصال امیرالمؤمنین سخن میگوییم، از ریزِ خصوصیات آن بزرگوار هم مطّلع بشویم. خب، این امیرالمؤمنین که میگوییم عادل بود، عدل او چگونه بود؟ خب، این عدلی که اینقدر تعریف دارد، این عدل در مقام عمل چگونه بود؟ سعی کنیم در قدم بعد خودمان را در مقام عمل، نزدیک کنیم به او. این درست است؛ این مایۀ تکامل است. لذا شما در بعضی از روایات[9] شنیدهاید کسانی به ائمه علیهمالسلام عرض میکردند ما شیعیان شما هستیم ـ کمااینکه به خود امیرالمؤمنین هم طبق یک روایتی، کسانی آمدند گفتند ـ ائمه در جواب اینها استنکار[10] میکردند: شما کجایتان به دوستان ما و پیروان ما شبیه است؟ این خصلت را دارید؟ این خصوصیت را دارید؟ این رفتار را دارید؟ این گفتار را دارید؟ یعنی از ما مطالبۀ عمل میکنند؛ عمل هم تابع اعتقاد است. (78/10/10)
آن بزرگوار دو جور مناقب و فضایل دارد. یک نوع آن فضایل و مناقبی است که به مَکانت و مقام معنوی و ملکوتی امیرالمؤمنین اشاره دارد. مقامات آن بزرگوار، در بهشت، در قیامت، در آسمانها، در میزان ملائک و فرشتگان و مقرّبین، یک دسته اینهاست. یک دسته از مناقب آن بزرگوار هم، آن چیزهایی است که در اعمال و گفتار او، و نقشهای زندگی او، و جهاد او، و زحماتی که آن بزرگوار در طول عمر کشیده است، و معاملۀ او با دنیا، معاملۀ او با مردم، معاملۀ او با دوستان، با ضعیفان، با مستضعفان، و با گردنکشان؛ در این چیزهاست. این دستۀ دوم از مناقب هم مرتبط است با همان دستۀ اول، یعنی علت مهم مناقب معنوی آن بزرگوار، همین اعمال و رفتار آن بزرگوار است، البته طینت و ذات هم در جای خود مؤثر است. هر دو دسته، روایات زیادی دارد. من اول عرض کنم که آنچه راجعبه امیرالمؤمنین از فضایل و مناقب گفته میشود، مخصوص شیعیان نیست؛ اینطور نیست که فقط شیعه آنها را روایت کند یا شیعه از آنها لذت ببرد؛ بلکه همۀ مسلمین، بهجز یک عدۀ انگشتشمار معدودی ـ که معلوم هم نیست امروز از آنها اثری باقی باشد و کسی از آنها وجود داشته باشد؛ یعنی نواصب و خوارج[11] ـ دوستدار امیرالمؤمنینند.
خیلی از این فضایل و مناقب را غیر شیعه در کتابهایشان نقل کردهاند، که من حالا بعضی را عرض میکنم. بسیاری از مسلمین، به اهلبیت مکرّم پیغمبر و به آن بزرگوار بهطور خاص، ارادت و علاقه و شیفتگی دارند. یک روایت، این روایتی است که نویسندۀ معروف شافعی، ابنمَغازلی[12]، در کتاب خود نقل کرده است. که راوی این حدیث، غیر شیعه است. از اَنَسبنمالک نقل میکند که پیغمبر فرمودند: «اِنَّ عَلِیَّ بنَ اَبی طالِبٍ یُضِیءُ لِاَهلِ الجَنَّةِ کَما یَزهَرُ کوکَبُ الصُّبحِ لِاَهلِ الدُّنیا» یعنی در بهشت، مردمِ بهشت، وجود علیبنابیطالب امیرالمؤمنین علیهالسلام را آنچنان درخشان میبینند که مردم دنیا، ستارۀ صبح[13] را آنچنان درخشنده میدیدند؛ یعنی نور آن بزرگوار، در بهشت هم بر انوار دیگر غلبه دارد.
یک روایت دیگر را، همین نویسندۀ سُنّی، نقل میکند از عمار یاسر، که گفت: «قالَ رَسولُاللهِ لِعَلِیٍّ اِنَّ اللهَ زَیَّنَکَ بِزینَةٍ لَمْ یُزَیِّنِ العِبادَ بِشَیْءٍ اَحَبَّ اِلَی اللهِ مِنها وَ لا اَبلَغَ عِندَهُ مِنها»[14] یعنی پیغمبر به علی فرمود: ای علی! خدای متعال تو را به زینتی آرایش داد که هیچ بندهای از بندگان خود را به زینتی بهتر و محبوبتر از آن، آرایش نداده است، «اَلزُّهدِ فِی الدُّنیا» آن زینت زهد و بیرغبتی به دنیاست؛ بیرغبتی به این ظواهر فریبندهای که انسان از آنها لذت میبرد. دنیا، معنایش آبادکردن دنیا نیست، اینکه دنیا را آباد کنند، زمین را با زینتهای الهی مزیّن بکنند، بندگان خدا را برخوردار بکنند؛ امیرالمؤمنین پیشتاز این راه بود. دنیا یعنی اینکه من و شما از آنچه که در زمین هست، برای حظّ نفس و لذت خودمان، مدام فراهم بیاوریم و التذاذ ببریم؛ در خوراک و در پوشاک و در مرکب و در شهوات جنسی. این، آن دنیایی است که در روایات هست. البته مقداری از این مُجاز است، شاید ممدوح است؛ اما زیادهروی در این، همان دنیای بد و خبیثی است که ما را از آن باز داشتهاند. پس زهد در دنیا، آن زینت علیبنابیطالب است. بعد فرمود: «وَ جَعَلَ الدُّنیا لا تَنالُ مِنکَ شَیئاً» خداوند طوری قرار داده است که این دنیا، از تو هیچچیز نخواهد برد.
یک روایت دیگر، این روایت موفّق خوارزمی[15] حنفی است که او هم از نویسندگان سنّی است، کتابی دارد در مناقب. او این روایت را نقل میکند که پیغمبر به امیرالمؤمنین فرمود: «یا عَلِیُّ» ـ این روایتها دل دوستداران آن بزرگوار را روشن میکند تا آماده بشویم برای اینکه دنبالهرو این شخصیت عظیم باشیم، عملاً، نهفقط اِسماً ـ «اِنّی سَاَلتُ رَبّی فیکَ خَمسَ خِصالٍ فَاَعطانی»[16] من از خدای متعال پنج چیز در رابطۀ با تو خواستم و خدا هر پنج چیز را به من داده و قبول کرده. اول این است: «اَمّا اَوَّلُهُنَّ فَسَاَلتُ رَبّی اَن تَنشَقَّ عَنّی الاَرضُ وَ اَنفُضَ التُّرابَ عَن رَأسی وَ اَنتَ مَعی» خواستم که در قیامت وقتی محشور میشوم، از خاک برمیخیزم، تو در کنار من باشی؛ «فَاَعطانی» خدا این را قبول کرد و به من داد. «وَ اَمَّا الثّانِیَةُ فَسَاَلتُ رَبّی اَن یوقِفَنی عِندَ کِفَّةِ المیزانِ وَ اَنتَ مَعی» از خدا خواستم که در هنگامیکه اعمال خلایق را در میزان الهی میسنجند ـ که این میزان در قرآن اسمش آمده است ـ که من آنجا ایستادهام، تو هم در کنار من باشی. خدا این را هم قبول کرد و به من عطا کرد این خواسته را. «وَ اَمَّا الثّالِثَةُ فَسَاَلتُ رَبّی اَن یَجعَلَکَ حامِلَ لِوائی وَ هُوَ لِواءُ اللهِ الاَکبَرُ تَحتَهُ المُفلِحونَ الفائِزونَ فِی الجَنَّةِ فَاَعطانی» از خدا خواستم که آن لوایی را که بزرگترین لوای الهی است در قیامت، بسپارد به دست تو. معلوم میشود در قیامت عَلَمهایی هست، زیر هر عَلمی عدهای از خلایق جمع شدهاند، این عَلم، عَلمِ «اَلمُفْلِحونَ الفائِزونَ فِی الجَنَّةِ» است، کسانی که به بهشت سرافراز و کامیاب شدند و خلایق زیر این عَلَم جمعند. پیغمبر طبق این روایت به امیرالمؤمنین میفرماید که از خدا خواستم که این پرچم را در قیامت خدا بسپارد به دست تو، «فَاَعطانی» این را هم خدا قبول فرمود. «وَ اَمَّا الرّابِعَةُ فَسَاَلتُ رَبّی اَن تَسقِیَ اُمَّتی مِن حَوضی فَاَعطانی» از خدا خواستم که ساقی حوض کوثر تو باشی در قیامت، خدا این را قبول کرد. «وَ اَمَّا الخامِسَةُ فَسَاَلتُ رَبّی اَن یَجعَلَکَ قائِدَ اُمَّتی اِلَی الجَنَّةِ فَاَعطانی» از خدا خواستم که در قیامت، پیشرو امت من به بهشت، تو باشی؛ تو جلو باشی و امت من پشت سرِ تو بهطرف بهشت، این را هم خدا قبول کرد. بعد فرمود طبق این روایت: «فَالحَمدُلِلهِ الَّذی مَنَّ عَلَیَّ بِذٰلِکَ» پیغمبر از اینکه این مقامات معنوی را خدا به علیبنابیطالب علیهالسلام داده است، خدا را سپاسگزاری میکند. واقعاً هیچ مقامی به بلندی این مقام نیست.
یک روایت دیگر را باز [نقل کنم] ـ که این روایت را میگویند از اسناد متواتره روایت شده است؛ یعنی همه روایت کردهاند این را، از طرق مختلفی؛ من البته از «بحار» نقل میکنم این را ـ از ابوهریره، «عَن مُعاذِبنِجَبَل» که او از پیغمبر نقل میکند که پیغمبر فرمود: «اَلنَّظَرُ اِلَی وَجهِ عَلِیّبنِاَبیطالِبٍ عِبادَةٌ»[17] نگاهکردن به علیبنابیطالب عبادت است. خب، چرا؟ چون یک عنصر معنوی است، چون یک بندۀ خالص خداست. چون نگاه به او، انسان را به خدا نزدیک میکند، جزو «مَن یُذَکِّرُکُمُ اللهَ رُؤیَتُهُ»[18]بهحساب میآید. وَجهش معلوم است، چون او معنوی است، لذا نگاهکردن به او که از مظاهر عبودیت درمقابل پروردگار است، نوعی عبودیت است. بعد، مرحوم علامۀ عالیمقامِ مجلسی رضواناللهتعالیعلیه نقل میکند از ابناَثیر جَزَری[19] در «اَلنَّهایة»؛ که او این حدیث را نقل کرده، بعد بیان کرده است که چرا نگاهکردن به علیبنابیطالب عبادت است. میگوید او گفته است که «اَنَّ عَلِیّاً کانَ اِذا بَرَزَ قالَ النّاسُ لااِلهَ اِلَّا اللهُ ما اَشرَفَ هذَا الفَتیَ» وقتی علیبنابیطالب درمقابل مردم ظاهر میشد، مردم او را که میدیدند، میگفتند: لاالهالّالله، چقدر شریف است این جوان! «لااِلهَ اِلَّا اللّٰهُ ما اَکرَمَ هذَا الفَتَی» لاالهالّالله، چقدر کریم و بزرگوار است این جوان! «لا اِلهَ اِلَّا اللهُ ما اَعلَمُ هذَا الفَتَى» چقدر دانشمند است این جوان! «لااِلهَ اِلَّا اللهُ ما اَشجَعَ هَذَا الْفَتَى» چقدر شجاع است این جوان! خلاصه ـ این را ابناثیر میگوید ـ وقتیکه نگاه میکردند به علیبنابیطالب، ازبس صفات او برجسته بود، مکرر در مکرر ذکر خدا میکردند، «لاِلهَ اِلَّا اللهُ ما اَشجَعَ»، «لا اِلهَ اِلَّا اللّٰهُ...».». ازاینجهت، نگاهکردن به او عبادت است.
مجلسی قبول ندارند این بیان را، میگوید این آقا، ابناثیر، خواست یک فضیلت را از علیبنابیطالب سلب کند؛ که خودِ نگاهکردن به او، بهخاطر خودِ علیبنابیطالب، عبادت باشد. این را خواست سلب کند، [اما] چند فضیلت دیگر را، مِن حَیثُ لا یَشعُر[20] برای علیبنابیطالب اثبات کرد.
خب، حالا بهتدریج وارد آن مناقب نوع دوم بشویم که برای من و شما باید درس باشد. نمیشود ما ادعای تشیّع کنیم و خود را از مختصّین به علیبنابیطالب بدانیم، اما در عمل، از اعمال و رفتار علیبنابیطالب در ما چیزی نباشد. این اعمالی که طبق این روایات از امیرالمؤمنین نقل شده است، برای همۀ ما حجت است، برای همۀ ما معیار است. همه، مسئولین کشور، آحاد مردم، افرادی که پولدارند، افرادی که فقیر هستند، افرادی که دارای عِلمند، افرادی که در صحنههای رزمند، همه و همه باید از این رفتار و کردار امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام درس بگیرند. یعنی یک وجود چندینجانبه است و در هر جانب، حجت خداست بر مردم؛ یعنی نمایشگر راه خداست برای کسانی که میخواهند راه خدا را بروند.
این روایت هم باز از منابع اهل سنت نقل شده است،[21] از اَنَسبنمالک؛ که امیرالمؤمنین را آوردند با شصتوچند جراحت ـ از جنگ احد بوده ظاهراً ـ امیرالمؤمنین افتاد در خانه. شصتوچند جراحت در جنگ، شوخی نیست! پیغمبر، امّسُلَیم و امّعَطیه را که دو زن جراح یا پرستار بودند، مأمور کرد که به آن بزرگوار برسند و تداوی[22] کنند. آنها گفتند که خائفیم بر این پیکر، اینطور که ما میبینیم، یعنی احتمال دارد که این قابل مداوا نباشد. خود نبی اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم و مؤمنین، میآمدند مرتب عیادت میکردند از این بزرگوار و میرفتند. راوی میگوید: «هُوَ قَرحَةٌ واحِدَةٌ» سرتاپایش کأنّه یک جراحت بود. بدن مبارک او از سرتاپا پُر بود از جراحت. بعد پیغمبر با دستش مسح میکرد روی این جراحات را، و از طریق معجزه این بزرگوار را خوب کرد. پیغمبر مسح میکردند و جراحتها یکبهیک خوب میشد؛ یعنی به طریق عادی ممکن نبود، اینقدر حال آن حضرت سخت بود. بعد «فَقالَ عَلِيٌّ» ـ این تکه مورد نظر من است ـ «فَقالَ عَلِیٌّ» حالا کسی که در جبهه، آن فداکاری را کرده، چندین مرتبه با شمشیر خود، بلا را به ظاهر از جان پیغمبر دور کرده است، لشکر را که فراری شده بودند، با مقاومت خود برگردانده؛ یعنی یکتنه، کار هزار نفر یا هزاران نفر را انجام داده، بعد هم اینهمه جراحت دیده، حالا هم مسلمانها دستهدسته دارند میآیند عیادتش و میروند؛ پیغمبر میآید و اینقدر محبت میکند. اینجا جای غرور است، لغزشگاه در اینجا برای امثال ما آدمها، آن غروری است که برایمان پیدا بشود؛ این لطف پیغمبر، آن محبت مؤمنین، آن کار درخشانی که کردم، این شفای مرض. حالا ببینید این انسان در این نقطهای که محل شدید لغزش غرور است، برخوردش چیست؟ «فَقالَ عَلِیٌّ الحَمدُ لِلّهِ الَّذی جَعَلَنی لَمِ اَفِرَّ وَ لَمِ اُوَلِّ الدُّبُرَ» نگفت من ایستادگی کردم، گفت خدا را شکر میکنم که کاری کرد که من فرار نکنم! خدا را شکر میکنم کاری کرد که من پشت به دشمن نکنم.
ببینید؛ این روحیه، آن روحیۀ برجستهای است که ما باید یاد بگیریم. اگر کار برجستهای در خودمان سراغ داریم، خودمان را شکر نگوییم، ما چه کسی هستیم؟! ما چهکاره هستیم! خدا را شکر بگوییم. آنوقت: «فَشَکَرَ اللهُ تَعالَی لَهُ ذٰلِکَ فی مَوضِعَینِ مِنَ القُرآنِ» در دو جای قرآن، خدای متعال از این عملِ امیرالمؤمنین طبق این روایت شکرگزاری کرد، «وَ هُو قَولُه تَعالی: وَ سَیَجزِی اللهُ الشّاکِرینَ * وَ سَنَجزِی الشّاکِریَ»[23]. این روایت است. این در عملِ فیمابین خودش و خدا، و کوبیدن پتک بر روی آن پیل مستی که در وجود ماست و نامش نفس ماست که سر بلند میکند، مثل یک پیلبان زرنگی، باید دائم با چکش بر سر آن بکوبی؛ واِلّ سر برمیدارد و رَم میکند و دیگر قابل کنترل نیست. (71/1/7)
روایتی که انتخاب کردم بخوانم، در ارشاد مفید[24] است. البته من متن حدیث را از کتاب چهل حدیث امام بزرگوارمان ـ که بسیار کتاب خوبی است ـ نقل میکنم؛ لیکن تطبیق هم دادم با ارشاد. روایت را شیخ مفید نقل میکند. راوی میگوید که ما در خدمت امام صادق علیهالصلاةوالسلام بودیم، صحبت امیرالمؤمنین شد. «فَاَطراهُ وَ مَدَحَهُ بِما هُوَ اَهلُهُ» امام صادق زبان به ستایش امیرالمؤمنین گشود و آنچنانکه مناسب او بود، امیرالمؤمنین را مدح کرد. از جملۀ چیزهایی که گفت که این راوی یادش مانده و مثلاً در همان مجلس یا بیرون آن مجلس نوشته است، چند تا خصوصیت است. من نگاه کردم، دیدم هرکدام از این فِقرههایی که در این حدیث به آن تکیه شده است، تقریباً به یک بُعد از زندگی امیرالمؤمنین اشاره میکند؛ به زهد آن بزرگوار، عبادت آن بزرگوار و خصوصیاتی که میخوانیم اینها را. امام صادق که در مقام تعریف از امیرالمؤمنین دارد حرف میزند؛ طبق این روایت، در اولین جمله فرمود: «وَ اللهِ ما اَکَلَ عَلِیُّبنُاَبیطالِبٍ مِنَ الدُّنیا حَراماً قَطُّ حَتیَّ مَضیَ لِسَبیلِهِ»[25] یک لقمۀ حرام تا آخر عمر، امیرالمؤمنین بر دهان نگذاشت؛ این مطلب اول. اجتناب از حرام، اجتناب از مال حرام، از دستاورد حرام. البته مراد، حرام واقعی است؛ نه آن حرامی که حالا برای آن بزرگوار حکمش هم مُنَجَّز[26] شده باشد؛ یعنی مُشتَبِه را هم به خود نزدیک نکرد. یکی از خصوصیات این بزرگوار این بود؛ این خیلی مهم است.
اینها را ببینید؛ بهعنوان دستورالعمل و سرمشق در عمل، و بالاتر از آن در فکر. حالا بعد عرض میکنم، امام صادق و امام باقر و امام سجاد هم اعتراف میکنند که ما اینطوری نمیتوانیم زندگی کنیم! حالا نوبت به امثال بنده که میرسد، خب، واویلاست! بحث سرِ این نیست که من یا شما بخواهیم اینطور زندگی کنیم؛ نه! آن زندگی، قله است، قله را دارد نشان میدهد. معنای نشاندادن قله این است که همه باید به این سمت حرکت کنند. البته، چه کسی هست که برسد به آن بالا؟ در همین حدیث، میخوانیم که امام سجاد هم فرمود: من قادر نیستم اینطور زندگی کنم!
حالا علی را میخواهیم بشناسیم. این یک. «وَ ما عُرِضَ لَهُ اَمرانِ قَطُّ هُما لِلّهِ رِضًی اِلّا اَخَذَ بِاَشَدِّهِما عَلَیهِ فی دینِهِ» یعنی هروقت دو کار درمقابل امیرالمؤمنین قرار گرفت، دو انتخاب، که هر دو مورد رضای خدا بود ـ نهاینکه یکی حرام باشد، یکی حلال باشد؛ نه، هر دو حلال، هر دو عبادت مثلاً ـ هروقت چنین اتفاقی افتاد، علی آن یکی را که برای بدن او سختتر بود، آن را انتخاب میکرد؛ اگر دو غذای حلال بود، آن پستتر را؛ اگر دو لباس جایز بود، آن پستتر را؛ اگر دو کار جایز بود، آن سختتر را. ببینید؛ صحبت یک گویندۀ معمولی نیست که حرف بزند؛ طبق این حدیث، امام صادق است که دارد میگوید؛..ببینید چقدر این مهم است؛ این سختگیری بر خود در زندگی دنیا، در تمتعات دنیوی.
جملۀ بعدی «وَ ما نَزَلَت بِرَسولِاللهِ صَلَّیاللهُعَلَیهِوَآلِهِ نازِلَةٌ قَطُّ اِلّا دَعاهُ فَقَدَّمَهُ ثِقَةً بِهِ» هروقت یک مسئلۀ مهمی برای پیغمبر پیش میآمد، پیغمبر او را صدا میکرد، میانداخت جلو. بهخاطرِ اینکه به او اعتماد داشت، میدانست که او اولاً خوب عمل میکند؛ ثانیاً از کار سخت سرپیچی ندارد؛ ثالثاً آمادۀ مجاهدت در راه خداست. مثلاً فرض کنید لیلةالمبیت، آن شبی که مخفیانه پیغمبر از مکه به مدینه آمد، یک نفر باید آنجا در آن رختخواب میخوابید. پیغمبر علی را انداخت جلو. در جنگها، امیرالمؤمنین را میفرستاد جلو. در کارهای مهم ـ هر مسئلۀ اساسی و مهمی که پیش میآمد ـ علی را میانداخت جلو: «ثِقَةً بِهِ» چون میدانست، اطمینان داشت که عمل میکند، برنمیگردد؛ پایش نمیلرزد و خوب عمل خواهد کرد. اینهم آمادگی قبول مشکلات و خطرها در امیرالمؤمنین.
بعد فرمود: «وَ ما اَطاقَ عَمَلَ رَسولِاللهِ مِن هَذِهِ الاُمَّةِ غَیرُهُ» هیچکسی از این امت، طاقت این را نداشت که مثل پیغمبر عمل کند، مگر او. او بود که دنبال پیغمبر در همهجا میرفت. هیچکس دیگر نمیتوانست بهدنبال پیغمبر و پا جای پای پیغمبر حرکت کند. حالا «اِن کانَ لَیَعمَلُ عَمَلَ رَجُلٍ کانَ وَجهُهُ بَینَ الجَنَّةِ وَ النّارِ» با همۀ این کارهای بزرگ و خداپسند و مؤمنانه، رفتار او، رفتار یک انسانِ بینِ خوف و رجا بود. ترسناک بود از خدا، کأنّه او را بین بهشت و جهنم قرار دادهاند. در یکطرف بهشت را میبیند، در یکطرف جهنم را میبیند. «یَرجو ثَوابَ هَذِهِ وَ یَخافُ عِقابَ هَذِهِ»، خلاصۀ این جمله این است که به اینهمه مجاهدت، به اینهمه انفاق، به اینهمه عبادت، مغرور نمیشد. ما حالا دو رکعت نافله که بخوانیم و چند جمله دعا که بخوانیم، دو قطره اشک اگر بریزیم، فوراً مغرور میشویم که بله! دیگر: «این منم طاووس عِلّیّین شده»[27]! امیرالمؤمنین با این انبوه عمل صالح، مغرور نمیشد.
البته اینکه چرا شخصی مثل امیرالمؤمنین، مثل پیغمبر، مثل امام سجاد ـ که خدا اصلاً بهشت را برای خاطر اینطور انسانها آفریده ـ باز از آتش جهنم میترسند و به خدا پناه میبرند، این خودش یک بحث جداگانهای دارد. ما کوچکیم؛ ما دیدمان قاصر است؛ ما نزدیکبینیم؛ ما عظمت الهی را نمیفهمیم؛ مثل یک بچۀ کوچکی، بچۀ غیر ممیّزی که درمقابل یک شخص عظیمِ علمی بازی میکند؛ میآید و میرود و اصلاً عین خیالش هم نیست؛ چون نمیشناسد که این شخص کیست؛ شما که پدر او هستید، عقلت صد برابر اوست، درمقابل آن شخصیت خضوع میکنید؛ او اصلاً نمیفهمد. ما درمقابل خدای متعال وضعیتمان این است. ما مثل بچهها، مثل آدمهای غافل، مثل آدمهای مست، نمیفهمیم عظمت الهی را؛ آنکسانیکه از مرحلۀ علم، به مرحلۀ ایمان رسیدند؛ از مرحلۀ ایمان، به مرحلۀ شهود رسیدند؛ از مرحلۀ شهود، به مرحلۀ فناءِفیالله رسیدند؛ آنها هستند که عظمت الهی در چشمهایشان آنچنان جلوه میکند که هر عمل صالحی از آنها سربزند، به نظرشان نمیآید؛ میگویند اصلاً ما کاری نکردهایم. همیشه بدهکار ذات مقدس احدیتند. این امیرالمؤمنین است.
«وَ لَقَد اَعتَقَ مِن مالِهِ اَلفَ مَملوکٍ» هزار غلام را که از مال شخصی خود خریده بود،بهتدریج آزاد کرد؛ یعنی دائم غلام میخرید، کنیز میخرید، آزاد میکرد. بردهها را میخرید که آزاد کند. «فی طَلَبِ وَجهِ اللهِ وَ النَّجاةِ مِنَ النّارِ» برای اینکه رضای خدا را جلب کند و از آتش جهنم خود را دور کند. «**مِمَّا»** کَدَّ بِیَدَیهِ وَ رَشَحَ مِنهُ جَبینُهُ» این پولهایی که میداد، این بردهها را میخرید، آزاد میکرد، پولهایی نبود که مفت گیرش آمده باشد، امام صادق طبق این روایت میگوید: «مِمَّا کَدَّ بِیَدَیهِ وَ رَشَحَ مِنهُ جَبِینُهُ» با کدّ یمین و عرق جبین[28]. با کار سخت پول بهدست آورده بود، چه در زمان پیغمبر؛ چه در زمان فترت، بیستوپنج سال؛ چه در زمان خلافت، که در زمان خلافت هم از بعضی از آثار فهمیده میشود که امیرالمؤمنین کار میکرد. حالا در آن بیستوپنج سال که خب کار میکرد، مزرعه آباد میکرد، قنات میکَند، با جسم خودش کار میکرد و پول درمیآورد و این پولها را در راه خدا انفاق میکرد. ازجمله مرتب برده میخرید و آزاد میکرد؛ هزار برده را اینطور خرید و آزاد کرد.
«وَ اِن کانَ لَیقوتُ اَهلَهُ بِالزَّیتِ وَ الخَلِّ وَ العَجوَةِ» غذای معمولی خانۀ امیرالمؤمنین اینها بود: زیتون، سرکه، خرمای متوسط، پایین؛ حالا در عرف جامعۀ ما، مثلاً فرض کنید که نان و ماست، یا نان و پنیر است. (78/10/10)
در یک روایت دیگر که از طرق عامه[29] نقل شده است، تاریخ بَلاذُری و کتاب فضایل احمد این را نقل کردهاند، در انفاق امیرالمؤمنین است، «کانَت غَلَّةُ عَلِیّ اَربَعینَ اَلفَ دینارٍ»؛[30] ظاهراً برای دوران بیستوپنجساله است که آن بزرگوار فراغت بیشتری داشت، به آبادکردن مِلک و چاه و این کارها میپرداختند و زمین زیادی را آن حضرت بهدست خودش آباد کرده بود. که در یک روایت دارد: «مِمَّا مَجِلَت یَداهُ وَ عَرِقَ جَبینُهُ»[31] یعنی این نبود که حضرت کارگر بگیرد و آنها بکَنند؛ نه، خودش با بازوی خودش کلنگ را برمیداشت و چاه میکند و زمین را آباد میکرد. و خب، درآمد زیادی هم داشت. در اطراف مدینه زمینهای حاصلخیزی بود. در یک سال، چهلهزار دینار درآمد مِلکیِ حضرت بود که گندم و خرما و از این چیزها، کِشته بود و برداشته بود. چهلهزار دینار درآمد یک سال بود! «فَجَعَلَها صَدَقَةً» این چهلهزار دینار درآمدِ یک سال خود، همهاش را صدقه داد ـ درست حرف را در ذهن خودتان مزمزه کنید ـ تمام درآمد سالش را صدقه داد امیرالمؤمنین! پول دیگری هم نداشت که خیال کنیم حالا زندگی را از آن طریق خواهد گذراند. دنبالهاش این است: «وَ اَنَّهُ باعَ سَیفَهُ» همان روزی که صدقه داد این اموال را، آمد بازار، شمشیرش را در معرض بیع گذاشت که بفروشد. گفتند یا امیرالمؤمنین! شما امروز چهلهزار دینار پول داشتی یا جنس داشتی و صدقه دادی! حالا شمشیرت را میفروشی؟ فرمود ـ طبق این روایت ـ «وَ قالَ لَو کانَ عِندی عَشاءٌ ما بِعتُهُ» اگر شام شب داشتم، شمشیرم را نمیفروختم! اینها افسانه نیست؛ اینها واقعیات است! این برای این است که من و شما درس بگیریم. (71/1/7)
[امام صادق در ادامه میفرمایند:] «وَ ما کانَ لِباسُهُ اِلَّا الکَرابیسَ» لباس معمولیاش کرباس[32]بود. «اِذا فَضَلَ شَیْءٌ عَن یَدِهِ مِن کُمِّهِ دَعا بِالجَلَمِ فَقَصَّهُ» اگر آستینش یک مقداری بلند بود، قیچی میخواست آستین بلند را میبرید؛ یعنی حتی به زیادی آستین برای خودش راضی نمیشد. میگفت این زیادی است؛ این پارچه را یکجایی مصرف کنند، به کاری بزنند! آن روز پارچه هم خیلی کم بود، مردم مشکلاتی در زمینۀ پوشش داشتند؛ این بود که میتوانست یک تکه پارچۀ کرباس هم مثلاً به یک دردی بخورد.
خب، بعد که اینها را مطرح میکند، بعد راجعبه عبادت حضرت در همین روایت فرمود: «وَ ما اَشبَهَهُ مِن وُلدِهِ وَ لا اَهلِ بَیتِهِ اَحَدٌ اَقرَبُ شَبهَاً بِهِ فی لِباسِهِ وَ فِقهِهِ مِن عَلِیّبنِالحُسَینِ عَلَیهِمَاالسَّلام». در تمام اهلبیتمان ـ اهلبیت پیغمبر و اولاد پیغمبر ـ ازلحاظ این رفتارها و این زهد و عبادت، هیچکس از علیبنالحسین شبیهتر نبود به امیرالمؤمنین؛ امام سجاد، از همه شبیهتر بود. و امام صادق فصلی در باب عبادت امام سجاد ذکر میکند؛ ازجمله میفرمایند: «وَ لَقَد دَخَلَ اَبوجَعفَرٍ» پدرم حضرت ابیجعفر باقر یک روز رفت پیش پدرش، وارد اتاق امام سجاد شد، «فَاِذا هُوَ قَدْ بَلَغَ مِنَ العِبادَةِ ما لَمْ یَبلُغهُ اَحَدٌ» نگاه کرد، دید حالی پیدا کرده پدرش از عبادت، که هیچکس به این حال نرسیده است. شرح میدهند رنگش از بیخوابی زرد شده، چشمهایش از گریه درهم شده، پاهایش ورم کرده،چه شده، چه شده؛ اینها را امام باقر در پدر بزرگوارش مشاهده کرد، دلش سوخت. «قالَ اَبوجَعفَرٍ عَلَیهِالسَّلام» ـ حضرت صادق از پدرشان امام باقر نقل میکنند، میگویند که ـ حضرت امام باقر گفت: «فَلَم اَملِک حینَ رَاَیتُهُ بِتِلکَ الحالِ البُکاءَ» وقتی وارد اتاق پدرم شدم، او را به این حال دیدم، نتوانستم خودداری کنم، بنا کردم زارزار گریهکردن از این حالت امام سجاد، «فَبَکیتُ رَحمَةً لَهُ» دلم سوخت به حالش و گریه کردم.
امام سجاد در حال فکر بود ـ تفکر هم یک عبادتی است ـ مشغول فکرکردن بود، به فراست دانست که پسرش امام باقر چرا گریه میکند، خواست یک درس عملی به او بدهد، سرش را بلند کرد: «قالَ یا بُنَیَّ اَعطِنی بَعضَ تِلکَ الصُّحُفِ الَّتی فیها عِبادَةُ عَلِیِّبنِاَبیطالِبٍ» در آن کاغذهای ما بگرد، آن کاغذی که در آن ـ یا آن دفتری که در آن ـ عبادت علیبنابیطالب شرح داده شده، آن را بیاور. ظاهراً از دوران امام علیبنابیطالب علیهالسلام نوشتهها و کتابهایی در باب قضاوتهای آن حضرت، در باب زندگی آن حضرت، احادیث آن حضرت، در اختیار ائمه بوده. از مجموع روایات دیگر، اینطور آدم میفهمد که از آن استفاده میکردند در موارد گوناگونی. اینجا هم حضرت به پسرش فرمود ـ به امام باقر ـ آن نوشتهای را که مربوط به عبادت علیبنابیطالب است، بردار بیاور. امام باقر میفرماید: «فَاَعطَیتُهُ» رفتم آوردم آن را دادم به پدرم. «فَقَرَاَ فیها شَیئاً یَسیراً ثُمَّ ترکَها مِن یَدِهِ تَضَجُّراً» یک مقداری نگاه کرد به این نوشته ـ اینها درس است؛ امام سجاد دارد هم به امام باقر درس میدهد، هم به امام صادق درس میدهد، هم به من و شما درس میدهد ـ یک مقداری نگاه کرد در این کاغذی یا کتابی که شرح عبادتهای امیرالمؤمنین در آن بود، بعد «ثُمَّ تَرَکَها مِن یَدِهِ تَضَجُّراً» با حال ملالت آن را گذاشت زمین، «وَ قالَ مَن یَقوَی عَلَی عِبادَةِ عَلِیٍّ عَلَیهِالسَّلام» فرمود چه کسی میتواند مثل علیبنابیطالب عبادت کند؟
ببینید! علی را بشناسید. امام سجاد آنقدر عبادت میکند که امام باقر دلش به حال او میسوزد؛ نه مثل من و شما، ماها که کمتر از اینها هم به چشممان بزرگ میآید، اما امام باقر خودش هم امام است، خودش هم دارای آن مقامات عالی است، او با همۀ این مقامات عالی، از عبادت علیبنالحسین دلتنگ میشود و دلش میسوزد و نمیتواند خودش را نگه دارد، بیاختیار زارزار گریه میکند. اینطور عبادتی علیبنالحسین دارد. آنوقت علیبنالحسینِ با این عبادت میگوید: «مَن یَقوَی عَلیَ عِبادَةِ عَلِیٍّ» چه کسی میتواند مثل علی عبادت کند؟ یعنی بین خودش و علی یک فاصلۀ طولانی میبیند.
این است آقاجان! علیبنابیطالب این است. علی که من و شما عاشق او هستیم، دنیا عاشق اوست، مسیحی، عاشقانه برایش کتاب مینویسد، آدمی که به مبانی دینی هم عملاً خیلی پایبند نیست، دربارۀ او زبان به ستایش باز میکند، خب، چرا این علی را شما از دور نگاه میکنید؟ برو نزدیک. این قلۀ دماوند را هرکس از دور نگاه کند، میگوید بهبه، عجب چیزی است! خب، برو یکقدری از این پیچوخمها برو بالا، ببینم چهکارهای! باید نزدیک شد؛ باید راه افتاد؛ باید حرکت کرد.
امروز بشریّت احتیاج دارد به همین خصلتهایی که امیرالمؤمنین پرچمدارش بود. این خصلتها کهنه نمیشود، با پیشرفت علم، با پیشرفت تکنولوژی، با پدیدآمدن روشهای جدید زندگی در دنیا عدالت کهنه نمیشود؛ انصاف، حقطلبی، کهنه نمیشود؛ دشمنیِ با زورگو کهنه نمیشود؛ پیوند دل با خدا کهنه نمیشود. اینها رنگ ثابت وجود انسان است در همۀ تاریخ. امیرالمؤمنین این پرچمها را در دست داشت...آن زهدش، آن عبادتش، آن شجاعتش، آن قاطعیتش در راه خدا؛ آنجایی که لازم است، با شمشیر میافتد به جان دشمنان حقیقت، دشمنان دین، دشمنان خدا، از هیچچیز باک ندارد، «لا تَأْخُذُهُ فِی اللّٰهِ لَوْمَةُ لائِمٍ»[33]. آنجایی که آدمِ منحرفِ مضرِ مخلّی وجود دارد بر سر راهِ حرکت بهسوی خدا، شمشیر او فیصلهدهنده است...آنجایی که مظلومی هست، آنجایی که مسلوبالحقی هست، امیرالمؤمنین تبدیل میشود به رقیقترین انسانها. در یک روایتی است امیرالمؤمنین آنقدر با دست خودش به دهان یتیمان غذا گذاشت که یک نفری ـ لابد جوانکی بوده مثلاً آنوقت ـ آرزو کرده بود؛ کاش ما هم یتیم میشدیم تا امیرالمؤمنین اینطور به ما لطف میکرد! آنقدر ناشناس به خانۀ فقرا و مساکین و گرفتارها و از راهماندهها سر زد، که معروف است که بعد از ضربتخوردن آن حضرت، فهمیدند که او چه کسی بوده که میآمده است و نمیشناختند او را. (78/10/10)
بعد از شهادت امیرالمؤمنین، پیش ابنعباس نام آن بزرگوار آمد. «فَقالَ وا اَسَفاه عَلَی اَبِی الحَسَنِ مَضَی وَ اللهِ ما غَیَّرَ وَ لا بَدَّلَ وَ لا قَصَّرَ وَ لا جَمَعَ وَ لا مَنَعَ وَ لا آثَرَ اِلَّ اللَ»هه[34] [ابنعباس اظهار تأسف کرد و گفت به خدا سوگند اباالحسن! از دنیا گذشت درحالیکه] برای خودش هیچچیزی جمع نکرد. برای خودش هیچ کار نکرد، کار مادی. هیچچیزی را ترجیح نداد، مگر خدا را. در همۀ کارها، قصد او خدا بود. هدف او، فقط و فقط کسب رضایت خدا بود. «وَ مِنَ النّاسِ مَن یَشری نَفسَهُ ابتِغآءَ مَرضاتِ اللهِ»، مصداق کامل این آیۀ شریفه، امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام است. بعد، ابنعباس گفت: «وَ اللهِ لَقَد کانَتِ الدُّنیا اَهوَنَ عَلَیهِ مِن شِسعِ نَعلِهِ» به خدا دنیا و این زینتها و زخارف و ثروتها و خوشیهای دنیا، در چشم او کوچکتر و سبکتر از بند کفش او بود؛ «لَیثٌ فِی الوَغَی» در میدان جنگ، شیر درنده بود؛ «بَحُرُ فِی المَجالِسِ» آنوقتیکه جای گفتگو و افاده و علم و معرفت بود، دریا بود؛ «حَکیمٌ فِی الحُکماءِ» اگر حکمای عالم جایی جمع میشدند، در میان آنها، آنیکه حکمت را باید از او بیاموزند، او بود. «هَیهاتَ قَد مَضَی إِلَی الدَّرَجاتِ العُلَی» (71/1/7).[35]
این، امیرالمؤمنین است با این جامعیت! مگر میشود جامعیت علی را تصویر کرد؟ ما مثل آن نقاشِ ناشیِ بیعلم و بیهنری هستیم که بخواهد چهرۀ زیبایی را با خط مدادی بکشد. چهارتا خط را اینطرف و آنطرف میکشیم؛ یک هیکل مجسم خواهد شد. اما آن چهرۀ زیبا، یعنی این؟ خیلی بالاتر از این حرفهاست! (72/10/6) «تو بزرگی و در آیینۀ کوچک، ننمایی»[36] ما نمیتوانیم آن قامت رسا و آن عظمت را، در چشم کوتهبین ذهن خودمان حتی تصویر کنیم؛ لیکن همان چیزی که چشمان سطحینگر ما میبیند، خیلی باعظمت است.
.. [حالا چه] کسی میتواند همسر امیرالمؤمنین باشد؟ عظمت علی آنگونه است که کوههای عظیم را درمقابل خود آب میکند. نفْس همسری امیرالمؤمنین، یک نشانۀ بزرگ عظمت است؛ لیکن شما ببینید تعامل این زن و شوهر چگونه است. و دو بزرگِ خارج از ابعاد ذهن انسان، چگونه باهم حرف میزنند، چگونه زندگی میکنند، چگونه این زندگی الگو و نمونۀ تاریخ را اداره میکنند و چگونه هرکدام نقشی به عهده میگیرند! اینها تصادفی نیست. (77/7/19) در طول ده سالی که پیغمبر در مدینه بودند، از این ده سال مثلاً نُه سالش را حضرت زهرا و حضرت امیرالمؤمنین با همدیگر زن و شوهر بودند. (77/2/7) نقش آن شوهر در دوران مبارزات و جنگها، این است که نفر اول و خطشکنِ درجهیک و گرهگشای اول و آخر باشد. در دوران بعد از رحلت پیغمبر، این نقش تغییر پیدا میکند. همان شجاعت، همان قدرت و همان عظمت وجود دارد؛ منتها در نقش دیگری ظهور میکند. مگر هرکسی میتواند آن حادثۀ عظیم بعد از پیغمبر را تحمل کند؟ اما علی تحمل کرد و این همان شجاعت خیبر و همان قدرت اُحد است که در اینجا طاقت میآورد. بعد، دوران خلافت است که کلمهکلمه و قدمبهقدم آن، اثری در تاریخ اسلام و تاریخ بشر گذاشته است. آنگاه نقش همخوان با این شخص، نقش فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها است. (77/7/19)
پاورقیها
۱.او شبهنگام در محراب عبادت به پیشگاه خدا، سخت گریان/ و هنگام شدت جنگ با دشمنان، خندان بود. برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 3، «قصیدۀ عینیۀ ناشئ صغیر» را مطالعه کنید.
۲.الخرائج و الجرائح (سعیدبنهبةالله قطبالدین راوندی، متوفی 573 ق)/ الباب الرابع عشر/ فصل فی اعلام امیرالمؤمنین/ حدیث2
۳.ضربالمثلی در زبان عربی، «از هر سو که بهسوی او بیایی، او را مانند دریایی خواهی یافت.»
۴.تصنیف غُررالحکم و دُررالکَلِم (تمیمی آمدی، متوفی 550 ق)/ القسم الاول الاعتقادی و ما فیه/ الباب الخامس فی الامامة/ الفصل الثانی فی علی/ فضائله/ حدیث 2086
۵.سُفیانبنمُصعَب معروف به عَبدی کوفی (متوفی 120 ق)، از جملۀ شاعران اهلبیت
۶.به خدا قسم شهادت میدهم که محمد رسول الله برای ما بیانی فرمود که برای احدی مخفی نماند./ اگر ایمان جمیع خلایق از اهل آسمان و زمین را/ در کفۀ ترازو بگذارند، تا با ایمان علی برابر شود، مسلّماً ایمان علی بر همه رجحان پیدا خواهد کرد. (مناقب آل ابیطالب/ باب درجات امیرالمؤمنین/ فصل فی المسابقة فی الاسلام)
۷.این روایت به نقل از مسند احمدبنحنبل در بحارالانوار آمده است. (بحارالانوار/ کتاب تاریخ امیرالمؤمنین/ ابواب فضائله و مناقبه/ باب 73 / حدیث10)
۹.الکافی/ کتاب الایمان و الکفر/ باب الطاعة و التقوی/ حدیث3
۱۰.(نکر)، شناختن کسی را منکر شدن
۱۱.نواصب جمع ناصبی، و ناصبی کسی است که با مذمتکردن و نکوهش امیرالمؤمنین یا یکی از ائمه علیهمالسلام به ایشان جسارت کند. خوارج هم گروهی بودند که پس از تحمیل حکمیت در جنگ صفین به امیرالمؤمنین، از کار خود نادم شده و گفتند حکم فقط از آنِ خداست. و به حضرت گفتند پذیرش حکمیت گناه بوده و باید توبه کند. و دست به شرارت زدند.
۱۲.ابوالحسن علیبنمحمد جُلّبی (متوفی 483 ق)، معروف به ابنمَغازلی، در کتاب مناقب الامام علیبنابیطالب علیهالسلماا به گردآوری مناقب امیرالمؤمنین، حضرت زهرا و امام حسن و امام حسین علیهمالسلام پرداخته است.
۱۳.ستارۀ صبح همان سیارۀ ناهید است که با توجه به جَو فوقالعاده متراکمی که دارد، نور خورشید را منعکس کرده و مانند ستارهای میدرخشد. چون این ستاره، صبح زود و ابتدای غروب دیده میشود، ستارۀ صبح نام گرفته است.
۱۴.این دو روایت بهترتیب در صفحات 153 و 132 کتاب مناقب الامام علیبنابیطالب (ابنالمغازلی) آمده است.
۱۵.موفقبناحمد خوارزم (567-484 ق)، حنفیمذهب بوده، اما چند کتاب دربارۀ اهلبیت نوشته است، ازجمله: المناقب، قضایا امیرالمؤمنین و مقتلالحسین.
۱۶.المناقب (خوارزمی)/ ص 294
۱۷.بحارالانوار/ کتاب تاریخ امیرالمؤمنین/ ابواب فضائله و مناقبه/ باب 64/ حدیث6
۱۸.الکافی/ کتاب فضل العلم/ باب مجالسة العلماء/ حدیث3، «در روایت است که حواریون از حضرت عیسی پرسیدند با چه کسی مجالست کنند. حضرت عیسی فرمود: «مَن یُذَکِّرُکُمُ اللهَ رُؤیَتُهُ» هرکه دیدارش شما را به یاد خدا میاندازد.»
۱۹.مبارکبنمحمد شیبانی (متوفی 606 ق) معروف به ابناَثیر جَزَری، در کتاب النَّهایة فی غریب الحدیث و الاَثر، احادیث غریبی را که در متون و منابع دینی پراکنده است، گرد آورده و به شرح و توضیح آنها از جهت لغوی پرداخته.
۲۰.بدون توجه، بدون آگاهی
۲۱.بحارالانوار (به نقل از تفسیر قُشَیری)/ کتاب تاریخ امیرالمؤمنین/ ابواب کرائم خصاله/ باب99/ حدیث4
۲۲.(دوی) دواکردن؛ درمانکردن
۲۳.سوره مبارکه آلعمران/ آیات 144 و 145
۲۴.در سال 411 ق شیخ مفید در پاسخ به درخواست یکی از یاران خود، کتابی دربارۀ شرح زندگانی ائمه علیهمالسلماا به رشتۀ تحریر درآورد. و آن را «الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد» نامگذاری کرد.
۲۵.الارشاد/ باب تاریخ الامام علیبنالحسین/ فصل فی فضائل الامام السجاد/ حدیث4
۲۶.(نجز)، مسلّم، قطعی
۲۷.مثنوی معنوی، مولوی/ دفتر سوم
۲۸.کنایه از کار و تلاش بدنی شدید و پُرزحمت
۲۹.منظور از عامه، اهل سنت است.
۳۰.مناقب آل ابیطالب/ باب درجات امیرالمؤمنین/ فصل فی المسابقة بالسخاء و النفقة فی سبیل الله، «ابنشهرآشوب این روایت را از تاریخ بلاذری و فضایل احمد ذکر کرده است. احمدبنیحیی بَلاذُری (متوفی 279 ق) از تاریخدانان و جغرافیدانان ایرانی است که دو کتاب معروف فتوحالبلدان، در شرح فتوحات اسلامی، و انسابالاشراف از او به جا مانده است. به احتمال قوی، منظور از تاریخ بلاذری همین کتاب انسابالاشراف است که این حدیث را در جلد دوم خود آورده.»
۳۱.شرح نهجالبلاغه (ابنابیالحدید)/ ذیل خطبۀ 34 / مناقب علی و ذکر طرف من اخباره فی عدله و زهده / ص 202
۳۲.نوعی پارچۀ درشتبافت و سنگین است که معمولاً از الیاف پنبه بافته میشود.
۳۳.مفاتیحالجنان/ دعای ندبه
۳۴.بحارالانوار/ کتاب تاریخ امیرالمؤمنین/ ابواب کرائم خصاله/ باب 107 / حدیث3
۳۵.هیهات! او به درجههای والا رفت.
۳۶.پرده بردار که بیگانه خود این روی نبیند / تو بزرگی و در آیینۀ کوچک، ننمایی (غزلیات سعدی)