شجاعت، عبادت، ایثار، عدالتخواهی و ستیز با ظلم از ظواهر شخصیت او
… درک کند. آنچه ما میبینیم ظواهر امر است؛ نشانههاست. این را هم همهی ما نمیتوانیم ببینیم؛ این حکمتهای عمیقی که در نهجالبلاغه است، در کلمات قصار امیرالمؤمنین هست، همهی ما نمیتوانیم درک کنیم؛ فرزانگان بزرگ و صاحبان عقل و علم ژرف هستند که اینها را درک میکنند. ما که نگاه میکنیم، آنچه از امیرالمؤمنین میبینیم، اینهاست: شجاعت او، عبادت او، جوانمردی او، پایبندی او به امر و نهی الهی، جهاد او، ایثار و از خودگذشتگی او، زمانشناسی او، انسانشناسی او، رحم و مروت و رقت قلب او نسبت به ضعفا، بیباکی او در مقابل گردنکشان و سرکشان و مستبدان، اصرار و پافشاری او بر عدالت بین مردم، دشمنی او با ظلم و جور. اینها ظواهر این اقیانوس ژرف و عمیق است. حالا ببینید همین ظواهر چقدر پیچیده و شگفتآور و زیباست! انسان چه کسی را میتواند پیدا کند که این همه صفات ممتاز در او جمع باشد؟! امیرالمؤمنین اینجوری است. این هم حرفی نیست که شیعیان این را بگویند.
آشکار شدن فضائل او مانند طلای ناب با وجود تلاش دشمنان برای پوشاندن آن
یکی از اولاد عبداللَّه زبیر یا از نوههای او - خانوادهی زبیر با امیرالمؤمنین بد بودند - از پدر خود پرسید علت عظمت خاندان امیرالمؤمنین که روزبهروز بیشتر میشود، چیست؟ او گفت: بله، همینجور است. دشمنان او هرچه کردند که فضائل او را بپوشانند، او مثل یک طلای ناب، بالاخره خود را از لابلای این خس و خاشاک نشان داد. و دشمنان او هر چه کردند برای خود فضیلت درست کنند، مثل مرداری که تعفن او بیش از پیش و لحظه به لحظه بیشتر میشود، بینیها را آزرد. دشمنان امیرالمؤمنین دربارهی او، اینجور حرف زدهاند. الان هم کتابهای مسلمانها - چه شیعه و چه سنی - پُر است از فضائل امیرالمؤمنین.
کهنه نشدن خصلتهای او و نیاز امروز بشر به آنها
… نیست، درباره او زبان به ستایش باز میکند، این علی را شما چرا از دور نگاه میکنید؛ نزدیک بروید. هرکس این قلّه دماوند را از دور نگاه کند، میگوید به به، عجب چیزی است! قدری از این پیچوخمها بالا برو، ببینم چه کارهای! باید نزدیک شد؛ باید راه افتاد؛ باید حرکت کرد. امروز بشریت به همین خصلتهایی که امیرالمؤمنین پرچمدارش بود، احتیاج دارد. این خصلتها، با پیشرفت علم، با پیشرفت فناوری، با پدید آمدن روش جدید زندگی در دنیا کهنه نمیشود. عدالت کهنه نمیشود؛ انصاف و حقطلبی کهنه نمیشود؛ دشمنی با زورگو کهنه نمیشود؛ پیوند دل با خدا کهنه نمیشود. اینها رنگ ثابت وجود انسان در همه تاریخ است. امیرالمؤمنین این پرچمها را در دست داشت. امروز بشر تشنه این حرفها و تشنه این حقایق است. راه چیست؟ راه، نزدیک شدن است. مبادا اگر من و شما در جایی حرفی برای حق …
بیمانندی ستایشهای پیامبر از او در نقل محدثان همهٔ فرق
همین مرد را در دورانی در نظر بگیرید که به سن کمال و پختگی رسیده است، یکی از شخصیتهای جامعۀ خود بهحساب میآید، همه به او احترام میگذارند و شاید هزاران نفر تعریف و تمجید و ستایش او را از زبان پیغمبر شنیدهاند. این تعریف و تمجیدهایی که از زبان پیغمبر برای امیرالمؤمنین نقل شده است، گمان میکنم هیچ محدث مسلمانی، برای هیچکس به این اندازه و با این کیفیت نقل نکرده است. البته فضایل دیگری هم برای دیگر صحابه نقل شده است، اما گمان نمیکنم با این کمیّت، با این کیفیت و محتوا، هیچیک از محدثین مسلمان ـ اعم از فرق مختلف اسلامی ـ دربارۀ کس دیگری غیر از امیرالمؤمنین نقل کرده باشند. بدیهی است؛ یکی از این تعریفها کافی است که یک انسان را مغرور، مُعجب به نفس[23]، ازخودبیخود و در انتخاب وظیفه دچار اشتباه کند.
ترکیب عناصری چون زهد، علم، فداکاری و عبادت در شخصیت او
شخصیت امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام ترکیبی است از عناصری که هرکدام به تنهایی، یک انسان عالیمقام را بهزانو درمیآورد، اگر بخواهد به اوج آن برسد. زهد امیرالمؤمنین و بیاعتنایی و بیرغبتی او نسبت به شهوات زندگی و زخارف دنیایی، یکی از این عناصر است. علم آن بزرگوار، دانش وسیع او که همۀ مسلمین بر آن اتفاق کردهاند که بعد از نبی اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم کس دیگری غیر از امیرالمؤمنین از آن برخوردار نیست ـ که بسیاری از بزرگان مسلمین و همۀ شیعه بر این اتفاق دارند ـ یکی از این عناصر است.فداکاری آن بزرگوار در میدانهای مختلف، چه میدانهای نظامی، و چه میدانهای اخلاقی و سیاسی، یکی از این عناصر است. عبادت آن بزرگوار، یکی دیگر از این عناصر است. (70/1/16)
عدل، رأفت به ضعیفان، پیشقدمی در خیر، حکمت و فصاحت او
عدل و دادگری امیرالمؤمنین که پرچم برافراشتۀ شاخصی برای عدل اسلامی است، یکی دیگر از این عناصر است. رأفت آن بزرگوار نسبت به ضعیفان ـ اعم از فقرا، کودکان، غلامان و کنیزان، زنان، ازکارافتادگان ـ یک وادی عظیمی است، و یکی دیگر از ابعاد شخصیت امیرالمؤمنین است. پیشقدمی آن بزرگوار در همۀ کارهای خیر، که در تاریخ زندگی آن حضرت، انسان با آن برخورد میکند، یکی دیگر است. حکمت آن بزرگوار، فصاحت آن بزرگوار. شمارش رئوس این مطالب هم، بهآسانی ممکن نیست. و همۀ اینها در حد اعلاست.
شمار شاید صد صفت معنوی، رفتاری و اجتماعی در او
… النَّواحی اَتَیتَهُ»[3]؛ خیلی ابعاد عظیمی دارد این شخصیت، نمیشود جمعبندی [کرد و] دست مخاطب داد، که بگوییم امیرالمؤمنین این است. بله، میتوانیم از ابعاد مختلف وارد بشویم، بهقدر فهم خودمان و همت خودمان و بصیرت خودمان یک چیزی دربارۀ این بزرگوار عرض بکنیم. من فکر کردم، دیدم شاید صد صفت ـ که همین تعبیر «صد» را در بعضی از روایات بزرگان هم دیدم که آمده است ـ صد خصوصیت بشود در امیرالمؤمنین پیدا کرد؛ چه خصوصیات معنوی، مثل علم آن حضرت، تقوای آن حضرت، زهد آن حضرت، حلم آن حضرت، صبرِ آن حضرت، که خصال نفسانی اوست؛ چه خصوصیات رفتاری او، یک پدر، یک شوهر، یک شهروند، یک سرباز، یک فرمانده، یک حاکم. یا خصوصیات او در برخوردِ با مردم، یک انسان متواضع، یک عادل، یک تدبیرکنندۀ کارهای مردم، یک قاضی. صد صفت اینطوری شاید بشود برای امیرالمؤمنین شمرد که اگر این صد صفت را کسی بتواند با بیان جامعی، گویا و رسا بیان بکند، این، اجمالاً یک صورت نسبتاً کاملی از امیرالمؤمنین ارائه میدهد. منتها بهقدری دایرۀ این صفات وسیع و گسترده است که برای هرکدامی اقلاً یک کتاب …
جمع علم آدم، حلم ابراهیم، هیبت موسی و عبادت عیسی در او
میتوان شبحی از آن شخصیت عظیم معنوی را، به برکت گفتههای کسانی که خودشان مثل امیرالمؤمنین بودهاند یا بالاتر از امیرالمؤمنین ـ که او وجود مقدس خاتمالانبیا، حضرت محمد مصطفی صلیاللهعلیهوآلهوسلم است ـ در ذهن تصویر کرد. در روایتی که از طرق غیر شیعه نقل شده است، دیدم که پیغمبر اکرم به جمعی از اصحابشان فرمودند، «بِسَنَدِهِ اِلَى رَسولِاللهِ صَلَواتُاللهِعَلَیهِ اَنَّهُ قالَ: مَن اَرادَ اَن یَنظُرَ اِلَی آدَمَ فی عِلمِهِ وَ اِلَی اِبراهیمَ فی حِلمِهِ وَ اِلَی موسَی فی هَیبَتِهِ وَ اِلَی عیسَی فی عِبادَتِهِ فَلیَنظُر اِلَی عَلِیِّبنِاَبیطالِبٍ عَلَیهِالسَّلام»[7] یعنی علم آدم که قرآن میگوید: «عَلَّمَ آدَمَ الاَسمآءَ کُلَّها» همۀ نشانهها و نامها و معارف آفرینش را، خدای متعال به حضرت آدم تعلیم داد، یا حلم ابراهیم که قرآن تعریف میکند: «اِنَّ اِبراهیمَ لَحَلیمٌ اَوَّاهٌ مُنیبٌ»[8] یا هیبت موسی که قدرت و عظمت فرعونی درمقابل آن هیچ و پوچ بود، یا عبادت عیسی که مظهر زهد و اخلاص و تعبّد درمقابل پروردگار بود ـ در بعضی از روایات دیگر، که باز از طرق غیر شیعه است، چیزهایی هم اضافه شده است به این، زهد یحییبنزکریا و ازاینقبیل نشانههای انبیا ـ همه در این انسان بزرگ و والایی که ما خود را دنبالهرو و شیعۀ او میدانیم، جمع شده است. این، تصویری از شخصیت آن بزرگوار را میتواند تا حدودی برای ما روشن کند. (72/10/6)
دو دسته مناقب: مقامات معنوی و ملکوتی، و اعمال و رفتار او
آن بزرگوار دو جور مناقب و فضایل دارد. یک نوع آن فضایل و مناقبی است که به مَکانت و مقام معنوی و ملکوتی امیرالمؤمنین اشاره دارد. مقامات آن بزرگوار، در بهشت، در قیامت، در آسمانها، در میزان ملائک و فرشتگان و مقرّبین، یک دسته اینهاست. یک دسته از مناقب آن بزرگوار هم، آن چیزهایی است که در اعمال و گفتار او، و نقشهای زندگی او، و جهاد او، و زحماتی که آن بزرگوار در طول عمر کشیده است، و معاملۀ او با دنیا، معاملۀ او با مردم، معاملۀ او با دوستان، با ضعیفان، با مستضعفان، و با گردنکشان؛ در این چیزهاست. این دستۀ دوم از مناقب هم مرتبط است با همان دستۀ اول، یعنی علت مهم مناقب معنوی آن بزرگوار، همین اعمال و رفتار آن بزرگوار است، البته طینت و ذات هم در جای خود مؤثر است. هر دو دسته، روایات زیادی دارد. من اول عرض کنم که آنچه راجعبه امیرالمؤمنین از …
پنج مقام اخروی که پیامبر اکرم (ص) برای او از خدا خواست
یک روایت دیگر، این روایت موفّق خوارزمی[15] حنفی است که او هم از نویسندگان سنّی است، کتابی دارد در مناقب. او این روایت را نقل میکند که پیغمبر به امیرالمؤمنین فرمود: «یا عَلِیُّ» ـ این روایتها دل دوستداران آن بزرگوار را روشن میکند تا آماده بشویم برای اینکه دنبالهرو این شخصیت عظیم باشیم، عملاً، نهفقط اِسماً ـ «اِنّی سَاَلتُ رَبّی فیکَ خَمسَ خِصالٍ فَاَعطانی»[16] من از خدای متعال پنج چیز در رابطۀ با تو خواستم و خدا هر پنج چیز را به من داده و قبول کرده. اول این است: «اَمّا اَوَّلُهُنَّ فَسَاَلتُ رَبّی اَن تَنشَقَّ عَنّی الاَرضُ وَ اَنفُضَ التُّرابَ عَن رَأسی وَ اَنتَ مَعی» خواستم که در قیامت وقتی محشور میشوم، از خاک برمیخیزم، تو در کنار من باشی؛ «فَاَعطانی» خدا این را قبول کرد و به من داد. «وَ اَمَّا …
آشکار شدن فضائل امیرالمؤمنین (ع) در سراسر عالم با وجود کتمان دوستان از ترس و دشمنان از بغض
یک جملهای معروف است از خلیلبناحمد[23] نحویِ معروف، که او میگوید که دوستان امیرالمؤمنین در طول مدتی، برابر چند قرن، از ترسشان مدایح امیرالمؤمنین را نگفتند و مکتوم نگه داشتند مدح امیرالمؤمنین را، فضایل او را. و دشمنان امیرالمؤمنین در طول چند قرن، مدایح امیرالمؤمنین را مکتوم نگهداشتند، از روی بغض و عداوتشان؛ «کیفَ اَصِفُ رَجُلاً کَتَمَ اَعادیهِ مَحاسِنُهُ حَسَداً وَ اَحِبّائُهُ خَوفاً وَ ما بَینَ الْکَلِمَتَیْنِ مَلأُ الْخائِفِینَ»[24] دوتا کتمان نسبت به مدایح امیرالمؤمنین، یکی از روی ترس، یکی از روی بغض؛ اما میان این دو کتمان، آنقدر از فضایل امیرالمؤمنین بروز کرد که سرتاسر عالم را و میان مشرق و مغرب را گرفت. این فضایل علیبنابیطالب است؛ یک اقیانوس بیکرانی است که از هرطرف وارد بشویم، از معنویات، از خصال روحی، از توجهات الهی و معنوی، از آن خصلتهایی که جز بندگان شایسته و صالح از آنها برخوردار نیستند، از روش اجتماعی، از خصلتهای خانوادگی، از برخورد با ضعفا، از …
ناکامی تلاشها برای پوشاندن عظمت او
… میبینید مداحان امیرالمؤمنین فقط مسلمانها نیستند؛ مسیحی هم ستایش امیرالمؤمنین را میکند. فقط شیعیان نیستند؛ جامعهی اهلسنت هم در همهی اقطار دنیای اسلام از امیرالمؤمنین به زبان دیگری و با شیفتگی بیشتری نسبت به سایر بزرگان صدر اسلام یاد میکند. چرا؟ علت چیست؟ علت، عظمت این شخصیت است؛ عظمتی که در طول عمر آن بزرگوار و تا چند قرن بعد از شهادت آن بزرگوار، کسانی سعی کردهاند آن را بپوشانند؛ و نشد. درخشش خورشید را نمیشود پوشاند؛ خورشید است، میتابد، گرما و نور میدهد. مگر میشود انکارش کرد؟!
اقرار دشمنان به فضائل او بهعنوان مسلّمات تاریخ
اینها چیزهایی است که جزو مسلّمات تاریخ است و دشمن امیرالمؤمنین هم به آنها اقرار کرده است. در مجلس معاویه، کسی مطلبی را به عنوان تملق راجع به امیرالمؤمنین گفت، معاویه بر آن شخص برآشفت و جملهای در مدح امیرالمؤمنین بیان کرد! از یاران امیرالمؤمنین، کسانی که بعد از شهادت آن بزرگوار سر و کارشان با دستگاه معاویه میافتاد، معاویه به آنها میگفت از علی برای …
خصوصیات والای انسانی او علت خضوع همگان در برابرش
… میکنند و او را ستایش میکنند. مسلمانان و بخصوص شیعیان هم که نسبت به آن بزرگوار، چه تکریم و تعظیمی در دل و جان و ذهن خودشان قائلند! در بین ما شیعیان و آحاد مسلمین، کسانی هستند که عامل به احکام اسلامی هم نیستند؛ اما امیرالمؤمنین را بزرگ میشمارند. این برای چیست؟ این به خاطر آن است که مجموعه خصوصیّات والای انسانی در این بزرگوار به قدری زیاد بوده است که هرکس که از علی علیهالسّلام چیزی شنیده است، در مقابل این خصوصیّات خاضع است. فقط یک دسته استثناء هستند که آنها علی را میشناسند؛ اما با او دشمنند. آنها کسانی هستند که با مبانیای که این انسان بزرگ برای آن جهاد کرده و همه عمر را صرف کرده است، بهشدّت دشمنند؛ طبعاً با سربازِ اوّلش هم دشمنند. یا در آن دورههای اوّل، کسانی که زخم خورده از …
لزوم شناخت ریز خصوصیات او و نزدیک شدن عملی به آن
… ستایش میکنیم؛ یا از کسی که میخواهد راه امیرالمؤمنین را برود، برخورد کنیم، معلوم نیست که دیگر آن قدر ستایش کنیم؛ در دل برمیآشوبیم و با او به مقابله برمیخیزیم. اگر خدای نکرده شقاوت بر ما غلبه داشته باشد، به روی او شمشیر هم میکشیم! عیب کار اینجاست. لذا جا دارد که ما همان قدری که از جمعبندی شده خصال امیرالمؤمنین سخن میگوییم، از ریز خصوصیّات آن بزرگوار هم مطّلع شویم. این امیرالمؤمنین که عادل بود، عدل او چگونه بود؟ این عدلی که این قدر تعریف دارد، در مقام عمل چگونه بود؟ در قدم بعد سعی کنیم که در مقام عمل، خودمان را به او نزدیک کنیم. این درست است؛ این مایه تکامل است. شما شنیدهاید که در بعضی از روایات[1] آمده است کسانی به ائمه علیهمالسّلام عرض میکردند ما شیعیان شما هستیم - کما این که طبق روایتی، کسانی آمدند و به خود امیرالمؤمنین هم این را گفتند - اما ائمّه بنابر این روایات، در جواب اینها …
خصوصیات والای انسانی که همهٔ شنوندگان در برابرش خاضعاند
… ستایش میکنند. حالا مسلمانها و بهخصوص شیعیان، که نسبت به آن بزرگوار، چه تکریمی و تعظیمی در دلوجان خودشان و ذهن خودشان قائلند! در بین ما شیعیان و آحاد مسلمین، کسانی هستند که عامل به احکام اسلامی هم نیستند؛ اما امیرالمؤمنین را بزرگ میشمارند. این برای چیست؟ بهخاطر این است که مجموعۀ خصوصیات والای انسانی در این بزرگوار، بهقدری زیاد بوده است که هرکس از علی علیهالسلاام چیزی شنیده، درمقابلِ این خصوصیات خاضع است.فقط یک دسته استثنا هستند که آنها علی را میشناسند؛ اما با او دشمنند. آنها با این مبانی که این انسان بزرگ برای آن مبانی جهاد کرده و همۀ عمر را صرف کرده است، بهشدت دشمنند. طبعاً با سربازِ اولش هم دشمنند. یا در آن دورههای اول، کسانی که زخمخوردۀ آن شمشیر بیانعطافِ آن انسان آشتیناپذیر با بدی و زشتی بودند، با …
جمع میان اضداد و اوج همهٔ ابعاد شخصیت او
… چنین کسی است، «لا یَشُکُّ اَنَّهُ کَلامُ مَن لا شُغُلَ لَهُ بِغَیرِ العِبادَةِ»[2] شک نمیکند که این سخن، سخن کسی است که در زندگی، هیچ کاری جز عبادت نداشته، «وَ لا حَظَّ لَهُ فی غَیرِ الزَّهادَةِ» و هیچ کاری جز زهد انجام نمیداده. این زهد امیرالمؤمنین است. تمام ابعاد شخصیت او همینطور در اوج است. بعد میگوید: «وَ هَذِهِ مِن مَناقِبِهِ العَجیبَةِ الَّتی جَمَعَ بِها بَینَ الاَضدادِ» این منقبت شگفتآور و عجیبی است که جمع بین اضداد کرده است. (70/1/16)
سبقت در اسلام از نوجوانی و پیمودن این راه تا لحظهٔ آخر
اگر ایمان همۀ خلایق را در یک کفه بگذارند و ایمان امیرالمؤمنین را در یک کفه، باز هموزنِ ایمانِ علی نخواهد شد؛ این ایمان. یا فرض بفرمایید سابقۀ اسلام که از اوان نوجوانی ایمان آورد به خدا، و این راه را پذیرفت، با همۀ وجود هم پیمود تا لحظۀ آخر، این خب، یک چیزی است که با یک کلمه نمیشود بیان کرد. (74/11/20)
فاصلهٔ عظمت او با بزرگان تاریخ فراتر از تشخیص ما
… که حالا اسمش مشتری است یا زهره است، با آن ستارهای که با ابزارهای فنی و تلسکوپهای قوی آن را دیدهاند ـ و میگویند که میلیونها سال نوری با ما فاصله دارد و یک کهکشان است ـ چقدر فاصله دارد. هر دو را چشم ما در آسمان، شبها میبیند؛ اما این کجا و آن کجا! ما اینقدر دور هستیم از عظمتها، که نمیتوانیم فرق امیرالمؤمنین را، با عُظَما و بزرگان و اکابری که در تاریخ، در اسلام، در کتابها، در عالم علم، در هر صحنه و عرصهای که تاریخ بشریّت سراغ دارد، درست تشخیص بدهیم. یک چیز عجیبی است امیرالمؤمنین!
نقل بسیاری از فضائل او در کتابهای غیرشیعه
خیلی از این فضایل و مناقب را غیر شیعه در کتابهایشان نقل کردهاند، که من حالا بعضی را عرض میکنم. بسیاری از مسلمین، به اهلبیت مکرّم پیغمبر و به آن بزرگوار بهطور خاص، ارادت و علاقه و شیفتگی دارند. یک روایت، این روایتی است که نویسندۀ معروف شافعی، ابنمَغازلی[12]، در کتاب خود نقل کرده است. که راوی این حدیث، غیر شیعه است. از اَنَسبنمالک نقل میکند که پیغمبر فرمودند: «اِنَّ عَلِیَّ بنَ اَبی طالِبٍ یُضِیءُ لِاَهلِ الجَنَّةِ کَما یَزهَرُ کوکَبُ الصُّبحِ لِاَهلِ الدُّنیا» یعنی در بهشت، مردمِ بهشت، وجود علیبنابیطالب امیرالمؤمنین علیهالسلام را آنچنان درخشان میبینند که مردم …
شرافت، کرامت، دانش و شجاعت او که مردم را به ذکر خدا وامیداشت
… که از مظاهر عبودیت درمقابل پروردگار است، نوعی عبودیت است. بعد، مرحوم علامۀ عالیمقامِ مجلسی رضواناللهتعالیعلیه نقل میکند از ابناَثیر جَزَری[19] در «اَلنَّهایة»؛ که او این حدیث را نقل کرده، بعد بیان کرده است که چرا نگاهکردن به علیبنابیطالب عبادت است. میگوید او گفته است که «اَنَّ عَلِیّاً کانَ اِذا بَرَزَ قالَ النّاسُ لااِلهَ اِلَّا اللهُ ما اَشرَفَ هذَا الفَتیَ» وقتی علیبنابیطالب درمقابل مردم ظاهر میشد، مردم او را که میدیدند، میگفتند: لاالهالّالله، چقدر شریف است این جوان! «لااِلهَ اِلَّا اللّٰهُ ما اَکرَمَ هذَا الفَتَی» لاالهالّالله، چقدر کریم و بزرگوار است این جوان! «لا اِلهَ اِلَّا اللهُ ما اَعلَمُ هذَا الفَتَى» چقدر دانشمند است این جوان! «لااِلهَ اِلَّا اللهُ ما اَشجَعَ هَذَا الْفَتَى» چقدر شجاع است این جوان! خلاصه ـ این را ابناثیر میگوید ـ وقتیکه نگاه میکردند به علیبنابیطالب، ازبس صفات او برجسته بود، مکرر در مکرر ذکر خدا میکردند، «لاِلهَ اِلَّا اللهُ ما اَشجَعَ»، «لا اِلهَ اِلَّا اللّٰهُ...».». ازاینجهت، نگاهکردن به او عبادت است.
عبادت بودن خود نگاه به او بهخاطر شخص او
مجلسی قبول ندارند این بیان را، میگوید این آقا، ابناثیر، خواست یک فضیلت را از علیبنابیطالب سلب کند؛ که خودِ نگاهکردن به او، بهخاطر خودِ علیبنابیطالب، عبادت باشد. این را خواست سلب کند، [اما] چند فضیلت دیگر را، مِن حَیثُ لا یَشعُر[20] برای علیبنابیطالب اثبات کرد.
آمادگی پذیرش مشکلات و خطرها
… میخوابید. پیغمبر علی را انداخت جلو. در جنگها، امیرالمؤمنین را میفرستاد جلو. در کارهای مهم ـ هر مسئلۀ اساسی و مهمی که پیش میآمد ـ علی را میانداخت جلو: «ثِقَةً بِهِ» چون میدانست، اطمینان داشت که عمل میکند، برنمیگردد؛ پایش نمیلرزد و خوب عمل خواهد کرد. اینهم آمادگی قبول مشکلات و خطرها در امیرالمؤمنین.
قاطعیت با دشمنان خدا و رقت با مظلومان و حقباختگان
… در دنیا عدالت کهنه نمیشود؛ انصاف، حقطلبی، کهنه نمیشود؛ دشمنیِ با زورگو کهنه نمیشود؛ پیوند دل با خدا کهنه نمیشود. اینها رنگ ثابت وجود انسان است در همۀ تاریخ. امیرالمؤمنین این پرچمها را در دست داشت...آن زهدش، آن عبادتش، آن شجاعتش، آن قاطعیتش در راه خدا؛ آنجایی که لازم است، با شمشیر میافتد به جان دشمنان حقیقت، دشمنان دین، دشمنان خدا، از هیچچیز باک ندارد، «لا تَأْخُذُهُ فِی اللّٰهِ لَوْمَةُ لائِمٍ»[33]. آنجایی که آدمِ منحرفِ مضرِ مخلّی وجود دارد بر سر راهِ حرکت بهسوی خدا، شمشیر او فیصلهدهنده است...آنجایی که مظلومی هست، آنجایی که مسلوبالحقی هست، امیرالمؤمنین تبدیل میشود به رقیقترین انسانها. در یک روایتی است امیرالمؤمنین آنقدر با دست خودش به دهان یتیمان غذا گذاشت که یک نفری ـ لابد جوانکی بوده مثلاً آنوقت ـ آرزو کرده بود؛ کاش ما هم یتیم میشدیم تا امیرالمؤمنین اینطور به ما لطف میکرد! آنقدر ناشناس به خانۀ فقرا و مساکین و گرفتارها و از …
توصیف ابنعباس: شیر میدان جنگ، دریای مجالس و حکیم حکیمان
… مصداق کامل این آیۀ شریفه، امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام است. بعد، ابنعباس گفت: «وَ اللهِ لَقَد کانَتِ الدُّنیا اَهوَنَ عَلَیهِ مِن شِسعِ نَعلِهِ» به خدا دنیا و این زینتها و زخارف و ثروتها و خوشیهای دنیا، در چشم او کوچکتر و سبکتر از بند کفش او بود؛ «لَیثٌ فِی الوَغَی» در میدان جنگ، شیر درنده بود؛ «بَحُرُ فِی المَجالِسِ» آنوقتیکه جای گفتگو و افاده و علم و معرفت بود، دریا بود؛ «حَکیمٌ فِی الحُکماءِ» اگر حکمای عالم جایی جمع میشدند، در میان آنها، آنیکه حکمت را باید از او بیاموزند، او بود. «هَیهاتَ قَد مَضَی إِلَی الدَّرَجاتِ العُلَی» (71/1/7).[35]
عظمت همان اندازهای از او که چشم سطحینگر ما میبیند
… بکشد. چهارتا خط را اینطرف و آنطرف میکشیم؛ یک هیکل مجسم خواهد شد. اما آن چهرۀ زیبا، یعنی این؟ خیلی بالاتر از این حرفهاست! (72/10/6) «تو بزرگی و در آیینۀ کوچک، ننمایی»[36] ما نمیتوانیم آن قامت رسا و آن عظمت را، در چشم کوتهبین ذهن خودمان حتی تصویر کنیم؛ لیکن همان چیزی که چشمان سطحینگر ما میبیند، خیلی باعظمت است.
علم، تقوا، زهد، جهاد و فقه؛ شخصیتی عظیم و غیرقابل تصور
… از مقدسات اسلامی، از احکام اسلامی، از مؤمنین واقعی و خالص دفاع کرد. یک شب آسودگی و راحت ندید و تمام رنجها را تحمل کرد. برای خاطر این ایمان، سیزده سال با پیغمبر در مکه بود؛ ده سال با پیغمبر در تمام ماجراها و آزمایشها در مدینه بود. این یک طرف قضیه است؛ حالا علم امیرالمؤمنین، معرفتش، تقوایش، زهدش، جهادش، بیاعتناییاش به دنیا، فقهش، همۀ این خصوصیاتش را که ملاحظه کنید، یک شخصیت عظیم غیر قابل تصور در ذهن را انسان میبیند.